Year: 2019

  • ԿԱՍԻՈՍ ԼԵՌԸ՝ ԱՐԵՒԵԼՔԻ ՕԼԻՄՊՈՍ ԿԱՄ՝ ՅՈՒՊԻՏԵՐ ԴՈԼԻՔԵՆԱՑԻ ԱՆՈՒՆՈՎ ՄԻ ԴԻՑ…

    ԿԱՍԻՈՍ ԼԵՌԸ՝ ԱՐԵՒԵԼՔԻ ՕԼԻՄՊՈՍ ԿԱՄ՝ ՅՈՒՊԻՏԵՐ ԴՈԼԻՔԵՆԱՑԻ ԱՆՈՒՆՈՎ ՄԻ ԴԻՑ…

    ԿԱՍԻՈՍ ԼԵՌԸ՝ ԱՐԵՒԵԼՔԻ ՕԼԻՄՊՈՍ
    ԿԱՄ՝ ՅՈՒՊԻՏԵՐ ԴՈԼԻՔԵՆԱՑԻ ԱՆՈՒՆՈՎ ՄԻ ԴԻՑ…

    Հազզու Լեռ
    Կասիոս Լեռ
    Ճեպել Աքրա

    Հնագույն շրջանի քաղաքակրթությունների վրա իր անջնջելի հետքն ունի դիցաբանությունը, մասնավորապես՝ «Կումարբիի շարքը», որի պատառիկները հայտնի են 19-րդ դարի պեղումներից՝ խեթերի մայրաքաղաք Հատուշայի արքունական գրադարանից հայտնաբերված սեպագիր սալիկներում:

    Ուսումնասիրողներն անառարկելիորեն այն համարում են հուրիական և շեշտում հունական դիցաբանության հետ աներկբա նմանությունը:

    Հիշենք, որ Հեսիոդոսի «Աստվածաբանության» շարքը երբեմն «Հուրիական Աստվածաբանություն» են անվանում:

    Թեշուբի և Ուլիխում վիշապի միջև պայքարը հիշեցնում է Զևսի ու Տիփոնի պայքարը:

    Առավել ևս, որ երկուսն էլ նույն վայրում են տեղի ունենում՝ Հազզի (Կասիոս) լեռան վրա (սիրիական ափին):

    Հոմերոսն «Իլիականում» նշում է, որ Զևսից կայծակնահար Տիփոնը գտնվում էր Արիմների Երկրում, որտեղ էլ Զևսը նրան թաղում է՝ Տրոյական Կիլիկիայում:

    Պլինիոսի (նաև այլ պատմիչների) վկայությամբ, Կասիուս լեռն «այնքան բարձր է, որ գիշերը, արևածագից դեռևս երեք ժամ առաջ, նրա գագաթն արդեն արևն է տեսնում, (արևաշող է,Կ.Ա.), և, նրա մի հատվածում, վերին մասում լույս է, ներքևում՝ դեռևս գիշերվա խավարը»…(մեջբերումը՝ «Le grand dictionnaire géographique et critique», գրքից, հեղինակ՝ De Antoine-Augustin Bruzen de La Martinière, 1730թ.հ.2 էջ 349):

    Լեռան ու նրա հետ կապված հավատալիքներն հարատևեցին Սելևկյանների օրոք:

    Սելևկիա քաղաքի (Պտերիա) զանազան դրամների վրա մերձակա Կասիուս լեռան պատկերն է՝ ավելացված «Յուպիտեր Կասիուս» անվանումը:

    Ավանդույթի համաձայն և ըստ հույն պատմիչ Ապիենոս Ալեքսանդրացու (Appien d’Alexandrie,90-160թթ.) Նիկատոր Սելևկոսի (ն.թ.ա 305-280թթ.) կողմից քաղաքի կառուցման մեկնարկի հանդիսության պահին նախորդել է «Ամպրոպի մի ուժեղ շառաչ», որի առիթով էլ տվյալ շրջանը դրվել է Ամպրոպի, Կայծակի դիցի հովանավորության ներքո:

