Month: Ապրիլի 2021

  • «ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄ»   ԿԱՄ՝ «ՋՈՒՐՆ ՈՒ ԾԱՂԻԿ ԱՍՏՂՈՒՆՔ ԴՆԵՆՔ»…

    «ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄ» ԿԱՄ՝ «ՋՈՒՐՆ ՈՒ ԾԱՂԻԿ ԱՍՏՂՈՒՆՔ ԴՆԵՆՔ»…

    «ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄ»
    ԿԱՄ՝
    «ՋՈՒՐՆ ՈՒ ԾԱՂԻԿ ԱՍՏՂՈՒՆՔ ԴՆԵՆՔ»…

    «Օխտն աղբյուրից ջուր է առել
    Կույս սափորով, լուռ ու մունջ,
    Օխտը ծաղկից ծաղիկ քաղել,
    Կապել սիրո ծաղկեփունջ։

    Ջուրն ու ծաղիկ աստղունք դըրել,
    Խընդիրք արել աստղերին,
    Փափագ սըրտով խընդիրք արել՝
    Բարի ժըպտան իր սերին»…
    («Համբարձման գիշեր», Հ. Թումանյանի «Անուշի» նախերգանքից)

    Յուրաքանչյուր Գարնան գալուստով Բնության՝ Երկրի վրա ծավալված Վերազարթոնքն է ազդարարվում:
    «Ի վեհից վարսիցն Արփենից»՝ Արեգակի «կարմրերփեան» վարսերից՝ ծիրանափայլ ճառագայթներից՝ «երփնունակ» ծաղկունքն է փթթում՝ կանխորոշելով ապագայի «պտուղն ի ճղին»:

    Բնության զարմանահրաշ բարիքներից օգտվող Մարդը, բնականաբար, պիտի փառաբաներ այդ Պարգևը, որն իր ուտելի խոտաբույսերով, մեղրատու բույսերով նաև լավագույն բժշկարանն էր (և՝ է)…
    Նորաբողբոջ դալարագեղ Ոստերն ու անուշաբույր զանազան Ծաղիկները, որպես «Բարունակ»՝ Երախայրիք, նվիրաբերվում էին Դիցերին՝ Բնության Արարիչ Ուժերի «մարմնացումներին» (խորհրդանիշներին), ի նշան երախտագիտության ու նրանց կողմից ցուցաբերված հովանավորության ակնկալիքի…

    Հերթական «Նոր Տարվա»՝ «Նոր Գարնան» փառաբանման տոնակատարությանը հաջորդում էին Բնության ռիթմով թելադրված՝ տարեկան մյուս տոները՝ Ծաղկազարդը, հետո՝ «Աստղի ծագումով»՝ Վեր բարձրանալով՝ Ամբառնալով՝ Համբարձումով (Ելաստղով)՝ տաք օրերի գալուստը, հետևաբար նաև՝ Ծաղկունքի փթթումը…

    Ծեսերն ու տոներն, անշուշտ, ուղեկցվում էին տվյալ տոնի բնույթին համահունչ ծիսակատարություններով, ծիսական պարերով:
    Ծիսական պարերի յուրաքանչյուր շարժումը, քայլերն ու ցատկերն իրենց իմաստն ունեին:

    Համբարձումը՝ Աստղի Վերելքը նշանավորող տոնին «Վերվերիներն» էին պարվում՝ իրենց ցատկերով վերելքն ու աճը, Բնության փթթումը խորհրդանշելով:

    Կենսատու Ջրի ու Ծաղկանց այս տոնին Ճակատագրի գուշակման՝ «Վիճակ հանելու» ծեսն էր կատարվում (ուստի հաճախ տոնը պարզապես «Վիճակ» էր կոչվում)…

    Յոթ հոգանոց խմբերով երիտասարդ աղջիկները՝ լռելյայն, յոթ տեսակի ծաղիկներ ու տերևներ, յոթ աղբյուրից յոթ բուռ ջուր, հոսող առվակից՝ յոթ տեսակի քար էին լցնում փարչի մեջ, այնուհետև երգելով՝ ծաղկեպսակներ հյուսում:
    Գուշակություններից առաջ, նախորդող հրաշալից գիշերվա ընթացքում «Աստղունքի էին դնում»՝ Աստղերի Ցոլքի ներքո էին թողնում բաց փարչը՝ «Երկնային մոգական զորությամբ» լիցքավորման նպատակով…
    Վաղ առավոտյան, հիվանդություններից ձերբազատվելու և զորանալու ակնկալիքով, կանայք գաղտնի լոգանգ էին ընդունում գետում…

    Հ. Թումանյանի «Անուշ»-ից որոշ մեջբերումներ՝ հիշյալ տոնի պատկերավոր նկարագրությամբ՝

    «Կըժերն ուսած՝ թըռվըռալով
    Ջուրն են իջնում աղջիկներ,
    Խընդում իրար ուսի տալով,
    Երգը զընգում սարն ի վեր։

    -Ամպի տակից ջուր է գալի,
    Դոշ է տալի, փըրփըրում.
    Էն ո՞ւմ յարն է նըստած լալի
    Հոնգուր-հոնգուր էն սարում։

    ———

    Ա՜յ պաղ ջըրեր, զուլալ ջըրեր,
    Որ գալիս եք սարերից,
    Գալիս՝ անցնում հանդ ու չոլեր,
    Յարս էլ խըմե՞ց էդ ջըրից։

    Եկավ Համբարձում՝
    Ծաղկով զարդարված,
    Մեր բախտին հարցում.
    — Ո՞վ է մեզ գըրված։
    — Ա՛յ ջան տղա, չոբա՛ն տղա, ո՞ւմն ես դու։
    — Աստված գիտի, աշխարհ գիտի՝ ի՛մն ես դու։

    Դե հանի՛ր, աղջի՛,
    Վիճակն ի բարին,
    Երգերով գովենք
    Էն իգիթ յարին։

    — Բեղը ծիլ-ծիլ, բոյը թիլ-թիլ էն յարի,
    Ի՜նչ դարդ ունեմ, քանի նա կա աշխարհի։

    Համբարձում, յա՛յլա,
    Յա՛յլա ջան, յա՛յլա,
    Հուր սըրտեր, յա՛յլա։
    Յա՛յլա ջան, յա՛յլա։

    Թընդում են երգեր, խընդում են սըրտեր,
    Ու շուրջ բոլորած վիճակ են հանում.
    Ելնում է մեկին իր երազն ու սեր,
    Մյուսի մուրազը սըրտումն է մընում։

    ———

    Պըտույտ է տալիս վիճակը նորից՝
    Քուշուշքը գըլխին ծաղիկ Ծաղկամեր,
    Թընդում «ջան գյուլում» մատաղ սըրտերից,
    Հետը գըվգըվում էն ծաղկոտ սարեր»։

    Աստղի Ամբարձմամբ ազդարարվող՝ Փթթող Ծաղկունքի կարևորությունն ըմբռնելու համար հիշեցնենք, որ ծաղիկները, բույսերը՝ իրենց քիմիական տարբեր բաղադրությունների շնորհիվ, Հայոց հնագույն «դեղատան» անհրաժեշտ բաղկացուցիչներն էին նաև:

    Հայկական Լեռնաշխարհի բուսաշխարհն՝ իր հարուստ բազմազանությամբ, բնական բուժամիջոցների անհատնում շտեմարան էր, որը հրաշալիորեն օգտագործվում էր Քրմերի կողմից՝ բժշկության նպատակով:

    Միջնադարից մեզ հասած ձեռագիր նկարազարդ բժշկարաններն՝ իրենց բարդ դեղատոմսերով, վաղնջական ժամանակներից ի վեր կիրառվող բժշկագիտության վառ ապացույցն են:

    12-րդ դարից՝ Մխիթար Հերացու՝ «Ջերմանց մխիթարություն», 15-րդ դարից՝ Ամիրդովլաթ Ամասիացու՝ «Ուսումն բժշկութեան», «Անգիտաց՝ անպէտ» և այլ ձեռագիր բժշկարանների բարդ դեղատոմսերում բույսերից բացի նաև կենդանական ու անօրգանական բաղադրիչներ կան (ինչպես կաքավի լյարդը, կղբու ձուն, հայկավը)…

    Բույսերի, ծաղիկների թուրմը, եթերայուղերը, խեժերը զանազան հիվանդությունների՝ ջերմության, բորբոքման, ուռուցքների դեմ էին կիրառվում (ծաղիկների, տերևների թուրմը խմելով, վերքին դնելով սպիացնելով…), նաև՝ օրգանիզմի դիմադրողականության բարձրացման նպատակով (ուրց, գնարբուկ, երիցուկ, ավելուկ, անանուխ, արևքուրիկ)…

    Ջերմերի ժամանակ, օրինակ, օգտագործվում էին վարդի, մանուշակի, ջրաշուշանի ու քաֆուրի ձեթը։

    «Համբարձումի» տոնակատարության նկարագրություններն են պահպանվել՝ Հայկական Լեռնաշխարհի տարբեր շրջանների բնակիչների վկայությամբ (քրիստոնեության տարածումից հետո Հայերը պահպանեցին իրենց վաղեմի կենսախինդ որոշ տոները՝ նոր կրոնի գաղափարախոսությամբ փոքր-ինչ փոփոխված):

    «Բալուի գիւղերուն մէջ սովորութիւն է, որ Համբարձման օրը, որ կը համապատասխանէ հինգշաբթիի մը, երկսեռ բազմութիւնը առաւօտեան իսկ հաւաքուի բնակավայրին մօտակայ ընդարձակ տեղ մը, ուր ծայր կ՝առնէ նաեւ տօնական այս օրուան յատուկ ուրախութիւններն ու խաղերը։
    Հաւաւ գիւղին մէջ Համբարձման շաբթուան կիրակին յատուկ նշանակութիւն մը կ՝առնէ։
    Գիւղին մէջ պատարագ տեղի չունենար, այլ բոլոր հաւատացեալները կ՝ուղղուին մօտակայ Քաղցրահայեաց Ս. Աստուածածին վանքը. այս յատուկ օրը այստեղ կու գան նաեւ ամբողջ Բալուի տարածքէն հայեր։
    Կէսօրուայ մօտ բոլոր այս հաւատացեալները կը խմբուին վանքին շրջակայ անտառին մէջ, ուր իւրաքանչիւր խումբ կը պատրաստէ օրուան ճաշը, որ ընդհանրապէս կ՝ըլլայ պուլղուրի եղինձ (փիլաւ):

