Category: Art

  • «…ԵՐԿՐԻ ՏԱԿ ԾԱԾԿՎԱԾ ԳԱՆՁԵՐԸ՝ ՈՍԿԻՆ ՈՒ ՊՂԻՆՁԸ, ԵՐԿԱԹՆ ՈՒ ՊԱՏՎԱԿԱՆ ՔԱՐԵՐԸ»…

    «…ԵՐԿՐԻ ՏԱԿ ԾԱԾԿՎԱԾ ԳԱՆՁԵՐԸ՝ ՈՍԿԻՆ ՈՒ ՊՂԻՆՁԸ, ԵՐԿԱԹՆ ՈՒ ՊԱՏՎԱԿԱՆ ՔԱՐԵՐԸ»…

    «…ԵՐԿՐԻ ՏԱԿ ԾԱԾԿՎԱԾ ԳԱՆՁԵՐԸ՝ ՈՍԿԻՆ ՈՒ ՊՂԻՆՁԸ, ԵՐԿԱԹՆ ՈՒ ՊԱՏՎԱԿԱՆ ՔԱՐԵՐԸ»…

    Գտածոներ Մեծամորից

    Վաղնջական ժամանակներից ի վեր Հայկական Լեռնաշխարհն իր հարուստ ընդերքով՝ օգտակար բնական հանածոների գրեթե բոլոր տեսակներով (պղինձ, անագ, ոսկի, արծաթ, երկաթ, կապար, ցինկ, ծարիր, սնդիկ, որձաքար, աղ…), կարևորագույն դեր է ունեցել համաշխարհային մետաղագործության արտադրության բնագավառում՝ նպաստելով հնագույն քաղաքակրթությունների զարգացմանը:

    Հայ և օտարազգի բազմաթիվ մասնագետների ուսումնասիրություններում շեշտվում է Հայաստանի դերը՝ որպես հազարամյակների ընթացքում հանքարդյունաբերական կարևորագույն կենտրոն: Ասվածի հավաստումները կան դեռևս Հին Աշխարհից՝ ասորեստանյան արձանագրություններում, հույն հեղինակների (Հոմերոսի, Հեսիոդոսի և այլոց) վկայություններում…

    Իրենց ռազմական արշավանքների տարեգրություններում Ասորեստանի տիրակալները թողել են իրենց հափշտակած «անհամար քանակի» ավարի թվարկումը:
    Ասուրբանիպալ Բ թագավորը (ն.թ.ա 9-րդ դար) Տիգրանակերտի շրջանից հափշտակել է «2 տաղանդ արծաթ, 2 տաղանդ ոսկի, 100 տաղանդ կապար, 200 տաղանդ բրոնզ, 300 տաղանդ երկաթ, 1.000 բրոնզե անոթ, 2.000 բրոնզե գավաթ, փղոսկրից ու ոսկուց պատրաստված բազկաթոռներ (գահեր)»…
    Թգլաթպալասար Գ-ն միայն Փոքր Հայքին համապատասխանող տարածքից ն.թ.ա 8-րդ դարում կողոպտել է 300 կիլոգրամ ոսկի և 3 տոննա արծաթ…

    Հին Արևելքի ոսկու հանքավայրերին վերաբերող հնագիտական ու երկրաբանական ուսումնասիրությունները փաստում են, որ Հայկական Լեռնաշխարհից՝ Ճորոխի հովտից՝ Սպերից, Խարբերդի երկրագործական հարուստ կենտրոնից՝ «Ոսկեբեր» դաշտից (ուր Եփրատի վտակի՝ Արածանիի ջրերում մինչև վերջին տարիներին ցրոնային ոսկի էր հանդիպում), Սասունի լեռներից, Ծոփքից ու հարակից շրջաններից զանազան երկրներ են տարվել ոսկու մեծ պաշարներ (Խարբերդի նահանգում հռչակված էին նաև Կապան-Մադենի արծաթահանքերը)…

    Հայկական Լեռնաշխարհի տարբեր շրջանների հնավայրերից, դամբարանային համալիրներից (Լոռի բերդ, Վանաձոր, Թռեղք, Քարաշամբ, Մեծամոր…) հայտնաբերված բազմաքանակ ոսկյա բացառիկ նմուշները Հայոց աշխարհում հազարամյակների ընթացքում գոյատևած ոսկու բարձրակարգ մշակույթի պերճախոս վկայություններն են (չմոռանանք, որ հետագայում Պլինիոս Ավագը որպես առաջին՝ ամբողջությամբ ոսկեկուռ՝ ոսկեձույլ քանդակ Երիզայի տաճարի Անահիտ Դիցամոր արձանն է հիշատակում):