    Համարվելով «Երկնքի Տիրակալ», Յուպիտերի խորհրդանիշներն էին Արծիվն ու Կայծակը, և նրան էին համադրվում երկնային նշանների մեկնությամբ գուշակությունները (թռչունների թռիչքի, ամպրոպի, կայծակի հետագծով (հարուսպիկները…):

    Վերջինս հայտնի էր և Էտրուսկների մոտ (Brontoscopie):

    Նման գուշակությունների նկարագրությամբ տեքստեր կան նաև «Մեռյալ ծովի ձեռագրերում»: Այսինքն, նրանց հեղինակները հավատում էին ամպրոպի ու կայծակի միջոցով մարդկանց հետ Աստծու հաղորդակցվելուն:

    Շրջանաձև վահանակիր Յուպիտերը «Տարանիս» մականունն ուներ:

    Գաղիերենում և հին բրետոներենով «Taran» նշանակում է «Ամպրոպ»:

    Յուպիտերին նվիրված հինգշաբթի օրն անգլերենով ստուգաբանվում է որպես «Թորի օր»՝ Thursday (Թեշուբի՝ Թարքու, Տորք անունից (որից է և Թորգոմը ):

    Վաղնջական ժամանակներից եկող պատմությամբ ու «վաղաժամ լուսավորությամբ» հայտնի սրբազան Հազզի (Կասիոս) լեռան որոնումներն ինձ ուղղորդեցին մեզ անչափ հարազատ մի վայր…

    Հազզու անունով տեղանուններ կան Սասունում, Արզն գավառում… Նույն անունն է կրում նաև Տիգրիսի ձախակողմյան վտակը:

    Կիլիկիայում, Քեսապի շրջանի հիշյալ լեռը «Այբբենական» կոչվող սեպագրերում «GR SPN» ձևով է նշվում, ( ձայնավորներով՝ զարմանալիորեն կարող է «Սիփան» հնչել, վերծանված է Սապանու), աքադական և խեթական տեքստերում՝ HAZZI, հայերենով Կասիոս լեռ, Կայսեր, հունարենով՝ Կասիոս, լատինական հնչողությամբ՝ Կասիուս, արաբերենով՝ իր լերկ գագաթի պատճառով Ճեպել Աքրա (Ճաղատ լեռ), որն, այնուամենայնիվ, հայտնի է իր դեղին անթառամ ծաղիկներով՝ անմեռուկներով…

    Հետաքրքիր զուգադիպությամբ՝ Մուսա լեռն էլ է «Ճեպել Մուսա» ձևով անվանվում («Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան»):

    Մուսա լեռ
    Մուսա լեռ

    Կիլիկյան Տավրոսի նույն լեռնահամակարգում՝ Ամանոս լեռնաշղթայի հարավային ճյուղավորման գագաթներից է Մուսա լեռը, ուր 1915-ի հուլիսի 13-ին մոտ 10.000 տեղաբնակ հայեր իրենց քաջարի հրամանատար Եսայի Յաղուբյանի գլխավորությամբ 40 օր անհավասար մարտնչեցին ու հերոսական պայքարով անմահացան:

    Նրանցից մեկին՝ այդ օրերին դեռ տասնամյա Հակոբ Չեմենյանին հետագայում անձամբ ճանաչելու պատիվն ունեցա (իր առյուծասիրտ աղջկա շնորհիվ)…

    Համաձայն Հուրիների (Հայերի) հավատալիքների, Հազզի լեռան վրա էր գլխավոր դիցի՝ Թեշուբի (Փայլակի, Կայծակի, Հուրի) բնակավայրը :

    Համարվելով դիցի բնակատեղի, այն նույնացվում էր Թեշուբի հետ և հավասարապես պաշտվում:

    Ժամանակի իրավական «փաստաթղթերի» վրա, որպես երդման հավաստիք, լեռան անունը ևս կա:

    «Հուվաշի» կոչված քարակոթողները (որոնք հետագայում խաչքարի տեսքով շարունակվեցին), թերևս հենց այստեղից են ծագում (քարը՝ որպես սրբազան լեռան մի մաս…):