    Լուսանկարը՝ «Յուշամատեան»ից

    Այս տօնը տեղի կ՝ունենայ գարնան վերջաւորութեան։
    Անոր կը տրուի նաեւ Վիճակի օր անուանումը եւ այս պարագան աւելի շատ կը վերաբերի դեռատի աղջիկներուն։
    Այսպէս, Համբարձման հինգշաբթիէն մէկ օր առաջ գիւղէն եօթ անչափահաս աղջիկներ (ընդհանրապէս 13-14 տարեկան) կուժեր բռնած կ՝երթան եօթ տարբեր աղբիւրներէ ջուր կը լեցնեն եւ այս կուժերուն մէջ կը դնեն եօթ տարբեր ծաղիկներու փունջեր։
    Անմիջապէս կու գան եկեղեցի, ուր կ՝օրհնուին իրենց հետ բերած ջուրն ու ծաղիկները։
    Ապա կը սկսին զանոնք բաժնել գիւղի տուներուն, ուր մարդիկ ջուրը կը լեցնեն խնոցիին մէջ՝ հարուելիք մածունին հետ միասին, որպէսզի իրենց կաթն ու իւղը անսպառ ըլլան։
    Իսկ ծաղիկները կը կերցնեն կաթնտու անասուններուն եւ լծկան եզերուն՝ անոնցմէ յաւելեալ պարարտութիւն յուսալով։
    Յաջորդ առտու կանուխ, այսինքն Համբարձման հինգշաբթին, նոյն եօթ աղջիկները, իրենց հետ նաեւ հինգ ուրիշ աղջիկներ, կը հաւաքուին սենեակի մը մէջ ու կը սկսին վիճակ ձգել՝ ճշդելու համար թէ իրենցմէ ամէն մէկը ինչ դերեր պիտի ստանձնէ նոյն օրը կատարուելիք խաղին մէջ։

    Դերերը հետեւեալներն են. հարս, հարսի հետ պարող, տափ զարնող, երգող, նուէրներ հաւաքող։
    Ասկէ ետք խումբը ներկայ կ՝ըլլայ եկեղեցական արարողութեան ու յետոյ այս 12 աղջիկները կ՝այցելեն զանազան տուներ, ուր կը պարեն, կ՝երգեն Համբարձումի այս տօնին յատուկ երգեր, իսկ տնեցիներն ալ իրենց կը բաժնեն նուէրներ, ինչպէս իւղ, հաւկիթ, աղ, պլղուր, եւ այլն։

    Աղջիկները իրենց նուէրներով բեռնաւորուած կը վերադառնան իրենց սենեակը եւ հոն կը պատրաստեն կէսօրուան ճաշը, որուն կը հրաւիրեն քահանան, տիրացուները ու գիւղին չքաւորները։ Մնացեալ նուէրները նոյնպէս կը բաշխուին աղքատ ընտանիքներուն։

    Մեսրոպ Կռայեան դիտել կու տայ որ Բալու քաղաքին Համբարձման տօնակատարութիւնը գիւղերէն քիչ մը կը տարբերի։

    Այսպէս, առաւօտեայ եկեղեցական արարողութենէն ետք, երիտասարդներ կ՝ուղղուին այգիները, գետեզերքը կամ տուներուն տանիքները, ուր ծայր կ՝առնէ խրախճանքը։ Աւելի տարեցներ իրարու տուներ այցելութեան կ՝երթան։ Բոլոր պարագաներուն ալ գինին եւ օղին առատ կը հոսի տօնական այս օրը։

    Բալու քաղաքին մէջ կը գործէ նաեւ «վիճակի» այլ տարբերակ մը։ Այս անգամ եօթ պարմանուհիները իրենց բերած եօթ տարբեր աղբիւրներու ջուրն ու եօթ տարբեր ծաղիկները կը լեցնեն լայն բերանով սափորի մը մէջ ու կը հաւաքուին իրենցմէ մէկուն տունը։ Կը զուարճանան, կ՝երգեն, կը ճաշեն, ապա աւելի փոքրիկ աղջկայ մը կը թելադրեն իրենց համար վիճակ քաշել։ Սափորին մէջ պարմանուհիները արդէն նետած կ՝ըլլան իրենց պատկանող անձնական մէկական իրեր, ինչպէս օղ, մատանի, փոքր բանալի, կոճակ, եւայլն։

    Կը սկսին միասնաբար երգել «Վիճակի երգ»-էն կամ ասոր նման այլ երգերէ տուն մը, որ իր մէջ կը բովանդակէ լուր մը, գուշակութիւն՝ չար կամ բարի։ Աղջնակը կը քաշէ վիճակը։ Զատուած իրին տիրոջ կը վերաբերի նաեւ երգուած տունին գուշակութիւնը:

    Մեջբերումը՝ «Յուշամատեան»-ից՝ «Բալուի տօները»…

    Տարբեր տոների առիթով՝ «Սարի լանջին, ժայռի տակ» բխող սառնորակ (և մյուս) Աղբյուրների Ջրի բուժիչ, կազդուրիչ հատկութան մասին ևս բազմաթիվ վկայություններ ունենք:

    «Բալուի գիւղերուն մէջ, կէս գիշերին, տան մեծը՝ իր տղաքը առնելով, կ՝ուղղուի դէպի գիւղին աղբիւրը։ Այստեղ իրենց հետ կը բերուին արջառներուն համար պատրաստուած Կաղանդի հացեր, որոնց կու տրուի անասուններուն կճղակներուն ձեւը։
    Այլ հացեր նմանցուած են երկրագործական, արհեստի կամ տնային աշխատանքներու վերաբերող գործիքներու (խոփ, կկոց, ուրագ, սղոց, մատնոց, մկրատ)։
    Աւանդութիւն է, որ գիւղացի տղամարդիկը Կաղանդի այդ գիշերը հաւաքուին աղբիւրին շուրջ, ամբողջովին մերկանան, մտնեն հոսող սառ ջուրին մէջ ու լոգնան։

    Իրենց հետ կը թրջեն նաեւ արջառներուն ու իրենց յատկացուած վերոնշեալ խմորեղէնները, որոնք զետեղուած կ՝ըլլան մեծ մաղերու մէջ։
    Կը վերադառնան տուն, արջառները կը սկսին ուտել իրենց բաժինը, մինչ գիւղացիներն ալ՝ իրենցը»…

    «Չափահասներուն համար տօնական խրախճանքը ծայր կ՝առնէ Նոր տարուան երեկոյեան, իսկ կէս գիշերին, գիւղերուն մէջ (օրինակ Բազմաշէն, Դատեմ, Բարջանճ) սովորութիւն է աղբիւր երթալ եւ Նոր տարուայ ջուրը կուժերու մէջ լեցուած՝ բերել տուն։

    Այսպէս, ամբողջ գիւղի երկսեռ երիտասարդութիւնը կը թափուի փողոցներուն մէջ ու երգելով կ՝ուղղուին դէպի գիւղին աղբիւրները։
    Ոմանք նոյնիսկ այդ ցուրտ օդին աղբիւրներու աւազաններուն մէջ լոգանք կ՝առնեն, քանի որ, ըստ տեղական աւանդութեան, այդ օրը ջուրերը կախարդիչ յատկութիւն կ՝ունենան եւ անհատը կրնան բժշկել ֆիզիքական զանազան ցաւերէ։
    Ասիկա նաեւ կը համարուի աղբիւրներու ոգիներէն Նոր տարուան համար բարի մաղթանքներ խնդրելու արարողութիւն մը։
    Այսպէս, գիւղացիներ, յատկապէս աղջիկները, այդ օրը աղբիւրի ակին ու գուռին վրայ, ինչպէս նաեւ ասոնց բոլորտիքը կը ցանեն ցորենի, գարիի, սիսեռի հատիկներ, նոր ծննդաբերած կովու կամ ոչխարի առաջին կաթով պատրաստուած պանիր (տեղական բարբառով՝ խեր), բամպակի կուտ, ոլոռն եւ պայտ (նալ)։
    Անոնք նաեւ աղբիւրին ուղղուած եւ զանազան գիւղերու մէջ կրկնուող խօսքեր ունին.

    Տա՛նք քեզի ցորեն ու գարի,
    Տու՛ր մեզի հազար բարի,
    Բարո՛վ եկար դուն Նոր տարի:

    Կամ՝

    Աղբի՛ր, աղբի՛ր, ա՛ռ քեզ հաց, պահէ՛ մեր դուռը միշտ բաց։
    Ա՛ռ քեզի նալ, տուր ինծի մալ (հարստութիւն)։
    Աղբի՛ր, ա՛ռ քեզի խեր, տու՛ր վուս սեր։
    Ա՛ռ քեզի կուտ, տովլաթովդ (հարստութեամբդ) մեր տու՛նը մուտ։
    Կաթնաղբի՛ր, քեզի բերեմ քուշնա (քիսամ), օր կովուս կաթն անուշնա։
    Ակիդ խերուն, սահքին սիրուն, անուշ ջուր, մուրազս տու՛ր, ինծի սիրուն մանչ մի տու՛ր։
    Ակիդ խերուն, սահքին սիրուն, անու՛շ ջուր, մուրազս տու՛ր, սրտիս սիրածն ինծի՛ տուր։

    Իսկ դողէ ու տենդէ տառապողներ նոյնպէս ակին ջուրին մէջ երեք անգամ կը սուզուին ու ամէն անգամ կ՝ըսեն.
    «Ա՛ռ իմ փող, տա՛ր իմ դող»։
    Ուրիշ հիւանդներու ալ կը բարձրացնեն աղբիւրին կողքի ծառը, որ ընդհանրապէս կ՝ըլլայ թթենի։ Հագուած միայն շապիկ ու վարտիք, ծառ բարձրացողը ճիւղ մը պէտք է բռնէ ու ըսէ.

