«Չգիտեմ, ինչու՞, սի՜րտ իմ դյուրաբեկ,
Այսօր փափագով ուզում ես լսել
Հին ու մոռացված այնպիսի մի երգ,
Որով իմ մա՛յրն է ինձ օրոր ասել»… (ՍԱՐՄԵՆ)
«Չգիտեմ, ինչու՞, սի՜րտ իմ դյուրաբեկ,
Այսօր փափագով ուզում ես լսել
Հին ու մոռացված այնպիսի մի երգ,
Որով իմ մա՛յրն է ինձ օրոր ասել»… (ՍԱՐՄԵՆ)
Հնագույն ժամանակներից իմաստունները հիշեցնում են, որ կորուստները միայն նյութական չեն լինում:
Ավելի վատ են արժեհամակարգի, մշակութային կորուստները՝ պարզ և մաքուր միտք, բարի ցանկություններ, առաքինի վարք…
Եվ խրատում են մնալ միշտ խղճին և առողջ բանականությանն ունկնդիր՝ զննելով, քննելով սեփական անձն ու շրջապատի մարդկանց, երևույթները…
Հարստության և փառքի ձգտմանը հակադրելով անպաճույճ կյանքի և բարի վարքի նախընտրությունը, նրանք շեշտում էին վաղանցիկ կյանքի ունայնությունը:
Հռոմեացի իմաստասեր Էպիկտետի խրճիթը դուռ ու փականք չուներ. փայտե նստարանը, խսիրն ու կավե ճրագն էին նրա տան ողջ կահ-կարասին:
Նա առաջնորդվում էր այն սկզբունքով, համաձայն որի՝ ուրիշներին զարմացնելու նպատակով տունը զարդարելու փոխարեն խելացի մարդը գեղեցկացնում, ազնվացնում է իր միտքն ու ներաշխարհը՝ զինվելով բարոյական բարձր գաղափարներով:
Նախնիների պատգամներին հավատարիմ՝ ինքնակատարելագործմամբ դեպի վեհն ու ազնիվը ձգտման հորդորով են դաստիարակվել Հայկազունները հազարամյակներ շարունակ:
Հայոց Նախահայրերի կերտած արժեհամակարգի արձագանքներն են ցայսօր պահպանված բազմաթիվ ազգային կենսախինդ տոների, ծեսերի հիմքում, որոնք յուրօրինակ հիմն են Կյանքի հարատևման, կենսատու Արևի և Հողի փառաբանման…
Դարերի պարտադրած «մշուշը» հեռացնելիս նրանք լուսավորում են մեր միտքն ու գիտակցությունը՝ իրենց նախնական հմայքով:
Ազգային մտածողության, ազգային մշակույթի պահպանման կարևորությունը գիտակցելով՝ բազմաթիվ Հայ ուսումնասիրողներ իրենց ուշադրությունը սևեռեցին դարերով ավանդված ժառանգության պահպանման խնդրի վրա:
«Ցանկանալով վերջնական կորստից ազատել Հայ ազգագրութեան վերաբերեալ նիւթերը, ես երկիւղ կրեցի, թէ մի գուցէ աչքիցս խուսափեն շատ ծէսեր և սովորութիւններ, որոնք թէպէտ աննշան, աննկատելի են, սակայն ուսումնասիրութիւնների համար անհրաժեշտ են: Ուստի և որոշեցի ինձ առաջնորդ ընտրել Հերբերդ Սպենսերի առ այժմ անզուգական «Institutions cérémonielles» ուսումնասիրությունը, պատրաստեցի մանրամասն ծրագիր՝ հարցերով, և այս նպատակով ճանապարհորդեցի Աղէքսանդրապօլ, Կարս, Կաղզուան, Հին Նախիջևան, Երևան, Վաղարշապատ և հաւաքեցի բաւականաչափ նիւթ, որը լրացրի Վասպուրականում ճանապարհորդելիս և Անդրկովկասի գաւառներում արդէն հաւաքած նիւթերովս: Այս իմ անձնական հաւաքածուի վրայ աւելացրի Հայ ազգագրութեան և Հայ հին մատենագրութեան մէջ եղած ցրուած նիւթերը և կազմեցի ներկայ երկը»,- գրում է Երվանդ Լալայեանը՝ «Ծիսական կարգերը Հայոց մէջ» աշխատության առաջաբանում և շարունակում. «…Քանի որ ուսումնասիրութիւններ կատարելու համար երբէք ժամանակ չի պակասելու, մինչդեռ եթէ մի քառորդ դար էլ անտարբեր գտնուենք Հայկական նիւթերը հաւաքելու՝ շատ ու շատ նիւթեր բոլորովին անհետանալու են, ուստի իմ անմիջական նպատակը ո՛չ թէ ուսումնասիրութիւն տալն է, այլ եւրոպական ուսումնասիրութեան լուսով Հայկական նիւթերը որոնել, գտնել և կորստից ազատել»…
Երվանդ Լալայանի վերոնշյալ ուսումնասիրությունից որոշ դրվագներ՝ հաջորդիվ…