    Գտնվելով առևտրական քառուղիների խաչմերուկում, հնագույն շրջանից կարևոր դեր ունեցող Կիլիկյան այս տեղանքը (երբեմն Կոմմագենի կազմում է նշվում), մի անչափ ուշագրավ փաստով է հայտնի նաև:

    Այնթապից հյուսիս արևմուտք, Մարաշից արևելք, Դոլիքե անունով հանրահայտ մի քաղաք մեծ հետք է թողել անտիկ աշխարհում:

    Հայկական աղբյուրներում Տլուք ձևով է, Ներսես Շնորհալու ծննդավայրը, առակագիր Վարդան Այգեկցու հայրենական գյուղը:

    7-րդ դարում Դոլիքեին փոխարինեց Այնթապը, ուր տեղափոխվեց այնտեղի բնակչությունը (այսօր՝ Գազիանթեպ):

    Հելլենական դիցաբանությունից հայտնի Յուպիտեր Դոլիքենացին Դոլիքե քաղաքից Հռոմ գնացած զինվորների միջոցով իրենց հետ տարված Թեշուբն էր, որը պատկերվում էր ռազմական կայսեր հագուստով՝ աջ ձեռքում՝ իր հայտնի երկսայր մուրճը (լաբրիս), ձախում՝ կայծակը, սովորաբար՝ Ցուլի վրա կանգնած, փռյուգիական գդակով ու տաբատով:

    Դոլիքենի Յուպիտեր
    Դոլիքենի Յուպիտեր

    «Յուպիտեր» անունը ստուգաբանվում է որպես «Երկնային Հայր», համադրվելով Կայծակին ու Ամպրոպին, նա նույնացվում է Զևսին:

    Հռոմի հիմնադիրներ Հռոմուլոսի և Ռեմուսի ավանդապատման մեջ Հռոմուլոսին նա առևանգում է Ամպրոպի փոխակերպված, և նրա խորհրդանիշը Կայծակն է:

    Որպես ն.թ.ա 3-րդ հազարամյակում Երուսաղեմի հիմնադիրներ ու առաջին բնակիչներ (որոնք ցեղասպանված յոթն ազգերի թվում են), նշվում են Հեբուսացիները ( Jebuséens), և նրանց անունը կապվում է Հազզու լեռան հետ (Ջեբել Աքրա): Այդ շրջանում հիշյալ տեղանքը Հուրիների, հետո՝ Խեթերի կարևորագույն կենտրոններից էր:

    Լեռան խեթական (հուրիական) անվանումը կիրառվել է մինչև ն.թ.ա 9-րդ դարը ( նոր խեթական շրջան):

    Այնուհետև, Հազզի լեռան հյուսիսային ափերին հույների տեղակայմամբ անվանափոխվելով ստացել «Կասիոս» անվանումը՝ Մերձավոր Արևելքի «Օլիմպոս»:

    Եվ, լեռան դիցն էլ, համապատասխանաբար, դարձել «Կասիոսի Զևս» (ըստ Lane Fox-ի):

    Հայերի մոտ, Զևսի համարժեքն Արամազդն էր:

    Ուստի, Խորենացու հիշատակած չորս Արամազդներից «Ճաղատ Արամազդը» նույնն է, ինչ «Կասիոսի Զևսը», կամ էլ՝ «Դոլիքեի Յուպիտերը», իր խոսքերով՝ «… Զմեծն եւ զարին Արամազդ արարիչն Երկնի ու Երկրի»…