    «Թութ կը թօթուեմ, ո՞վ կ՝ուտէ»։

    «Այս զէմփերուն (զամփար, զըմփըր, տեղական բարբառով՝ սառ) թութ կ՝ըլլի՞» (կամ՝ «Ծօ՛ խենթ, ձմեռ վախտը թութ կ՝ըլլի՞»), — կը պատասխանեն վարինները։

    «Ինչո՞ւ, դող կ՝ըլլի ու թութ չըլլի՞ր (կամ՝ «Թութը թօթուեմ, դողը թօթուեմ»),- կը ձայնէ հիւանդը։

    Ապա երեք անգամ ճիւղը կը ցնցէ ու վար կ՝իջնէ ծառէն, համոզուած ըլլալով, որ դողը պիտի կտրուի։

    Նոր տարուայ այդ իրիկունը սովորութիւն է նաեւ, որ գիւղացիներ իրենց հետ աղբիւր բերեն բկեղներ (բլիթ), որոնք օղակաձեւ շինուած հացեր են։
    Նախ կը թաթխեն զանոնք աղբիւրին ջուրին մէջ, ապա տուն կը դառնան ու բկեղները կը կերցնեն ախոռի ու գոմի անասուններուն՝ անոնց բեղմնաւորութիւն շնորհելու յոյսով» (մեջբերումը՝ «Յուշամատեան»ից)։

    Հին Աշխարհում բոլոր աղբյուրները «սուրբ» էին համարվում:
    Ինչպես 1-ին դարում ապրած հռոմեացի բանաստեղծ Վերգիլիոսն է իր «Էնեական»-ում հիշեցնում՜ «Չկա մի աղբյուր, որ սրբազան չլինի»…

    Խոյլիպապայի Աղբյուրի, Լուսաղբյուրի վերաբերյալ «Յուշամատեան»-ում կարդում ենք՝

    «Գիւղին հիւսիս-արեւմտեան կողմը անտառապատ լեռ մը կը բարձրանար, որուն անունը Խոյլիպապա կամ Քոլիպապա էր։
    Ըստ առասպելին, լեռնանունը բխած էր Խոյէն եկած ճգնաւորի մը անունէն։
    Պարսկերէնէ «Խոյէն երէց» թարգմանութեամբ, «Խոյլի պապա» կապուած էր այն մարդուն հետ, որ ապրած էր լերան գագաթը գտնուող ժայռախորշի մը մէջ։
    Ճգնաւորի խուցին մօտ, բուժիչ ջուրերով աղբիւր մը կար, զոր հիւանդները սրբազան կը նկատէին եւ որուն ջուրով կը լուային մարմնի ցաւած տեղերը։
    Աղբիւրին շրջակայ ծառերը նոյնպէս սրբազան կը համարուէին. զանոնք կտրելը երէցը պիտի դառնացնէր եւ փայտահատները հետեւանքները պիտի կրէին։
    Խամուրի լեռնաշղթան ծայր կ՚առնէր Խոյլիպապա լեռնէն ու կ՚երկարէր հարաւ-արեւմուտքէն դէպի հիւսիս-արեւելք։
    Անոր կատարին նշանակալից առարկայ մը կար, որ, ըստ երեւոյթին, իմաստունի մը կամ սուրբ մարդու մը դամբանն էր։
    Լինչ դիտել տուած է, որ մարդկային ոսկորի մը նմանող անոր տապանաքարը կրնար դասաւորուած ըլլալ հսկայի մը մնացորդները ընդունելու համար։

    Լիւսաղբիւր (Ս. Դանիէլի վանք)
    Կոփի Ս. Դանիէլի վանքի մօտերը Լիւսաղբիւրը կը բխէր։
    Հիւանդները կ՚օգտուէին անոր ջուրերէն իրենց աչքերը լուալու համար, իսկ առողջ մարդիկ ջուրը կը սփռէին մարմնին վրայ՝ հիւանդութիւններ կանխելու նպատակով։
    Փաստօրէն, Լիւսաղբիւր անունով քանի մը աղբիւր կար կանգուն կամ աւեր վանքերու մօտ։
    Ըստ առասպելին, կոյր մարդ մը իր աչքին լոյսը վերագտած էր աղբիւրի ջուրով աչքերը լուալէ ետք։ Այստեղէն ծագում առած էր «Լուսաղբիւր» անունը։
    Ուրիշ աղբիւրներ ալ Կաթնաղբիւր եւ Շաքարաղբիւր անունները կը կրէին։
    Սասունի մերձակայ քազային մէջ, Սուրբ Աղբերիկ (Աղբերկավանք) վանքը նոյնպէս Պուլանըխի հայերու ուխտագնացութեան վայր մըն էր, որուն անունը «աղբիւր + իկ» բառի ածանցում մըն էր, եւ կը բխէր մօտակայ աղբիւրէ մը, որ իբրեւ թէ բուժական յատկութիւններ ունէր»։

    «Յոթնջուր» («Յոթնաղբյուր») անունով գյուղ կա Արևմտյան Հայաստանում՝ Բիթլիսի նահանգում, (Արածանիի միջին հոսանքի շրջանում), Մուշի գավառի Վերին Բուլանըղի գավառակում, ուր 20-րդ դարի սկզբին 105 տուն Հայ կար, որոնց մեծ մասը ցեղասպանության զոհ դարձավ, հրաշքով հազվադեպ փրկվածները տարագրվեցին զանազան վայրեր:
    «Յուշամատեան»-ի «Քարտէսներ. Պիթլիսի/Բաղէշի վիլայէթ |Պուլանըխի քազա|»-ի էջերում հիշատակվում է «Յոթնջուրը».
    «Եօթնջուր (Ոտնչոր)
    Գիւղին անունը Եօթնջուրի («Եօթը աղբիւրներ») բարբառային աղաւաղուած տարբերակ մըն է։
    Այս աղբիւրները կը բխէին գիւղի հարաւ-արեւելեան թաղամասին մէջ։
    Տեղացիները սրբազան կը համարէին եօթը աղբիւրները։ Հիւանդները անոնց ջուրէն կ՚օգտուէին, կարծելով որ անոնք կը բուժէին ջերմն ու այլ ախտեր»։

    Ծաղիկների ու նրանցով հյուսված ծաղկեպսակի, Սրբազան Աղբյուրների՝ հազարամյակների խորքից եկող խորհրդի մասին երկար կարելի է գրել…

    Նշենք միայն, որ Հայկական Լեռնաշխարհում ու շատ այլ վայրերում բազմաթիվ ուխտատեղիներ ու սրբավայրեր են մինչ օրս «Աղբյուրի» հետ կապվում:

    Որպես հին ավանդույթների արձագանք ու ազգային հավատալիքների շարունակում՝ Երևանում, Հանրապետության Հրապարակում ունենք «Յոթնաղբյուր» ցայտաղբյուրը…

    «Համբարձման գիշեր, էն դյութիչ գիշեր,
    Կա հըրաշալի, երջանիկ վայրկյան.
    Բացվում են ոսկի երկընքի դըռներ,
    Ներքև պապանձվում, լըռում ամեն բան,
    Ու աստվածային անհաս խորհըրդով
    Լըցվում բովանդակ Նըրա սուրբ գըթով։

    Էն վեհ վայրկենին չըքնաղ գիշերի՝
    Երկընքի անհո՜ւն, հեռու խորքերից,
    Անմուրազ մեռած սիրահարների
    Աստղերը թըռած իրար են գալիս,
    Գալի՜ս՝ կարոտով մի հեղ համբուրվում
    Աշխարհքից հեռո՜ւ, լազուր կամարում»…

  • «ԽԱՐԲԵՐԴ ԵՎ ԱՆՈՐ ՈՍԿԵՂԷՆ ԴԱՇՏԸ»

    «ԽԱՐԲԵՐԴ ԵՎ ԱՆՈՐ ՈՍԿԵՂԷՆ ԴԱՇՏԸ»

    «ԽԱՐԲԵՐԴ ԵՎ ԱՆՈՐ ՈՍԿԵՂԷՆ ԴԱՇՏԸ»

    «Խարբերդ եւ անոր Ոսկեղէն դաշտը. յուշամատեան պատմական, մշակութային եւ ազգագրական» (1959),- այսպես է վերնագրված արևմտահայ գրող, խմբագիր, բանասեր ու պատմաբան Վահե Հայկի (իրական անուն-ազգանունը՝ Վահե Մկրտչի Տինճյան, 1896, Խարբերդ, Արևմտյան Հայաստան — 1983, Ֆրեզնո, Կալիֆորնիա, ԱՄՆ), պատկերազարդ, ծավալուն ուսումնասիրությունը, ուր կորուսյալ Հայրենիքի պատկերն է՝ Խարբերդն իր շրջակա հայաբնակ գյուղերի պատմությամբ, ազգագրությամբ՝ ազգային երանգներով ու Հայաշունչ նկարագրությամբ…

    Խարբերդի նահանգն ընդգրկում էր Մեծ Հայքի Ծոփաց Աշխարհը՝ Ծոփքը (Չորրորդ Հայքի Անձիտ գավառը):
    Այն (Խարբերդի վիլայեթն) ուներ 3 գավառ՝ Խարբերդի, Դերսիմի (Դիարբեքիրի) և Մալաթիայի, որոնք իրենց հերթին բաժանված էին գավառակների կամ վիճակների (կազաների)՝ Արաբկիրի, Ակնա, Կապան Մատենի, Չմշկածագի, Մազկերտի (Մեծկերտի), Օվաճըգի, Պահի (Փախի), Կըզըլ Քիլիսեի, Չարսանճագի, Չնգուշի, Բալուի:

    Վիլայեթի կենտրոնական մասում, Ներքին Տավրոսի և Հայկական Տավրոսի միջև, 900-1100 մետր բարձրության վրա ծավալվում էր Խարբերդի դաշտը, որն արևելյան կողմից ընդունում էր Արածանի (Արևելյան Եփրատ), իսկ հյուսիս-արևմտյանից՝ Արևմտյան Եփրատ գետերը:

    Վաղնջական ժամանակներից ի վեր կարևոր Սրբավայր էր այս շրջանը՝ Հայոց հնագույն Ոստանի մի մասը (պեղված հնագույն դամբարանները ն.թ.ա. 20-18-րդ դարերով են թվագրվում):

    Հայկական Լեռնաշխարհում՝ Արևելյան Եփրատի՝ Արածանիի ստորին հովտում սփռված Խարբերդի Դաշտը՝ ջրային առատ պաշարներով, բարենպաստ կլիմայական պայմաններով, հանքային ջրերի աղբյուրներով՝ «Ոսկեղեն Դաշտ» էր կոչվում, այլ անվամբ՝ «Ալելուա Դաշտ» («Աղեղվա դաշտ»):

    Այն «Նույնացվում է օտար հեղինակների հիշատակած Գեղեցիկ Դաշտի (Հովտի) հետ, որ, Պոլիբիոսի (հույն պատմիչ, ն.թ.ա. 208-126թթ.,Կ.Ա.) վկայությամբ, գտնվել է Եփրատի և Տիգրիսի միջև և նույնն է հայկական աղբյուրներում հիշատակված Ալելուա դաշտի հետ:
    Ն. Ադոնցը, Խարբերդի դաշտը նույնացնելով վերջինիս հետ, նրա թուրքական «Ուլուօվա» անվան «ուլու»-ն (թրք. «մեծ»), համարում է հին Ալելուա անվան վերաիմաստավորումը» («Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարանից»):

    Խարբերդի դաշտում է հնագույն շրջանից ի վեր Քարկաթիակերտ անունով հայտնի բերդ-ամրոցը՝ Խարբերդը, որից հարավ-արևելք Ծովք լճակն է, որտեղից սկիզբնավորվում է Տիգրիսի ակունքներից մեկը:

    Բերրի հողը, մեղմ կլիման, ջրային առատ պաշարները բարենպաստ պայմաններ էին երկրագործության, անասնապահության, պտղաբուծության և գյուղատնտեսական արտադրության այլ ճյուղերի համար:
    Աճում էին ցորեն, գարի, կորեկ, ոսպ, բամբակ, սիսեռ, բակլա, սոխ, սխտոր, գետնախնձոր, ծիրան, թութ, խաղող, խնձոր, տանձ:
    Մեծ համբավ ունեին Խարբերդի Դաշտի գինին ու մեղրը:

    Ցորենի կամնումը Խարբերդի դաշտին մէջ (Աղբիւր՝ Մարտիրոս Տերանեանի արխիւներ, NAASR, Պելմոնթ, Մասաչուսէց)


    Հանքային հարստություններից էին պղինձը (Պախըր Մատենում), ոսկին ու կերակրի աղը (Դերսիմում), կային հանքային ջրերի աղբյուրներ:
    Զարգացած էին հատկապես շերամապահությունը, մետաքսագործությունը, կաշեգործությունը, գորգագործությունը, ոսկերչությունը…

    Մետաքսագործությամբ ու գորգածությամբ հայտնի Խարբերդի զանազան բարձրակարգ արտադրանքն արտահանվում էր Կարին, Մալաթիա, Տիգրանակերտ (Դիարբեքիր) և այլուր:

    Խարբերդցի վարպետների ձեռքի արտադրանքը բարձր էր գնահատվում Մերձավոր Արևելքի շուկաներում:
    1880-1890-ական թվականներին Խարբերդի Հայ վաճառականները հայտնվեցին նաև արտասահմանյան բազմաթիվ երկրներում՝ Ռուսաստանում, Պարսկաստանում, Ֆրանսիայում, Անգլիայում, նույնիսկ՝ Ամերիկայում։

    Արտահանում էին բամբակ, բուրդ, կաշի, ցորեն, գարի, մետաքս, գինի, օղի, գորգեր, չորացված պտուղներ։
    Տեղական հումքի հիման վրա ստեղծվեցին խոշոր ձեռնարկություններ։

    Գորգագործական 8 ձեռնարկություններում արտադրված մեծահամբավ գորգերը հասնում էին մինչև ԱՄն:
    Գրիգոր և Սարգիս Քյուրքչյան եղբայրների հիմնած մետաքսի գործարանն ավերվեց 1894-1896 թվականներին՝ թուրքական իշխանությունների կողմից. 1895-1896 թվականների համիդյան ջարդերի ընթացքում կողոպտվեցին ու ավերվեցին Խարբերդի Հայկական թաղերը՝ իրենց բնակչությամբ, եկեղեցիներով, ուսումնարաններով (կոտորվեցին ավելի քան 700 Հայ, բռնությամբ մահմեդականացվեցին ավելի քան 1000 Հայ՝ մոտ 200 ընտանիք):

    Խարբերդը եղել է նաև Հայ մշակույթի նշանավոր կենտրոն։
    Դեռևս 1160 թվականի մի ձեռագրում նշվում է, որ այն գրված է «ի մայրաքաղաքին Խարբերդ»։

    Հիշարժան է Ծովքի վանքը, Ծով Դղեկի (Դղյակի, Կ.Ա.) մենաստանը՝ հայտնի Վանքը Կիլիկիայում, Այնթապի ու Մարաշի միջև:
    Ըստ Հռոմկլայում 1248թ. գրված մի Ավետարանի հիշատակարանի վկայության, Ծովք Դղեկի մենաստանը 1234 թ. հիմնել է Մեսրոպ վարդապետը (Ծովք-Տլուք բերդը (ամրոցը) և դղյակը Կիլիկիայում, Տլուք գավառը՝ Ծովքում):

    Հայկական Լեռնաշխարհում, Հայկական Տավրոսի արևմտյան ծայրամասում են Ծովունց լեռները՝ Ծովք (Գյոլջիկ) լճի շրջակայքում:

    Ծովք (Կէօլճիւք, Գյոլջիկ) լիճը եւ կղզիին վրայ կառուցուած Ս. Նշանի վանքի աւերակները։ Սոյն վայրը, Ս. Աստուածածինի օրը, Խարբերդի դաշտին մէջ յայտնի ուխտավայր մըն է (Վահէ Հայկ, op. cit.)
    Ուխտագնացութեան մեծապէս ժողովրդական թուական մըն է։ Սոյն օրը Խարբերդի ու Տիարպեքիրի զանազան գիւղերէն ու քաղաքներէն ուխտաւորներ կը հաւաքուին Ծովք լիճի (Կէօլճուք) Ս. Նշան վանքը։ Անիկա նոյնանուն գիւղին մօտակայ եւ աւերակներու մէջ գտնուող սրբավայր մըն է, որ կը գտնուի կղզեակի մը վրայ։ Ուխտաւորներուն թիւը յաճախ կը հասնի հինգէն վեց հազարի։ Երեք օրերու վրայ պար, երգ, հրացանաձգութիւն, մատաղ ու բազմազան խաղեր կը կերպարանափոխեն այս փոքրիկ գիւղին ու շրջակայ բնութեան պատկերը (Լուսանկարը՝ մեկնաբանությամբ՝ «Յուշամատեան»-ից)

    Մեծ Հայքի Չորրորդ Հայք Աշխարհի Անձիտ գավառում, համանուն լճի հարավ-արևմտյան ափին, մի ժայռեղեն կղզու վրա է Ծովուց վանքը՝ Հռոմկլայի ամրոցի մոտ:
    Ավերակները գտնվում են Խարբերդ քաղաքից հարավ-արևելք, Գյոլջիկ գյուղի դիմաց:

    Առաջին անգամ հիշատակվում է 7-րդ դարի «Աշխարհացույց»-ում:
    Գր. Պահլավունու մի նամակում վկայված է, որ 11-րդ դարում Ծովքը պատկանում էր իր փեսային՝ Պահլավունի մի իշխանի, որին հաջորդել է նրա ավագ որդի Ապիրատը՝ Ներսես Շնորհալու հայրը:

    1106 թվականին Անիի Հայոց կաթողիկոս Բարսեղ Ա-ն ապաստանում է Ծովքի Սբ. Նշան եկեղեցում և այն դարձնում կաթողիկոսանիստ:
    1125 թվականին, Սմբատ Գունգստաբլի վկայությամբ, իր աթոռն այստեղ է փոխադրում Գրիգոր Գ կաթողիկոսը:
    1111 թվականին Ապիրատը Ծովքի համար մղված մարտերից մեկում նետահարվում է:
    Նրա որդիները՝ կաթողիկոս Գրիգոր Պահլավունին ու Ներսես Շնորհալին, իրենց հոր մահից հետո փոխադրվում են Կիլիկիա և իշխան Գող Վասիլի հովանավորությամբ, Տլուք գավառում, Մարաշի արևելյան կողմում գտնվող երեք լճակների մոտ հիմնում են նոր բերդ՝ Դղյակ, և այն, ի նշան իրենց հայրենի Անձիտ գավառի Բերդ-Դղյակի, անվանում են Ծով կամ՝ Ծովք:

    Ծովք լճի համանուն կղզու վրա կար Ծովք կոչվող գյուղ, որը 19-րդ դարի վերջերին արդեն ավերված էր, և նրա նախկին բնակիչները լճափին հիմնել էին նույն անվամբ մի գյուղ (թուրքերն այն անվանում էին Գյոլջիկ):

    Ծովք Ամրոց-Դղյակում է ծնվել Ներսես Շնորհալին (մոտ 1102-1173թթ.):

    Հազարամյակների ընթացքում զանազան ասպատակողների՝ Ասորեստանի, Պարսկաստանի, Բյուզանդիայի, մոնղոլների ավերածություններից ու թալանից հետո վերստին հառնած Խարբերդը
    1617 թվականին հիմնահատակ կործանեց և բնակիչներին սրի քաշեց Չոփան օղլի բեկը։

    18-րդ դարում Խարբերդն իր շրջակայքով մտնում էր Սեբաստիայի վիլայեթի մեջ։
    Այդ շրջանում այն կրկին դարձավ մարդաշատ քաղաք՝ հիմնականում շրջակա գավառների հայերի հաշվին:

    Խարբերդ քաղաք. ընդհանուր պատկեր արեւելակողմի թաղամասերէն (Աղբիւր՝ Rev. Edwin M. Bliss, Turkey and the Armenian Atrocities, London, 1896)

    Ազգային-մշակութային կյանքում Խարբերդի դերը բարձրացավ 19-րդ դարում և պատահական չէ, որ 1880-ական թվականներին այն հիշատակվում է որպես «գավառի Աթենք» (1890-ականներին Խարբերդի նահանգը (Մամուրետ ուլ Ազիզ) 37.800 քառակուսի կիլոմետր էր):

    1913 -1914 թվականներին վիլայեթն ուներ 3 միսիոներական քոլեջ, 1 աստվածաբանական և 5 բարձրագույն ճեմարան, հարյուրավոր վարժարաններ, նախակրթարաններ, մանկապարտեզներ։ Բոլոր դպրոցները միասին ունեին 35.000 աշակերտ, ընդ որում հայկական դպրոցները՝ 28.000։ Դպրոցների մի մասը երկսեռ էր, կային նաև աղջիկների առանձին վարժարաններ։
    Համազգային հռչակ ուներ «Եփրատ քոլեջը»։

    Խարբերդ, Եփրատ գոլէճի համալիրը։ Ձախին, նկարին վերի հատուածին մէջ փոքր գմբէթով շէնքը՝ տղոց գիշերօթիկը։ Կողքին, դէպի աջ՝ տղոց երկրորդական վարժարանը, որու տանիքին զետեղուած է ժամացոյց մը։ Քիչ մը աւելի աջ եւ աւելի բարձր դիրքի վրայ գտնուող շէնքը տղոց գոլէճն է։ ձախէն չորրորդ շէնքը՝ գոլէճի նախագահին բնակարանը։ Ամէնէն աջ կողմը, երկար երրայարկ շէնքը միսիոնարներու բնակարաններն են։ Ձախին, նկարին կեդրոնը եւ երկար պատուհաններով մեծ կառոյցը Wheeler Hallն է, ուր տեղի կ՚ունենան գոլէճին հանդիսութիւնները։ Նկարին առաջին գիծի վրայ կ՚երեւին հայկական տուներ (Աղբիւր՝ Արա Ճինկիրեան եւ Հուրիկ Զաքարեանի հաւաքածոյ), (Լուսանկարն ու մեկնաբանությունը՝ «Յուշամատեանից»)
    Խարբերդ , 1907թ., ֆրանսիական կոլեջի շրջանավարտները

    Համազգային հռչակ էր վայելում Աստվածաբանական ճեմարանը, որ գործել է 1859-1915 թվականներին։
    Այստեղ դասավանդվել է հայերեն, գրաբար ու աշխարհաբար քերականություն, Հայոց պատմություն, աստվածաբանություն, մարդակազմություն, փիլիսոփայություն, տիեզերագիտություն:

