ՀԱՅԱՍՏԱՆԸ՝ ՀՌՈՄԻ ԴԷՄ
(ՄԱՍ Զ)
«Ինչպէս Շէյքսպիրի գործերում, մենք Հռոմում փնտռում ենք մեզ, մեր սեփական էութեան հայելին: Եւ գուցէ այդ պատճառով է, որ նա այնպէս դիւթում է ամէնքին»… (Ավետիս Ահարոնյան)
Հռոմում՝ Մարկոս Ավրելիոսի սյան առջև կանգնած՝ Ավետիս Ահարոնյանն իր խոհերն է շարադրել, որի վերջին մասն, ի վերջո, ներկայացնում ենք ստորև:
Սկիզբը՝ նախորդող հրապարակումներում…
Զ.
ԿՐԿՆՒՈ՞ՒՄ Է ԱՐԴԵՕՔ ՊԱՏՄՈՒԹԻՒՆԸ
Հին ու դժնդակ հարց է այս եւ միշտ էլ՝ տարբեր պատասխաններով, ըստ տեղի եւ ըստ ժամանակի պայմանների:
Կրկնւում է այս թշուառական պատմութիւնը այն չափով, ինչ չափով որ այն կերտող մարդ արարածը՝ իր կոյր կրքերով, իր յոյզերով, իր մերթ՝ աւերիչ, մերթ՝ շինարար բնազդներով, մերթ՝ իր հոգու հարստութեամբ եւ մերթ՝ իր նզովուած նիւթի կատաղութեանը գերի կրկնւում է որպէս հասարակական գործօն:
Աւերիչ ու անսանձ մրրիկներ ու փոթորիկներ եւ այնքա՜ն անագորոյն փլուզումներ յաջորդում են իրար, ինչպէս եւ պայծառ, չքնաղ արշալոյսներ՝ միեւնոյն բնութեան յաւիտենապէս ալեկոծ ծոցից:
Չգիտեմ այլ ժամանակներին, բայց այս անցեալ պատերազմով, թւում է, թէ մեր շշմած հայեացքի առջեւ երկու հազար տարի առաջ կատարուած անցքերը եկան նորից յեղյեղուելու, որպէսզի դարերի թմբիրից ըմբոստ նոր սերունդները կեանքի ու մարդկային ճակատագրի ողջ սարսուռն ապրեն:
Արդարեւ, Հայաստանի եւ Հռոմի առաջին բախումը եւ, առհասարակ, այն ժամանակներում Արեւելքի եւ Արեւմուտքի փոխադարձ յարաբերութիւնների զարգացումը վհատեցուցիչ կերպով յիշեցնում է մեր օրերի մեծ իմպերիալիստ պետութիւնների եւ փոքր ու ինքնուրոյնութեան ձգտող ազգերի քաղաքական ու տնտեսական փոխյարաբերութիւնները:
Մէկդի դնենք պատմութեան կրկնութեան հարցը, բայց տեսնելուց յետոյ այն բոլորը, ինչ որ մենք տեսանք ու ապրեցինք, ինչպէ՞ս չասենք տրտմօրէն ու հոգեմաշ դառնութեամբ, թէ երեւի երկու հազար տարուայ բարձր քաղաքակրթութիւնը «Մեծ խաչուածի» սքանչելի վարդապետութեան թեւերի վրայ բնաւ բաւարար չէ եղած մարդկութիւնը մաքրելու իր նախնական մեղքի թանձրութիւնից, իր անասնական բնութեան ախտաճարակ պոռթկումներից (ատաւիզմ), որոնք մարդկային ծովի մակընթացութեան ու տեղատուութեան պէս արիւնի յորձանքներով բարձրանում են ու իջնում, դաշտանում:
Դրէ՛ք Հռոմի տեղ այսօրուայ մեծ պետութիւնները, իրենց ընչաքաղց ձգտումներով, իրենց նենգ, դաւադիր քաղաքականութեամբ, իրենց աւարառու, գիշատիչ գործելակերպով, իրենց բոլոր ռազմական կատարելագործութեամբ ու կարողութեամբ՝ ընդդէմ յետամնաց կամ պարզապէս թուով նուազ ժողովուրդների, եւ պատկերը լիակատար կը լինի:
Անշուշտ, քսան դար եւ աւելի սրանից առաջ «Հռոմ» եւ «հռոմայեցի» անունը թնդում էր համայն Արեւելքում, ինչպէս նոր ժամանակներում «Եւրոպա» եւ «եւրոպացու» անունը: Հին օրերում Արեւելքում «հռոմայեցի» ասելով հասկանում էին ոչ միայն ոյժ, զօրութիւն, զինուորական անպարտելի կարողութիւններ, հապա եւ՝ փիլիսոփայութիւն, դպրութիւն, բարձր արուեստներ, մի խօսքով՝ քաղաքակրթութիւն եւ մանաւանդ՝ օրէնք եւ արդարութիւն, որ այնքան հրապոյր ու մեծութիւն էր տալիս հեռաւոր Արեւմուտքում բարձրացած այս զարմանահրաշ կայսրութեանը:
Նոյնն էր նախքան մեծ պատերազմը արեւելեան ժողովուրդների համար եւրոպացու անունը, որին կապուած էր միշտ ոչ միայն բարեկրթութեան, կիրթ ճաշակի, խելքի եւ ռազմական զօրութեան հասկացողութիւնը, ապա եւ մի ուրիշ բան, որ դժուար է սահմանել, որ Եւրոպայի խորհրդաւոր, կախարդական իմաստն է եւ որ նրա երեւալուց առաջ արդէն բարոյապէս ընկճում ու իշխում էր Ասիայի մէկ ծայրից միւսը:
Այս դժուար սահմանելի, անորոշ, գրեթէ խորհրդաւոր յատկութիւնը եւրոպացու՝ ինչպէս հնում հռոմայեցու, մարդկային կատարելութեան հասկացողութիւնն է բարձր բարոյականութեան, ազատութեան, իրաւունքի եւ արդարադատութեան մի նոր եւ աւելի գերազանց ըմբռնումն է:
Ինչպէս մեր օրերում այս համաշխարհային պատերազմի հետեւանքով քաղաքակրթուած Արեւմուտքը փռեց Արեւելքի առջեւ արտաքին շպարի տակ թագնուած իր հոգեկան ու բարոյական լիակատար սնանկութիւնը՝ ճիշդ այդպէս քաղաքակիրթ Հռոմը Փոքր Ասիայում իր ոյժի գերազանցութեան հետ ցուցահանեց գձուձ փոքրհոգութիւն եւ մեծ կայսրութեանն անարժան ու դաւադիր քաղաքականութիւն, արդարութեան եւ իրաւունքի անպատիւ ոտնահարումն, պարտուած ազգերի ու քաղաքների աւեր եւ բռնութիւն՝ յաճախ իր ամենաանգութ ձեւերով:
Ինչպէս մեր ժամանակներում Արեւելքը ծնրադիր էր Եւրոպայի, եւրոպացիի առջեւ հեռուից, առանց իսկ մօտիկից շփուելու, այնպէս եւ հնում Հայաստան եւ Փոքր Ասիա. երկրպագում էին Արեւմուտքի քաղաքակրթութեան: Անշուշտ, անբռնադատ մղումով իրենց հայեացքը դարձնում էին դէպի Հռոմ, մինչեւ որ տեսան ու ճաշակեցին նրա զօրութեան հետ իր անսահման անգթութիւնը եւ ոտնահարումն ու արհամարհանքը դէպի այսպէս կոչուած «բարբարոս ազգերը»:
Եւ ինչպէս այսօր մի թշուառ զուգադիպութեամբ այդ ճակատագրական հանդիպումի բոլոր դառնութիւնը, բոլոր անիրաւութիւնը, բոլոր դաւն ու նենգութիւնը Հայաստանն ապրեց խորունկ կերպով:
Եւ ան ժամանակ, ինչպէս այժմ, Հայաստանը Արեւմուտքից ստացաւ ամենադաւադիր հարուածը եւ մեծ կայսրութեան վարիչների բարոյականը մօտիկից դիտեց գարշանքով:
Ազգերը ցաւով ու ապշութեամբ տեսան, որ Հռոմի մեծահռչակ օրէնքն ու արտայայտութիւնը հռոմայեցու համար այլ է եւ իրենց համար՝ տարբեր:
Ու թւում է, որ Հայ ազգը տակաւին Մեծն Տիգրանի եւ անմիջական յաջորդների օրով նոյն հիասթափութիւններն է տեսել, ինչ որ մենք ենք տեսնում, մենք՝ ապրող սերունդներս Դաշնակից պետութիւնների տմարդութեան երեսից:
Եւ սակայն այն ժամանակից քսան դար է անցել…
Մի՞թէ նզովք կայ այս Արեւմուտքի վրայ, որ նա մնաց միշտ անիրաւ, գձուձ, նենգաւոր, անգամ դէպի այն ազգերը, որոնք նետւում են սրտաբաց կերպով դէպի Արեւմուտք ու իր քաղաքակրթութիւնը, եւ որոնց միակ թերութիւնն այն է, որ վայրագ չեն եւ թուով «յոյժ ածու»:
Խօսքս Հայաստանի մասին է: Մեր հանդէպ կատարուած անհնարին դաւադիր խարդախութիւնն ու տմարդութիւնը տակաւին իր լիակատար լուսաբանութիւնը չէ ունեցած:
Մենք տեսանք, թէ հայկական իմաստուն ու կուռ ճիգերով ստեղծուած մեր պետութիւնը քանդելով Հռոմը ի՜նչ փայլուն կարելիութիւններ ոչնչացրեց Արեւելքում եւ, մասնաւորապէս, Հայոց աշխարհում: Կանգուն ու հզօր Հայաստանի շնորհիւ յետագայի որչա՜փ աղէտներ, որչա՜փ թշուառութիւններ պիտի անհետանային եւ քանի՜ — քանի՜ աւերածութիւնից ու սրածութիւնից պիտի զերծ մնար Հայաստան եւ Փոքր Ասիան:
Միջին Ասիայի որչա՜փ բարբարոսներ պիտի թաղուէին իրենց աւազուտ անապատների մէջ եւ քանի՜ — քանի արիւնախանձ աշխարհակալների կատաղութիւնն ու թափը պիտի փշրուէր մեր լեռների կրանիթի վրայ, եւ Բալկանները, Հելլադան եւ առհասարակ Արեւմուտքը պիտի չտեսնէին գարշելի տիրապետութիւնը թուրք-մոնգոլական խուժանների, որոնք այդ բարգաւաճ երկիրներում ամբողջ դարերով յետ մղեցին քաղաքակրթութեան որեւէ կարելիութիւն:
Ի զուր չէ, որ Կասպից ծովից մինչեւ Միջերկրական դեռ մինչեւ այսօր ծիլերը դժուարութեամբ են բարձրանում, ոնչացուած անտառները տակաւին նոր — նոր բարունակներ են արձակում եւ մայր հողը տակաւին տնքում է եաթաղանների ստացած հարուածներից:
Հայաստանի աւերածը՝ ինչպէս մի աստուածային վրէժխնդրութիւն, դարձաւ ողջ Արեւելքի աւերած: Եւ 15-րդ դարում Բիւզանդիոնը ճիշդ նոյն ճակատագիրն ունեցաւ՝ ինչ որ Հայաստանը՝ իր հրաշակերտ մայրաքաղաքներով:
Ասացի, որ Դաշնակիցների դաւի ու տմարդութեան բոլոր արժէքը եւ խորութիւնը Հայաստանի դէմ տակաւին լիովին պարզուած չէ:
Հայաստանը պատմութեան ու բախտի բերումով Արեւմուտքի քաղաքակրթութեան առաջապահն եղաւ եւ պահապանը եւ առաջնորդը՝ արիական ոգու եւ արիական ժողովուրդների՝ Փոքր Ասիայում:
Հայաստանը՝ Արեւելքի այս փոքր Եւրոպան, մի տեսակ յառաջացած պահակը Արեւմուտքի, որ անակնկալ կերպով թողուեց իր բախտին այն ժամանակ, երբ նա ամենից աւելի օգնութեան պէտք ունէր:
Մենաւոր ու հեռու ինկած պահապանը թողնել առանց փոխանակի, առանց օգնութեան, չորս կողմից արշաւող թշնամիների դէմ, դա նոր ժամանակների ոգու նշանն է եւ քաղաքակիրթ կոչուած պետութիւնների մեծագոյն ոճիրը:
Անիրաւութիւններ կան, որոնք իրենց մէջ կրում են զարհուրելի հատուցումի սաղմը:
Հռոմ ու Բիւզանդիոն կործանեցին Հայաստանը, որպէսզի իրանք իրանց հերթին բարբարոսների կրունկների ծանրութիւնն զգան:
Կը մնա՞յ, արդեօք, առանց զարհուրելի հատուցումի՝ Հայաստանի դէմ կատարուած այս նորագոյն թշնամանքը եւ ոճիրը:
Դա կասի աշխարհի յետագայ պատմութիւնը:
Առայժմ, ինչ որ մենք տեսնում ենք, դա վստահութեան եւ հաւատի մահն է՝ հանդէպ Եւրոպայի եւ եւրոպացուց: Արդէն իսկ ողջ Արեւելքը ցնցուել է. եւ միլիոններ են նրանք, որոնք ատամներ են կռճտում եւ բռունցք են ցոյց տալիս քաղաքակրթուած աշխարհին: Ռուսական տափաստաններում բարձրացել է ահարկու Դէմոսը, որ աւերում է ու ոչնչացնում այն բոլորը՝ ինչի համար Դաշնակիցները իբր թէ այս անցեալ անհնարին պատերազմը ու նախճիրները կատարեցին: Բացուած է հսկայական խարդախութիւնը, այլեւս ոչ ոք չի խաբւում:
Հայաստանի արիւնն արդարութի՛ւն է աղաղակում…
… Բայց ես նոր Հռոմումն եմ, Մարկոս Աւրելիոսի սիւնի տակ կանգնած, եւ իմ հայրենի աշխարհիս հի՜ն — հի՜ն յուշերի մոխիրներն եմ խառնում՝ Armenia !, Armenia !, դուն յաւէ՛տ անմոռաց, դո՛ւն յաւէտ զոհուած եւ միշտ արդար, թո՛ղ որ ես վերստին հաւատամ քու բախտին:
(Վերջ)