    Հազզու Լեռ
Կասիոս Լեռ
Ճեպել Աքրա

    Հազզու Լեռ
    Կասիոս Լեռ
    Ճեպել Աքրա

  • «ԿԱՅԾՔԱՐԻՑ»  ՄԻՆՉԵՎ  «ՍՈւՍԵՐՈՎ ՊԱՐ» …

    «ԿԱՅԾՔԱՐԻՑ» ՄԻՆՉԵՎ «ՍՈւՍԵՐՈՎ ՊԱՐ» …

    «ԿԱՅԾՔԱՐԻՑ» ՄԻՆՉԵՎ «ՍՈւՍԵՐՈՎ ՊԱՐ» …

    Այս օրերին Լուվրի թանգարանում՝ Խեթերի կայսրությանը նվիրված ցուցադրությունից…

    Հայկական պարարվեստի գլուխգործոցներից է «Սուսերով պարը»,  Ա. Խաչատրյանի հեղինակությամբ արարված «Գայանե» բալետի վերջին արարի՝ կրկնվող ստակատոներով հռչակավոր հատվածը՝   լավագույն պարողների ոգևորիչ կատարմամբ (չափազանց սիրված ու մեկնաբանված նաև զանազան հռչակավոր երաժիշտների կողմից):

    Թե ի՞նչ պատճառաբանությամբ է ռազմական պարը տեղ գտել խորհրդային կոլտնտեսականների կյանքին նվիրված բալետում՝ կարող ենք գուշակել միայն:

    Թերևս արդարացվում էր Երկրորդ Համաշխարհայինի տարիներին դիմադրողների մարտական ոգու բարձրացմա՞մբ…

    Մարտական պարերը հայտնի են տարբեր դարաշրջաններից ու բազում ազգերի մոտ:

    (Շոտլանդիայում՝ պարկապզուկի նվագակցությամբ սուսերի շուրջ պարուհու կատարմամբ հիանալու հնարավորություն այսօր էլ ունենք):

    Մեր նախնիների հեռավոր անցյալի սակավաթիվ գիտակների համար վերոհիշյալ «Սուսերով պարը» վաղնջական ժամանակներից եկող մի ծիսական արարողության վերհուշն էր:

    Հնագիտական պեղումներից հայտնաբերված բազմաթիվ երաժշտական գործիքները (շումերական շրջանից),   ժայռապատկերներում՝  հատուկ կեցվածքով   մարդկանց պատկերները,  կնիքների, եգիպտական, խեթական բարձրաքանդակների վրայի՝ նվագող զանազան երաժիշտները    վկայում են, որ  հնուց ի վեր  կարևորվել են խմբային երգն ու խորհրդանշական շարժումներով պարը:

    Խեթական սեպագիր տեքստերում հիշատակվում  է  քրմուհու պարը՝ սրբազան սակրով

    (բարձրաքանդակներում ևս՝ ծիսաերթի ժամանակ քրմի ձեռքին այն կար, ստորև՝ լուսանկարը):

    Հատուկ արարողակարգի ընթացքում կիրառվող առավել հայտնի երկսայր տապարը լաբրիսն է՝ Կրետե կղզում:

    Նրա պահպանման վայրն էլ լաբիրինթոս էր կոչվում:

    «Կացիններ ու երկբերան սակրեր» հիշում է նաև Մ.Խորենացին:

    Տարբեր քաղաքակրթություններում զանազան իմաստ էր վերագրվում տապարին:

    Միջագետքյան և էգեյան մշակույթներում աստվածներին մատուցվող զոհաբերության համար գործածվող սրբազան «կայծքարը» համարվում էր Փայլակի՝  Ամպրոպի, Շանթի, Կայծակի Դիցի խորհրդանիշը:

    Հուրիական, հնդեվրոպական տիեզերածին պատումներում  Ամպրոպի Դիցը կայծքար-տապարով է հաղթում առասպելական վիշապին, որին հաջորդում է ամպրոպն ու հորդառատ անձրևով պտղաբերվում Երկիրը:

    Ուստի, «Կայծքար-տապարը» նաև չարի դեմ հաղթանակի, պտղաբերության խորհուրդն ուներ             («Սասնա Ծռերի» Թուր-Կեծակին  չմոռանանք)…

    Հետաքրքրական է, որ մոտ 500 թվականին Կեղծ -Դենիս Արեոպագոս անունով քրիստոնյա աստվածաբանը հրեշտակների խորհրդանշական ատրիբուտների թվում նշում է նաև կացինը՝ որպես ուժի  խորհրդանիշ:

    Ի դեպ, Մայաների մոտ ևս այն կայծակի խորհուրդն ունի:

    Ողջ Եվրոպայում, ընդհուպ մինչև Չինաստան, համաձայն հավատալիքների, Կայծակով է ստեղծվել կացինը:

    Վերջինս, որպես բեղունության խորհրդանիշ,  հին սովորույթի ուժով,   ցայսօր էլ գերման որոշ  ազգերի մոտ  դրվում է նորապսակների  մահճակալի տակ՝ որպես  ամրակուռ զավակներ ունենալու գրավական:

    Դրվագազարդ շեղբով երկար ու կարճ բռնակներով երկսայր տապարներ են ցուցադրվում աշխարհի տարբեր թանգարաններում…

    Հիշենք նաև, որ հնում գուշակությունների տեսակներից մեկը՝ աքսինոմանտիան, կացնի օգնությամբ էր կատարվում:

     Կացինը, կրակով տաքացնելուց հետո, ագաթ քարը դնում էին սայրին կամ կացինը դեպի ծառը նետելով՝ գետնի  նկատմամբ  բռնակի ուղղությամբ ու դիրքով  կռահում ցանկալի հարցը (տարբեր նպատակների համար գուշակման ձևը տարբեր էր, ինչպես այսօր՝ սուրճի բաժակը՝ ըստ թողնված հետքերի…):

    Եվ, ի վերջո հավելենք, որ Հայկական Լեռնաշխարհում են հայտնաբերվել կացնի ձուլման հնագույն որոշ կաղապարները (նախորդ գրառումներից մեկում անդրադարձել էինք…):

    Պատմաբան Սարգիս Այվազյանն իր «Ուրարտական դիցանունների ստուգաբանություններ» ուսումնասիրության մեջ մեջբերում է Ա.Պետրոսյանի՝ Ուրարտական Թեշեբա դիցանվան թարգմանություն-ստուգաբանությունը որպես «Կացին բռնող», «Կացնավոր», «իբրև արարիչ Աստծո՝ հյուսնի աշխատանքի հետ համեմատվող տիեզերածին գործողություն»…

    Թեժուբի՝    «թեժ»-ից   ծագման   բացատրությանն  անդրադարձել ենք առանձին:

    «Սուսերով   պարով»  անվերջ   հիանալու   մաղթանքով…

  • …«ԱՇԽԱՐՀՆ ԵՂԱՎ ՀԱՅԱՍՏԱՆ ԵՎ ՊԻՏ ՄՆԱ ՀԱՅԱՍՏԱՆ …»

    …«ԱՇԽԱՐՀՆ ԵՂԱՎ ՀԱՅԱՍՏԱՆ ԵՎ ՊԻՏ ՄՆԱ ՀԱՅԱՍՏԱՆ …»

    …«ԱՇԽԱՐՀՆ ԵՂԱՎ ՀԱՅԱՍՏԱՆ ԵՎ ՊԻՏ ՄՆԱ ՀԱՅԱՍՏԱՆ …»

    (մեջբերված Ավետիք Իսահակյանի՝ 1917-ի հունվարին Ժնևում ավարտած՝ «ՄԵՐ ՆԱԽԱՀԱՅՐԵՐԸ» ստեղծագործությունից)

    Անմահ Իսահակյանի քնարին պատկանող խորիմաստ մի քանի տող, ուր ամփոփվում ու սերունդներին է կտակվում մի ողջ դարաշրջանի պատմությունը:

    Բառերի հանճարեղ ընտրությամբ ակնարկվում են հնագույն հավատալիքները, լայնածավալ Երկիրն ու մշակույթի համայնապատկերը:

    Ուրարտական թագավորության (ինչպես ժամանակի արձանագրություններում է՝ Բիայնայի և Նաիրիի Երկրի) անկման շրջանից մի պատկեր, որը, «միայն երկնի մաքուր հովերով գգված չքնաղ կույսերի» գերեվարումից «սրտախոց» քնարերգուի գրչի ուժով, վերարտադրում է Նաիրյան գետերից՝ Միջագետքից մինչև Գամիրք, Մոսոք ու Թաբալ ձգվող հայրենիքի երանգները:

    «Մրրիկը կամ ամպերի Արծիվը» սանձելը փոխաբերական իմաստով ակնարկում է հնագույն մի հավատալիք, համաձայն որի, պատերազմից առաջ, ապագա հաղթանակն ապահովելու համար, հատուկ արարողությամբ «սանձվում էին» հակառակորդի հովանավոր Դիցերը (ամիսներ առաջ մի գրառման մեջ անդրադարձել էինք սեպագիր տեքստերից հայտնի նման մի ծեսի նկարագրությանը):

    «Մրրիկը» հայտնի Թեշուբն էր՝ Փայլակը, Շանթը, Կայծակի (Հուրի), Ամպրոպի դիցը, որը գլխավորում էր մեր նախնիների դիցարանը:

    Ազգի պահպանման հիմքում դնելով ժառանգաբար փոխանցված մշակույթն ու կարևորելով պատմական հիշողությունը, Ավետիք Իսահակյանը դեռևս 1916 թվականին գրում է «Մեր նախահայրերը», այն համոզմամբ, որ թշնամին կարող է նվաճել երկիրը, կողոպտել ու կեղեքել, բայց Հայրենիքի նկատմամբ ունեցած անկոտրում, ազատասեր ոգու շնորհիվ Ազգը կհարատևի՝ ներշնչվելով իր անցյալի հերոսների անձնուրաց խիզախությամբ…

    Փռյուգիական գդակներ (Միհրի գդակն է), երկաթե գոտիներ, ուսերին՝ վագրների վառ մորթի, էտրուրական սափորներ…

    Ավագ Մասսից մինչև Կավկավ (Տարոն, Տուրուբերան…)՝ գունագեղ ճամփորդություն, ի հեճուկս տարածության ու ժամանակի…

    Իմաստուն վայելում բոլորիդ…

    ՄԵՐ ՆԱԽԱՀԱՅՐԵՐԸ

    I

    Եկավ հապճեպ սուրհանդակ՝ փոշիների մեջ թաթավ,

    Ուրարտուի արքայի առջև խոնարհ ծունր իջավ.

    — Որդի՜ հզոր Խալդիի, տեր գետերին Նաիրի,

    Ինձ առաքեց բդեշխը քո այն հեռու աշխարհի,

    Ուր արևն է մայր մտնում։

    Հաղթ՛ ղ գոռոզ Ասուրի,

    Մի թշնամի, որ նման մթնում փայլող մի սուրի,

    Մխրճվել է մեր կողը, և քանդելով բուրգ-պատվար՝

    Ներս է խուժում մեր հողը, հեղեղների պես վարար։

    Չենք իմանում, չգիտենք նրանց տոհմը, ովքե՞ր են,

    Ո՞վ է նրանց աստվածը, նրանց լեզուն, ուսկի՞ց են։

    Եվ մըրրի՞կն են սանձել, թե՞ արծիվը ամպերի,

    Նրանց ձիերը թռչում են պատնեշներով բերդերի…

    Սարդուրիսի ճակատին մռայլ վիհեր բացվեցին,

    Եվ արձակեց հրաման ուրարտական թագերին.