    1880- ականների համիդյան ջարդերին ու նրա հետևանքով ուժգնացած արտագաղթին հաջորդեց 1915-ին Հայ բնակչության զանգվածային բնաջնջումը…

    Խարբերդի նահանգում (օտար աղբյուրներում՝ Մամուրեթ-ուլ-Ազիզ) առանձնահատուկ դաժանությամբ իրականացվեցին 1895-96 թթ. համիդյան զանգվածային կոտորածները՝ զինվորականների մասնակցությամբ:
    Արդյունքում զոհվեց շուրջ 40.000 Հայ, բռնությամբ կրոնափոխվեց մոտ 15.000 Հայ:

    «Թուրքական կառավարության կողմից Մարզվանից վտարված հոգևորական Ջորջ Ֆիլյանը, խոսելով համիդյան կոտորածների մասին, վկայակոչում է մահմեդական մի սպայի խոսքը, որի համաձայն՝
    «Խարբերդում, Սևերեկում, Հուսեյնիկում, Մալաթիայում և Արաբկիրում զոհերի մեծ մասը սպանվել էր զինվորների կողմից, իսկ Խարբերդ քաղաքի Վերին թաղի գրիգորյանների ու միսիոներների դպրոցները, եկեղեցիներն ու տները հրկիզվել էին թնդանոթների միջոցով»:

    Ամերիկացի միսիոներ, հրապարակախոս էդվին Բլիսը, ով առավել կարևոր ու մանրամասն տեղեկություններ է ներկայացնում համիդյան կոտորածների վերաբերյալ, ևս փաստում է կոտորածներին զինվորականների մասնակցության մասին.

    «Պարզ է, որ Հարպուտում (Խարբերդում, Կ.Ա.), Քեսիրիկում, Մալաթիայում, Արաբկիրում զոհերի մեծամասնությունը սպանվել է զինվորների կողմից, նաև թնդանոթներով հրետակոծվել են Հարպուտ (Խարբերդ, Կ.Ա.) քաղաքի վերին թաղում գտնվող միսիոներների ու գրիգորյանների եկեղեցիներն ու դպրոցները» (մեջբերումը՝ Արփինե Բաբլումյանի՝ «Խարբերդի նահանգի Հայ ազգաբնակչությունը համիդյան կոտորածների տարիներին» ուսումնասիրությունից):

    Օսմանյան կայսրությունում իրականացված՝ Հայոց ցեղասպանության մասին ժամանակին այնտեղ գտնվող բազմաթիվ օտարերկրյա միսիոներներ, դիվանագիտական ու զինվորական պաշտոնյաներ են վկայել ու ահազանգել:
    1915 թվականի հուլիսի 24-ին Խարբերդի Ամերիկյան հյուպատոս Լեսլի Դեվիսը Կոստանդնուպոլսում Ամերիկյան դեսպան Հենրի Մորգենթաուին գրում էր.

    «Այլևս գաղտնիք չէ՝ հատուկ ծրագրով նախատեսված է բնաջինջ անել Հայերին որպես ցեղ, ուղղակի նման նպատակը այնպիսի սառնասրտությամբ ու բարբարոսությամբ, ավելին՝ արդյունավետությամբ էր իրագործվում, որ սկզբում գլխի էլ չէինք ընկնում, թե ինչ է կատարվում…
    Ես չեմ կարծում, որ համաշխարհային պատմության մեջ երբևէ իրագործվել է ավելի համընդհանուր ու արմատական նախճիր, քան այն, ինչ այժմ տեղի է ունենում մեր տարածաշրջանում և ոչ էլ հավատում եմ, որ մարդկային ուղեղն ի զորու է հղանալ ավելի ահավոր ու սատանայական ծրագիր…
    Տեղի ունեցածը այդպես կկոչվեր նույնիսկ այն դեպքում, եթե թողնեին, որ բոլորն էլ ճանապարհին մեռնեն:
    Բայց քանի որ մեծ մասն ուղղակի նախճիրի է ենթարկվել, ոչ մի կասկած չի կարող լինել, որ կառավարության հրաման է կատարվել»: (մեջբերումը՝ Արամ Սիմոնյանի՝ «Հայոց ցեղասպանությունը և Հենրի Մորգենթաուն» ուսումնասիրությունից. վերջինս Ամերիկյան դեսպանն էր Կոստանդնուպոլսում՝ 1913-1916 թվականներին):

    Խարբերդի Նահանգով էին անցնում այլ շրջաններից աքսորված Հայերի քարավանները…

    Խարբերդցիների քարավանները, միլիոնավոր մյուս հայրենակիցների նման, նահատակվեցին Դեր-Զորի անապատներում ու այլուր…

    Տեղահանվածների մի մասը ոչնչացվեց ճանապարհին, մյուսներից միայն հատուկենտ մարդիկ վերապրեցին։
    Հազարավոր հայեր նահատակվեցին Եփրատ գետի ափին Իզօղլի և Ծովք լճի մոտ՝ Շապկահան ու Քեչին խան գյուղի տարածքում։

    Մեծ Հայքի Չորրորդ Հայք Աշխարհի՝ հետագայում՝ Դիարբեքիրի նահանգի Արղանամադենի գավառի Ծովք՝ Ծոփք գյուղի մոտ (համանուն լճի ափին), 1915 թվի հունիսին թուրքերը կոտորեցին նահանգի Հայ մտավորականության մի մեծ խումբ, որի մեջ էին՝ գրող Թլկատինցին, Երուխանը, պատմաբան, պրոֆեսոր Ն. Թենեկճյանը, մաթեմատիկոս Խ. Նահիկյանը, փիլիսոփա Հովհաննես Պուճիգանյանը և այլոք (հոգեբան, փիլիսոփա ու տնտեսագետ Հ. Պուճիգանյանն իր բարեկամների, «Եփրատ» կոլեջի դասախոսների ու աշակերտների կողմից «Խարբերդի Սոկրատ» էր անվանվում)…

    Մեզիրեից դուրս եկած քարավանի բոլոր Հայերին թուրք զինվորները սրի քաշեցին հենց քաղաքի մատույցներում։

    Խարբերդից դեպի Հալեպ «մեկնած»՝ 5.000 Հայերից բաղկացած մի քարավանից տեղ հասավ ընդամենը 213 հոգի։

    Խարբերդի վիլայեթից հազարավոր Հայեր սպանվեցին Դեյր Էզ-Զորում։
    Գրեթե ամբողջությամբ ոչնչացվեց Մալաթիայի (23.000), Արաբկիրի (19.000), Չարսանճագի (18.500), Աղինի (10.200), Չմշկածագի (9.000) բնակչությունը։

    Եղեռնի նախօրեին Խարբերդի վիլայեթի Հայ բնակչությունը 204.000 էր, որից շուրջ 180.000-ը ցեղասպանվեց:

    Եղեռնից մազապուրծ սակավաթիվ Հայորդիներ հանգրվանեցին աշխարհի տարբեր ծայրերում, մի մասը՝ Արևելյան Հայաստանի ներկայիս տարածքում, հիմնելով Նոր Խարբերդը, Նոր Մալաթիան, Նոր Հաճնը, Նոր Արաբկիրն ու Նոր Կյանքը (1929-ին, Խարբերդի նահանգի Թլկատին (Խույլու) գյուղից վերապրած 15 Հայորդիներ Մասիսի տարածաշրջանում հիմնեցին Նոր-Խարբերդը, որը 1938 թվականին վերանվանվեց Նոր Կյանք, 1965 թվականից՝ կրկին անվանվեց Նոր Խարբերդ)…

    Հ.գ. Բալուից Ամերիկա հասած Հայորդիների «հետքերով»՝ հուզառատ մի քանի կադրեր՝ «Յուշամատեան»-ից՝ շնորհակալությամբ՝ ահավասիկ.

    Հատուած՝ Միսաք Պէրպէրեանի “40 Years of Memories: 1932-1972” ֆիլմէն։ Նկարահանուած 1930ականներուն եւ ներկայիս պատրաստուած Սիլվինա Տէր Մկրտիչեանի կողմէ։ Կ՝երեւին բալուցիներ՝ Փրավիտընսի մէջ (Ռոտ Այլընտ, Միացեալ Նահանգներ) դաշտահանդէսի մը ժամանակ։ Ֆիլմը կը պատկանի Ճորճ Աղճայեանի հաւաքածոյին։ Երգ՝ «Բալու քաղաք շինուեր է», երգասաց՝ Մարօ Նալպանտեան (երգը առնուած է Պետրոս Ալահայտոյեանի՝ Բալուի (եւ տարածաշրջանի) երաժշտական-ազգագրական հաւաքածոյ գիրքէն, Դրազարկ հրատարակչութիւն, Կլենտէյլ, Գալիֆորնիա, 2009)։

  • «ՄԵՆՔ ԶԱՐՄԱՆԱԼԻՈՐԵՆ ԿԵՆՍԱԽԻՆԴ ԺՈՂՈՎՈՒՐԴ ԵՆՔ»…

    «ՄԵՆՔ ԶԱՐՄԱՆԱԼԻՈՐԵՆ ԿԵՆՍԱԽԻՆԴ ԺՈՂՈՎՈՒՐԴ ԵՆՔ»…

    «ԾԱՆԻ՛Ր ԶՔԵԶ»…
    Կամ՝
    «ՄԵՆՔ ԶԱՐՄԱՆԱԼԻՈՐԵՆ ԿԵՆՍԱԽԻՆԴ ԺՈՂՈՎՈՒՐԴ ԵՆՔ»…

    Անձի ինքնաճանաչողությունը կարևորող՝ հազարամյակների հեռվից հնչող «Ծանի՛ր զքեզ»՝ «Ճանաչի՛ր ինքդ քեզ» պատվիրանը նաև ազգայի՛ն ինքնաճանաչման է կոչում ու պարտադրում:

    Եվ, այդ մտահոգությամբ, դեռևս վաղնջական ժամանակներից՝ մեր հանճարեղ Նախնիք Հայկազունների մտածողությունը, կուռ ուսմունքն ու բարոյախրատական համակարգն են փոխանցել իրենց ժառանգներին:
    Խորենացուց մինչև Թումանյան ու, հետագայում ևս, ճգնել են սերունդներին փոխանցել ազգի պատմության, ազգային արժեքների վստահ իմացությունն ու ազգի անցած ուղին:

    Ազգային ոգու թարգման գրողը՝ Թումանյանը, դարերով տառապած իր ազգակիցների արարչական ոգու կենսականությունն էր փառաբանում՝ ազգային ինքնաճանաչմամբ ոգեշնչելով՝ դժվարին ժամանակները հաղթահարելու հավատով:

    «Թող գա՛ն հայերը, տեսնե՛ն ու համոզվի՛ն, որ իրենք միշտ է՛ն ժողովուրդը չեն եղել, ինչ որ հանդիսանում են էսօր, տեսնեն, թե ի՛նչ են ստեղծել ու ի՛նչ են եղել անցյալում, որ հոգեպես բարձրանան ու լցվին հավատով դեպի իրենց ազգային ապագան»:

    Վճռորոշ ժամանակաշրջանում մտավորականության՝ «խոսքի ընդունակ մարդկանց» դե՛րն է կարևորվել՝ իրենց գործունեությամբ ժողովրդին դեպի հոգևոր, մտավոր ու բարոյական Վերելք ուղղորդելու նպատակով…

    «Խոսեն՝ ոչ թե ճառեր՝ նրանց զգացմունքները հուզելու համար, այլ խաղաղ, օբյեկտիվ, գիտական, քննադատական լուրջ վերլուծություններով ու խորասուզումներով տանեն դեպի ազգային պայծառ ինքնաճանաչությունը և ընդհանուր զարգացման ընդարձակ հորիզոններ բաց անեն»:

    Կյանքում ճիշտ ուղղորդվելու առաջնային պայման է ինքնաճանաչողությունը:

    «Ամեն մի ժողովրդի համար՝ բնության ու մարդկային ճշմարիտ ծանոթության հետ միասին, իր ազգային ինքնաճանաչողությունն է իր ճանապարհի մթնում Լույս տվող լապտերը:
    Մութի մեջ խարխափողը միշտ ենթակա է գլխի վրա զանազան անդունդների մեջ գլորվելու վտանգին:
    Եվ մի անդունդից դուրս գալուց հետո դեռ չի նշանակիլ, թե այժմ ուղիղ կերթա» (Մեջբերումները՝ Վ. Միրզոյանի՝ «Հովհաննես Թումանյանը՝ազգային ինքնաճանաչման մասին» հոդվածից):

    Իր հասարակական ու գրական գործունեությամբ, հրապարակախոսական հոդվածներում, ելույթներում Հայոց հավաքական ներուժին վստահելն էր շեշտում Թումանյանը:
    «Զվարթ գիտակցությամբ», «պայծառ հայացքով» ու կենսախինդ եռանդով Լուսափայլ ապագայի կերտման համոզմամբ՝ նա ազգային ինքնաճանաչումը համարում էր Հայոց մշակութային Վերելքի հիմքը…

    «Մենք զարմանալիորեն կենսուրախ ժողովուրդ ենք, և ես անկասելիորեն հավատում եմ դրան:
    Ոչ մեկի բարբարոսությունը կամ բռնությունը չեն կարող կոտրել Հայ ազգի՝ հավերժ Լույսին ձգտող հզոր Ոգին» (Հ. Թումանյան):

  • «ԱՅՍ Է ՊԱՐԶԱՅՏՈՒՄԱՐ ՀԱՅՈՑ»…

    «ԱՅՍ Է ՊԱՐԶԱՅՏՈՒՄԱՐ ՀԱՅՈՑ»…

    «ԱՅՍ Է ՊԱՐԶԱՅՏՈՒՄԱՐ ՀԱՅՈՑ»…

    Ազգի կենսունակության ու հարատևման գրավականն իր Նախնիներից ավանդված ուրույն Ոգին է՝ հոգևոր ժառանգությունը («Իմաստության Լույսով ճաճանչված Ոգին»՝ Իսահակյանի խոսքերով)…

    Հազարամյակների ընթացքում բանավոր, գրավոր փոխանցված ուսմունքը, զանազան պատմություններն ու աշխարհայացքն ազգի համար զորեղ ու հուժկու զենք են թշնամու դեմ պայքարում, հատկապես՝ վճռորոշ փորձությունների շրջանում:

    Մշակույթի ազգապահպան դերի գիտակցմամբ են մեր Մեծերը դարեր շարունակ մեզ ժառանգվածը պահպանել, հարստացրել ու փոխանցել սերունդներին:

    15-րդ դարում՝ 1445-ին գերմանացի Գուտենբերգի՝ մետաղից առանձին ձուլված տառերով թղթի վրա տպելու գյուտով Հին Աշխարհի սեպագիր կավե սալիկներին ու միջնադարյան մագաղաթյա ձեռագիր մատյաններին փոխարինեց տպագիր գիրքը, որին նախորդել է Չինաստանում դեռևս 7-րդ դարից կիրառվող՝ փայտի վրա ամբողջական տեքստի փորագրությամբ տպագրությունը՝ փայտափորագրությունը (14-րդ դարում Չինաստանից «գրքի տպագրության գաղտնիքը» Եվրոպա բերող Մարկո Պոլոյի ու այլոց հետ էր նաև Վենետիկցի Հայազգի նավապետ՝ Անտոն Հայկազունը):

    Հատուկ մամլիչով, համաձուլվածքով ու առաձնահատուկ բաղադրությամբ ներկով տպագրության գյուտով հնարավոր եղավ նաև Հայերե՛ն տառեր ձուլել ու Հայերե՛ն գրքեր տպագրել…

    1512-1513 թվականներին տպագրված Հայերեն առաջին հինգ գրքերը նշանավորեցին Հայ տպագրության սկիզբը («Ուրբաթագիրք» (1512թ), «Պարզատումար» (1513թ.), «Պատարագատետր» (1514թ.), «Աղթարք», «Տաղարան»):

    Հետագայում ազգանվեր բազմաթիվ գործիչներ ջանասիրաբար շարունակեցին այդ գործը՝ անտեսելով ժամանակի դժվարությունները, աշխարհի տարբեր երկրներում գիշերներ լուսացնելով կապարե տառերը շարելով (Վենետիկում՝ Հակոբ Մեղապարտի հիմնադրած Հայ տպագրության կենտրոնում, Ոսկան Երևանցին, Վանադեցիները՝ Ամստերդամի իրենց տպարանում, Նոր Ջուղայում, Մարսելում, Հարություն Շմավոնյանը՝ Հնդկաստանի Մադրաս քաղաքում հրատարակեց հայերեն առաջին պարբերականը՝ «Ազդարար» ամսագիրը)…

    Աղթարք, 1513 թվականին Վենետիկում հայ տպագրիչ  Հակոբ Մեղապարտի հրատարակած երրորդ տպագիր գիրքը

    Նրանց բծախնդիր ու տքնաջան աշխատանքի շնորհիվ Եվրոպայում ու այլուր տպագրվեցին դարերից եկող հին ձեռագրերը՝ գեղեցիկ ձևավորված ու նկարազարդված:
    Այդ գրքերն այնուհետև փոխադրվում էին Հայաստան ու Հայաբնակ այլ վայրեր և այսօր պահվում են Երևանի, Վենետիկի, Վիեննայի և այլ գրապահոցներում:

    «Պարզատումարը» ծիսական տոների «օրացույց» է:
    Քանի որ տոմարական բարդ հաշվարկները աստղագիտական ճշգրիտ գիտելիքներ են պահանջում՝ տոնացույցի պարզ ու համառոտ ձեռնարկներ էին կազմվում, ուր նաև եղանակի փոփոխությունների կանխատեսումներն էին՝ «Յաղագս ամպոց և երկնից»:

    Հիմնվելով երկնքի ուսումնասիրության դարավոր փորձի վրա, կանխատեսվում էր, օրինակ, ձմեռը կլինի «խիստ» կամ՝ «թույլ» (մեղմ):

    Կար նաև «Մարմնախաղաց» բաժինը՝ մարմնի տարբեր մասերի շարժման՝ «խաղի» հիման վրա մարդու հետ առաջիկայում հնարավոր կատարվելիք դեպքերն էին «գուշակվում» (այսօր էլ հաճախ լսում ենք նման կանխատեսումներ՝ «աջ կամ ձախ կոպը խաղաց»…):

    «Թէ աջ կոպն խաղայ. խնդայ շատ, և իւր անձին առողջութիւն լինի» («Եթե աջ կոպն է խաղում՝ շատ ուրախություն կլինի և անձին՝ առողջություն», վերին և ներքին կոպերի խաղն իրենց տարբեր իմաստներն ունեին):
    «Թէ ամէն ակն խաղ. հեռաւոր մարդ տեսանէ» («Եթե ողջ աչքն է խաղում՝ հեռվում գտնվող մի մարդու կտեսնի»)…

    Հին Աշխարհում տարվա եղանակների փոփոխմանը նախապատրաստվում էին երկնային լուսատուների դիտարկումներով՝ հետևելով նրանց շարժմանը՝ «Դիրքն ու գնացքը»:
    Օրինակ, Եգիպտոսում, երկնքի ամենապայծառ աստղի՝ Սիրիուսի՝ Շնաստղի (Շնկան աստղի) ծագումը Արևածագից առաջ՝ Արեգակնային ամբարձումը (Ելաստղ), ազդարարում էր Նեղոսի վարարումները, հետևաբար՝ գյուղատնտեսական Տարվա սկիզբը (շոգ եղանակի գալուստը, որտեղից էլ՝ canicule, (ռուսերենով՝ каникулы), «Մեծ Շան» համաստեղության լատիներեն անվանումից՝ «Canis Major»):
    Հասարակածի ու Արևի նկատմամբ ունեցած հեռավորությամբ պայմանավորված՝ Աստղի՝ Արևածագին երևալը՝ Ծագումը Ելաստղն էր:

    «Անկաստեղ— ան ատենն, որ Մեծ Շուն ըսուած աստղը չերևար» (Առձեռն բառարան Հայկազեան լեզուի, Վենետիկ, Սբ.Ղազար, 1846):

    «Անկումն աստեղ, այս ինքն ծածկումն լուսափայլ աստեղն՝ Մեծ շուն կոչեցելոյ ʼի վայր քան զաստեղատունն Հայկայ, աներեւութանալով ʼի մերձենալ Արեգական, եւ անդէն ʼի հեռանալ նորին ʼի վեր երեւելով. որ յայնժամ ԵԼԱՍՏԵՂ ասի.
    *Յանկաստեղն ձիւն գայ. Շիր.:
    *Ելաստեղ մայիս. ՟Ի՟Գ. անկաստեղ, ապրիլ. ՟Ժ՟Դ:
    Իսկ զի ասէ, ՟Թ ʼի վերայ բեր նահանջի, եւ տուր մարերի՝ ʼի գիտել զանկաստեղն, գիտեա՛, զի յառաջին ամի թուականին՝ անկաստեղն ʼի մարերի յինն էր. Տօմար.:
    (Ստեփ. լեհ. ԱՆԿԱՍՏՂ կոչէ զբոյլս բազմաստեղս ʼի վեր քան զՀայկ) (Ստեփանոս Լեհացին «ԱՆԿԱՍՏԵՂ» է կոչում Հայկի համաստեղության վերևում՝ Բազմաստեղ Բույլքը):

    Հայերեն տպագիր առաջին գրքերով մի քանի կադրեր ստորև՝ «Հայաստանի Ազգային Գրադարանի» էջից՝ շնորհակալությամբ:

    https://www.facebook.com/watch/?v=445239526318830


  • «ՄՈՌԱՑՎԱԾ ԴԻՑ»

    «ՄՈՌԱՑՎԱԾ ԴԻՑ»

    (Իրանական լեգենդ)

    Անհիշելի ժամանակներից հնչող առակների, խրատների, հեքիաթների այլաբանության հոգեպարար խորհրդի թևերով՝ վստահ, որ հեռու ու մոտ, ծանոթ ու անծանոթ ընկեր-բարեկամներիս հոգեհարազատ շնչով է…

    Իրանական այս լեգենդում բազմաթիվ հրաշալի խորհրդանիշներ կան, որոնց կանդրադառնանք հետագայում (միայն հիշենք, որ Բաղեղը Դիցերին ձոնված բույսերից է՝ վաղնջական ժամանակներից ի վեր, Հայոց մեջ, ինչպես և Պարսկաստանում, Եգիպտոսում, Հունաստանում…):

    ՄՈՌԱՑՎԱԾ ԴԻՑ

    (Իրանական լեգենդ)
    Վ. Վենդտի

    Հինդու-Քուշի լեռներից դանդաղ շարժվում էր քարավանը՝ դիմելով դեպի հյուսիս-արևելք:
    Նա անցավ Իրանի բարձունքներից, ուր օդը ջինջ է և մաքուր, ուր լույսն ու ստվերը նրբությամբ որոշում են տեսարանի ամեն մի մասը, ուր երկինքն այնպե՜ս պայծառ է և թափանցիկ, որ կարծես երևում է անհուն եթերքը…


    Նա անցավ անապատների միջով, ուր փոթորիկը բուռն ուժգնությամբ, կատաղի պտույտներով բարձրացնում էր ավազի կույտերը, ցրում, պտտեցնում և ահեղ աղմուկով այս ու այն կողմ ձգում, ասես ուզում էր ցրել, հավասարել ամեն բան իր ճանապարհին, կարծես ճգնում էր անսահման ավազների մեջ շպրտել ուղտերի միակերպ տատանվող քարավանը, որ հլու՝ անմռունչ տոկունությամբ կտրում էր իր ճանապարհը:
    Նա անցավ և՛ ճահիճների միջով, և՛ անբնակ վայրերով, և՛ ծաղկազարդ դաշտերով, որոնք լի էին աշխարհիս ամենաթարմ վարդերի բուրմունքով, որ երգել են Պարսկաստանի, Արաբիայի և Հնդկաստանի բանաստեղծները:
    Քարավանը շարժվում էր Շատ-էլ-Արաբի ափերով դեպի Կոկանդ-նախնի վերգանի վայրերը, որոնք ընկնում են Պամիրի Բելուրդաղի և Ղարաթեջինի միջև, այնտեղ, ուր Ամուդարիայի վտակն է և հոսում է Բադախչանի միջով՝ սկիզբն առնելով Պարոպինազի շղթայից:


    Հովիտը հարուստ է ճոխ բուսականությամբ, և գետակներն ու առվակները ցանցի պես ծածկել են նրան:
    Այս դալարագեղ վայրը լի է մի խենթացնող բուրմունքով, իսկ պտղատու ծառերը, պատուտակները և խիտ թփերը ծածկում են նրա բոլոր թմբերն ու բլուրները:
    Այստեղ հնչում է սոխակի անդադար դայլայլը, որին ներդաշնակ է տերևների ու ծաղիկների շրշյունը, թռչունների ճռվողյունը և օդում վխտացող անթիվ, խայտաբղետ բզեզների բզզոցը:

    Քարվան-բաշիի նշանով ճանապարհորդներն այստեղ կանգ առան՝ գիշերելու:
    Քարավանը տեղավորվեց մի բլրի մոտ, որի վրայից կրկչալով հովիտն էր իջնում մի առվակ՝ շուրջը խիտ թփերով:

    Վրա հասավ գիշերը:
    Ընթրելուց ու աղոթելուց հետո բոլորը տեղավորվեցին քնելու: Միայն պատանի Պալվարտեսը, չնայած, որ հոգնած էր, չէր կարողանում քնել:
    Նրան չէին թողնում քնել և՛ ոսկեշող աստղերը, և՛ փայլուն լուսինը, որի պայծառ եղջյուրը պսպղում էր երկնակամարում, և՛ սոխակների անվերջ զիլ դայլայլը:
    Պատանին վեր կացավ ու գնաց թափառելու:
    Նա գնաց առվի ուղղությամբ և, սայթաքելով, ձեռքը մացառներին գցելով, սկսեց բարձրանալ բլուրը:
    Այստեղ, դժվարությամբ անցնելով վայրի, խիտ մացառների միջով, նա հանկարծ կանգ առավ…

    Նա իր առաջ տեսավ մի քարայր, որը պատված էր փշատերև բաղեղով և ծածկված սպիտակ ծաղիկներով սփռված ծառերի հետևը: Մուտքի մոտ ժանգոտած շղթայով կախված էին խնկամաններ:
    Այստեղ ամեն ինչ վայրի էր. ամեն ինչ ծածկված էր բույսերով, և ամեն ինչ հաստատում էր, որ վաղուց է, ինչ այստեղ մարդ ոտք չի դրել:
    Շուրջը բուսած ծառերի ճյուղերի արանքով թափանցեց լուսնի ճառագայթը և ընկավ մի քարե արձանի վրա, որ բարձրանում էր քարայրի վերևը:
    Պատանին վեր բարձրացրեց աչքերը…
    Նրան հանկած պաշարեց երկյուղի ու շփոթմունքի մի ակամա զգացմունք, և նա ծնրադրեց:
    Երբ վեր կացավ, սնոտի բարեպաշտությունից դրդված՝ կրակ արեց և կուռքի առաջ վառեց նրա՝ վաղուց հանգած կանթեղները:

    Հանկարծ նրան թվաց, թե նա լսում է մի տարօրինակ, անորոշ շշնջյուն, որից նա ցնցվեց…
    Եվ պատանուն թվաց, որ քարե արձանը գլուխը դարձրեց դեպի իրեն:

    «Ես կվարձատրեմ քեզ, ո՛վ մահկանացու, — հնչեց որոշ, միևնույն ժամանակ խուլ, ասես՝ խորքից դուրս եկող ձայնը,- Ես քեզ առատ կվարձատրեմ քո նվիրաբերության՝ այդ վառվող խնկամանների համար, որոնք նորից դեպի ինձ են ծխում կնդրուկի բուրավետ ծուխը:
    Վաղուց է, որ նրանք հանգած էին և չէին վառվում»:

    Պալվարտեսը ցնցվեց.

    -Ասա՛ ինձ, Դի՛ց,- աչքերը դող ի դող արձանին ուղղելով,- ասա՛ ինձ, ի՞նչ տարերքի Զորությունն ես և ինչու՞ այստեղ՝ քո շուրջն ամեն ինչ ծածկված է վայրի բույսերով:
    Ինչու՞ է ամեն ինչ մոռացված և չկա նույնիսկ մի շավիղ, որ առաջնորդեր դեպի քո Գահույքը: Փշատերև մացառներն ամեն կողմից փակել են ճանապարհը»:

    Հնչեց արձանի խուլ, միակերպ ձայնը.

    «Ես Սրտի Մաքրության և Բանաստեղծական Անհոգ Ստեղծագործության Դիցն եմ…
    Վաղուց է, շա՜տ վաղուց, որ ոչ ոք ինձ մոտ չի գալիս, չի ծնրադրում իմ առջև՝ հոգևոր ջերմեռանդ հիացմունքով համակված:
    Ես այլևս չեմ լսում ո՛չ ջերմ խնդրանք, ո՛չ գոհաբանական մաղթանք:
    Վաղուց է, ես չեմ տեսել մարդկային հայացք՝ լի դողդոջուն հույսով, որ, դիմելով ինձ, հայցեր սրբազան հովանավորություն, որոներ իմ գթությունը:
    Դարեր անցան այն օրերից, երբ վաղեմի սովորության համաձայն՝ ինձ նվեր էին բերում գարնան առաջին ծաղիկները, որոնցով մանուկները՝ խումբ-խումբ դեպի ինձ վազելով, սփռում էին պատվանդանս և սրբավայրիս մուտքը:


    Վաղուց անցել է այն ժամանակը, երբ ամեն ամսավերջին, հենց որ երկնակամարում շողում էր առաջին աստղը, քարայրիս շուրջը խմբվում էին բանաստեղծներն ու երաժիշտները:
    Այստեղ երգում էին օրհներգ ու տաղեր, լսվում էր լարերի ու սրինգների ձայնը:

    Այստեղ, այս բաղեղների ներքո ժողովրդական ավանդություններից հյուսում էին հանգավոր բանաստեղծական երգեր: Իսկ երբ գիշերն էր իջնում, ջահել աղջիկները գալիս էին իմ կանթեղները վառելու:
    Այստեղ, ինչպես պահանջում էր շատ սերունդներ ու դարեր տեսած վաղեմի սովորությունը, ինձ մոտ էին գալիս սիրահարներն իրենց առաջին համբույրից հետո և ինձ էին նվիրաբերում սպիտակ ծաղիկներից հյուսված պսակ…


    Իսկ այժմ…
    Երգի ձայնն արդեն լռեց շատ վաղուց՝ անցյալի մթին հեռավորության մեջ…
    Եվ շուրջս չկա ո՛չ ծաղիկ, ո՛չ կայտառ մանուկներ, ո՛չ ժպիտ, որին ծնում է սիրո առաջին երջանկությունը, — այնպե՜ս վաղուց է, որ չեմ տեսնում…
    Իմ Քուրմերն ինձ երեսի վրա թողին, իմ խնկամանները հանգան:
    Ինձ մոռացան…
    Ես մնացի մեն-մենակ…

    Դու եղար առաջինը, որ դարձյալ վառեցիր այդ կանթեղները, և ես կվարձատրեմ քեզ…
    Մի տերևիկ պոկի՛ր այդ ծակող բաղեղից, որ բարձրանալով այրի ժայռերի վրայով, պատում է իմ պատվանդանը. ես նրան կօժտեմ հրաշալի մի հատկությամբ:
    Պահի՛ր այն միշտ քեզ մոտ. կախի՛ր քո պարանոցից ոսկե շղթայով և դի՛ր ագաթ քարից շինված մեդալիոնի մեջ:
    Այդ թալիսմանն իմ ներշնչած դյութական զորությամբ կվառի, կբորբոքի քո սրտում անարատ սիրո զգացմունք և երգեր հորինելու հրաշալի ձիրք, որ քո ամեն մի անկեղծ ու սուրբ զգացմունքին և ամեն մի կենդանի տպավորությանը կտա ներշնչված բանաստեղծական ձև ու արտահայտություն:

    Իսկ դու, երբ նորից ծաղկի գարունը, բե՛ր ինձ համար նրա անդրանիկ ծաղիկները, եթե կուզես երախտահատույց լինել»:

    Պալվարտեսը, բաղեղի մի տերև փրցնելով, դրեց կրծքի վրա:
    Նա ծունկ չոգեց՝ շշնջալով գոհացողական մաղթանքի խոսքերը:
    Եվ, երբ հեռանում էր, նրան թվաց, որ Դիցի արձանն իր քարե գլխի շարժումով հրաժեշտ էր տալիս իրեն:
    Հենց որ Արևը ծագեց, Պալվարտեսը կրկին բարձրացավ բլուրը և, տապարով թփերի մեջ շավիղ բանալով դեպի կուռքի կացարանը, սփռեց նրան հովտից ժողոված ամենալավ ծաղիկներով:
    Հետևյալ օրը քարավանը շարունակեց իր ճանապարհը դեպի հյուսիս-արևելք:
    2
    Անցավ մի տարուց ավելի:
    Պամիրի սարահարթի վրայով նորից անցավ քարավանը…
    Նա անցավ Ամու-Դարիայի ջրառատ ու եղեգնուտ հովտի մոտով:
    Նա անցավ այն վայրերով, ուր երբեմն պատերազմել էր Շամիրամը, որտեղից երբեմն անցել էր իր աշխարհակալ բանակով հռչակավոր Ալեքսանդր Մակեդոնացին, և որտեղ հի՜ն-հի՜ն ավանդությունների համեմատ, արիական ցեղի առաջին թագավորն եղել էր Զրադաշտը, որն ստեղծեց այստեղ «Զենդ Ավեստան»՝ «Կենդանի Խոսքը»…

    Եվ ահա, ճանապարհորդների առաջ նորից տարածվում է Բադախշանն իր մարգագետիններով ու փարթամ բուսականությամբ և հորիզոնի վրա արդեն օձի պես գալարվում է արծաթափայլ, արագահոս Շառուդը:
    Գարունը նոր էր բացվել:
    Քարավանը տեղավորվեց բլրի մոտ՝ առաջվա տեղում:
    Պալվարտեսը՝ հավատարիմ իր ուխտին, հովտից բերեց գարնան առաջին ծաղիկները, զարդարեց քարե արձանի պատվանդանը և կրկին վառեց խնկամանները՝ լցնելով նրանց մեջ արևելքի լավագույն, անուշաբույր խնկերը:


    Այստեղ, այրի մամռապատ պատերը ծածկող բաղեղի մեջ, երբ երկնակամարի վրա հանգավ վերջալույսը, իր կիթառի ներդաշնակությամբ նա երգեց հաղթական, գոհացողական օրհներգ Անմեղության և Բանաստեղծության Դիցին:

    3

    Անցավ էլի մի քանի տարի…
    Շառուդի հովտում ՝ բլրի մոտ դարձյալ կանգ առավ հոգնած քարավանը:
    Վրա հասավ գիշերը, և երկնակամարի վրա փայլեցին առկայծող աստղերը…

    Պալվարտեսը՝ չհամարձակվելով աչքերը վեր բարձրացնել, ահը սրտում շշնջում էր.
    -Մեծազո՛ր Դից, քո հրաշալի թալիսմանը ես հե՛տ բերի քեզ:
    Ա՛ռ և հանի՛ր իմ սրտից այն ձիրքը, որ ինձ ներշնչեց քո վսեմ զորությունը…

    Հոգիս լի էր անձնվեր սիրով. ես անսահման հավատ ունեի մարդկանց ու երջանկության հանդեպ: Սակայն ես խաբված էի իմ ամենանվիրական ձգտումների ու հույսերի մեջ…
    Եվ այդ տարիների ընթացքում կյանքս լի էր հոգեկան դառն տանջանքներով:

    Ես երգեր հյուսեցի՝ լի բանաստեղծական ավյունով ու երգում էի կիթառիս ներդաշնակությամբ:
    Սակայն ո՛չ ոք չըմբռնեց իմ տաղերը, որ բղխում էին քեզանով ներշնչված սրտիցս. ո՛չ ոք չըմբռնեց ո՛չ նրանց իմաստը և ո՛չ զգացմունքի խորությունը:
    Կյանքի ձախորդությունների ու հիասթափության մեջ ինձ երկար մխիթարում ու սիրտ էր տալիս ստեղծագործության հզոր երջանկությունը, որ մի հմայիչ ուժ ունի հաշտեցնելու մարդուս՝ առօրյա մանր հուզմունքների ու անպտուղ կորած ջանքերի վշտի հետ:

    Բայց ես օտար էի շրջապատողներիս համար, և ինքս էլ սկսեցի աստիճանաբար խույս տալ մարդկանցից, ինքս սկսեցի հոգով ավելի հեռանալ այն մարդկանցից, որոնց մի ժամանակ համարում էի մերձավոր, սակայն որոնց շրջանում արձագանք չէր գտնում իմ վերածնված սիրտը:
    Տարեցտարի ես զգում էի՝ ինձ նմանների խմբում ես միայնակ եմ:

    Եվ երբ ես սիրում էի հոգուս ողջ զորությամբ, միաժամանակ տեսնում էի, որ իմ բուռն սերը չի արթնացնում արձագանք, ինձ թվում էր, թե ես այլևս սիրե՛լ անգամ չէի կարող, որովհետև իմ ու իմ սիրո առարկայի՝ ինչպես նաև ամենքի մեջ անդունդ կար:

    Եվ հենց այդ ժամանակվանից անտանելի հուսահատությունը պաշարում էր իմ սիրտը, քանզի հենց ա՛յդ ժամից ես զգում էի իմ միայնության դառը կսկիծը…

    Ես այն ժամանակ ցանկանում էի դարձյալ լինել այնպես, ինչպես էի երբեմնի՝ այս կանթեղներն առաջին անգամ վառելուց առաջ…
    Իմ մեջ հանգչում է ապրելու տենչանքը…
    Ինձ համար անտանելի ծանր է իմ վսեմ միայնությունը:

    Ե՛վ երգերս, և՛ ստեղծագործող հանճարս, և՛ անձնազոհ սիրո ունայն զգացումս կորցնում էին ինձ համար իրենց իսկական իմաստն այն րոպեին, երբ ես զգում էի իմ անել միայնությունը:
    Ու՞մ համար երգեմ իմ երգերը:

    Այս բանաստեղծությունը, որ դու դրիր իմ սրտում, չափազանց Սուրբ է ու Վեհ, որ մերձենա այն կյանքին, որով ապրում են ինձ շրջապատողները:

    Ա՛ռ, ա՛ռ ինձնից, ո՛վ Դից, քո հրաշալի շնորհը, հանի՛ր նրան մենավոր սրտից…
    Իսկ ես կփշրեմ կիթառս՝ իմ սքանչելի ցնորքների ու վառ երազների ընկերը, այս ամրակուռ պատվանդանի վրա:

    Պալվարտեսը լռեց…
    Կարճատև ծանր մտածմունքից հետո վեր բարձրացրեց տենդային փայլով վառված աչքերն ու ասաց.

    -Ես գիտեմ, թե ինչո՛ւ քեզ թողին-հեռացան քո Քուրմերը, ինչու՛ հանգան կանթեղներդ ու ինչու՛ վայրի բույսերը ծածկեցին երբեմնի նվիրական Սրբավայրը…

    Ես հասկացա՛, ո՜վ հզոր Դից, ինչու՛ մարդիկ քեզ մոռացան:
    Դու այլևս հարկավոր չէիր…
    Չէ՞որ մահկանացուների աստվածներն էլ մահացու են:

    Պալվարտեսն իր հանդուգն խոսքերից սարսափած, դողեդող աչքերը վեր բարձրացրեց՝ այնտեղից ցասումն սպասելով:

    Քարե արձանի բարձրությունից նրան նայում էին երկու կենդանի վառ աչքեր, որոնք ցնցեցին նրան:
    Բայց նրանց հայացքն ահեղ չէր, ավելի հեզ էր ու թախծալի…

    -Խաղաղությո՛ւն ընդ քեզ, ո՛վ մահկանացու, գնա՛, ես առնում եմ քեզնից քեզ տրված շնորհը:
    Ջարդի՛ր կիթառդ,- լսվեց մոռացված Դիցի ձայնը:

    Պալվարտեսը կիթառը խփեց պատվանդանին, և այն փշուր-փշուր եղավ:
    Գիշերվա մթության մեջ լսվեց նրա՝ վերջին անգամ տատանվող լարերի աղիողորմ հեծեծանքն ու… լռեց…

    Ընդմի՛շտ լռեց…

    Պատանին դողդոջուն ձեռքերով բռնեց իր այրվող գլուխը.
    -Թու՛յլ տուր, ո՜վ Դից, քո խղճալի ստրուկին՝ վերջին անգամ վառելու այս կանթեղներն ու խնկամանները:
    Թու՛յլ տուր ծաղիկներով սփռեմ քո Սրբավայրը,- բացականչեց նա նորից ծունկ չոգելով:

    -Հարկավո՛ր չէ,- լսվեց վերևից շշուկը, և նրան թվաց, թե քամին կրկնեց այդ շշուկն ու քշե՜ց-տարա՜վ դեպի ցած՝ բարձր խոտի ալեծածան մակերևույթին ու գետափին բուսած եղեգնի վրայով՝ հասցնելով պատահած թփին ու դալարագեղ հովտի բոլոր ծաղիկներին…

    Տժգույն լուսինը՝ սահող ամպի տակից դուրս գալով, կրկին փայլեց բարձր երկնակամարի վրա ու լուսավորեց քնաթաթախ քարավանը, որ ներքևում խաղաղ հանգստանում էր հովտի մառախուղի մեջ:
    Երբ Պալվարտեսը շրջվեց, որ վերջին հայացքը ձգի մոռացված Դիցի քարե արձանին, նրա տեղում տեսավ միայն քարերի մի կույտ:
    Իսկ բլրի վրայից վեր էր ամբառնում լուսապայծառ մի ամպ, որն հետզհետէ ցրվելով՝ ցնդե՜ց-կորա՜վ եթերային հեռաստանում…

    Պալվարտեսը դեռ երկա՜ր կանգնած էր բլրի զառիվայրի վրա՝ հայացքն ուղղած աստղազարդ երկնքի խորքը…
    Սակայն նրա աչքերում հանգած էր առաջվա Կայծը, և՝ սառած էր հայացքը…