    Կազմեց ամուր այրուձի, կազմեց բանակ մեծաուժ,

    Եվ մեկնեցին ռազմադաշտ թշնամու դեմ խուժադուժ…

    II

    Գամիրք, Մոսոք ու Թափալ ծունկ են իջել գլխահակ՝

    Հաղթողներին բերելով հարկ ու ընծա անքանակ.—

    Ցորեն, մեղըր ու երկաթ, իրենց չքնաղ կույսերը,

    Որոնց միայն գգվել են երկնի մաքուր հովերը։

    Նետեր ունին սայրասուր և աղեղներ լայնալիճ,

    Որ արծիվին սրտախոց վայր են բերում երկնքից,

    Պարսեր ունին ամեհի, սուրեր ունին կուռ-կոփված,

    Կայծակների ամպեղեն դարբնոցում ջրդեղված։

    Փռյուգիական գդակներ և գոտիներ երկաթի,

    Եվ վիթխարի ուսերին վագրների վառ մորթի,

    Որոնց բռնել են շտապ իրենց անցած վայրերում,

    Եվ ճակատներն արևվառ՝ ինչպես կավը քուրայում։

    Վաչեների մեջ կորյուն՝ ժիր մանուկներ ոսկեհեր,

    Բազուկները ջլապինդ, աչիկները՝ արևներ։

    Եվ նրանց հետ ալեհեր և իմաստուն ծեր պապեր՝

    Պիրկ ձեռներին գինով լի էտրուրական սափորներ։

    Վիթի նման աղջիկներ՝ գարունքվա պես բռնկված՝

    Զրահի տակ ստինքներ՝ սերն ու կարոտ անթեղած.

    Եվ մայրերը սիրաշատ ու նրանց սուրբ արգանդում

    Կյանքն է աճում, ինչպես որ վիշապաձագն անդնդում։

    III

    Ինչպես ծովը դուրս պոռթկա իր վիհերից անպարփակ,

    Հորձանքներ տա և հորդի, որոնելով նոր հատակ,

    Այնպես հորդում է առաջ նրանց արշավն ահավոր,

    Որոնելու նոր աշխարհ, իրենց երդի համար նոր։

    Եվ հորդում են, և նրանց խոլ բարբառից սարսափուն

    Վարազներն են թաքթաքում շամբուտների գաբերում։

    Եվ հորդում են, և  հարթում նժույգների ոտքի տակ

    Խոչեր-խութեր ու լեռներ, ազգեր-ցեղեր ու բանակ.

    Եվ նրանց վերև հածում է սաղավարտով պղնձի՝

    Նահապետը, քաջ Գեստրաս, ինչպես արև քաջաձի։

    IV

    Եկավ արքան Սարդուրիս, և արքաներ Նաիրի

    Ոսոխի դեմ ամեհի, հեռո՜ւ, անհայտ աշխարհի.

    Երկաթեղեն պատերով պատվար կեցան դարեդար,

    Եվ սուր սրի զարկեցին, ճակատ ճակտի անդադար.

    Սերունդ իջավ գերեզման, սերունդ ելավ օրրանից,

    Եվ կռեցին նոր սուսեր, պայքարեցին նոր-նորից։

    Ճակատ ճակտի բախեցին և սուր սրի զարկեցին,

    Ճակատ ճակտի բախեցին և սուր սրի զարկեցին։

    Փշրվեցին նետ ու սուր, Ուրարտուի այրուձին,

    Եվ նորեկներն հաղթապանծ՝ կուռ պատերը ճեղքեցին։

    Ռազմիկները Խալդերի փախան պարտված ու նվաստ՝

    Թողած բալիշ ու ավար իրենց հողը հացաշատ,

    Ոստանները ոսկեդուռ, իրենց կիներն սևաչվի,

    Փախան մինչև ծովածեծ կողալանջերն Կավկավի։

    V

    Եվ վաչերը շառաչուն՝ հաղթողների կանգ առան

    Այրարատյան դաշտի մեջ, Մասիսների հանդիման.

    Գեստրասները կախեցին վահանն իրենց պողպատի

    Ադամանդից լուսեղեն Ավագ ֊Մասսա ճակատի։

    Հիմ դրեցին, վառեցին իրենց երդը սրբազան,

    Եվ ծուխն ելավ ու փռվեց գետերն ի վար Նաիրյան.

    Եվ բագինը կանգնեցին իրենց արև-աստծու՝

    Քաջ Վահագնի, բաշխիչը հաղթանակի և գինու.

    Եվ Աստղիկի, բամբիշը Վիշապաքաղ Վահագնի,

    Աստվածուհին գեղեցկի, հզոր սիրո և կյանքի։

    Եղան նրանք քաջ պետեր՝ հայեր սեպուհ, հաղթական,

    Աշխարհն եղավ Հայաստան և պիտ մնա Հայաստան՝

    Մինչև արևը հանգչի և ցուրտ աճյունը նրա

    Ձյունե համայն ազգերի հայրենիքների վրա…

    Հունվար, ժնև