    Ղազար Փարպեցին, նկարագրելով «երևելի գավառն Այրարարտյան» ու «ամեն ինչ բուսցնող», «ամեն ինչ տվող» Արարատյան դաշտի հարստությունները, հավելում է.
    …«Նրանք… ցույց են տալիս երկրի տակ ծածկված գանձերը, որպեսզի նրանք հավաքեն ի շահ իրենց, ի վայելումն այս աշխարհի թագավորական մեծությունների և ի հաստատություն հարկահանների:
    Եվ այդ գանձերն են ոսկին ու պղինձը, երկաթն ու պատվական քարերը, որոնք, ընկնելով արհեստավորների ձեռքը, թագավորներին զուգում են գեղեցկատեսիլ զարդերով ու բանվածքներով, ինչպիսին են խույրերի, թագերի ու հանդերձների վրա ընդելուզված ոսկեհուռ պաճուճանքները»…

    Մետաղագործության հնագույն օրրանների հարցին վերաբերող բազմաթիվ ուսումնասիրություններ կան, որոնցում շեշտվում է վաղնջական ժամանակներից ի վեր՝ Հայկական Լեռնաշխարհի ունեցած դերը:
    Կ. Հ. Մկրտչյանի և Է. Վ. Խանզադյանի՝ «Լեռնահանքային գործը և մետաղաձուլությունը Հին Հայաստանում» ուսումնասիրությունից մի անդրադարձ՝ ի լրումն ասվածի…

    «Հայկական Լեռնաշխարհի՝ որպես մետաղի արդյունահանման և, հատկապես, երկաթի մշակույթի հնագույն կենտրոնի մասին կարծիքը Հին Արևելքի պատմությունն ուսումնասիրողների մոտ ձևավորվել է դեռևս 19-րդ դարի երկրորդ կեսերին: Վերջին տարիներս այդ պատկերացումները հաստատում են գտնում և զարգացվում մեզ մոտ մի շարք մասնագետների կողմից, որոնց թվում հատկապես արժանահիշատակ են Ե. Ն. Չերնիխի աշխատանքները:
    Մինչև վերջերս նշված պատկերացումների հիմքում գերազանցապես ընկած էին հին աղբյուրներից, ինչպես նաև Հայաստանը շրջապատող երկրներում հայտնաբերված մետաղագործական հուշարձանների համեմատական ուսումնասիրություններից քաղվող կողմնակի տվյալները: Այս առթիվ կան բազմաթիվ ուշագրավ հիշատակություններ, որոնցից արժե նշել մի քանիսը:
    Այսպես՝ Հորդոն Չայլդը գտնում է, որ «Մետաղագործության սկզբնական օրրանը գտնվում էր Անդրկովկասում»:
    Համաձայն Գ. Ռ. Հոլլի՝ «Եգիպտացիները, անկասկած, պղնձի մշակման սովորույթները ձեռք են բերել Միջագետքից՝ Սիրիայի վրայով, ըստ երևույթին՝ «արմենոիդ» ցեղի ներկայացուցիչներից, որոնք Ներքին Եգիպտոսում, ըստ երևույթին, հայտնվել են մինչդինաստիական դարաշրջանի վերջից շատ առաջ…»: Միանգամայն հավանական է, որ «արմենոիդները», եթե իսկապես նրանք իրենց հետ բերել են պղինձ, այն սկզբնապես արդյունահանել են ավելի հյուսիս գտնվող որևէ վայրում, մասնավորապես, ժամանակակից Հայաստանի լեռներում, որտեղ, անկասկած, սկզբնապես արդյունահանում էին նաև Միջագետքցիք» (Дикшит С. К. «Введение в археологи», М., 1960, стр. 272):

    Լուսանկարը՝ «Հին Հայաստանի ոսկին, (մ.թ.ա 3-րդ հազարամյակ — մ.թ. 14-րդ դար)» գրքից

    Ս. Կ. Դիկտիշը իր աշխատությունում մեջբերում է Հ. Չայլդի այն կարծիքը, որ երկաթի ձուլման արդյունավետ եղանակի հայտնագործումը, որը եղել է շատ ավելի վաղ նրա տարածումից, պատկանում է Հայկական Լեռնաշխարհի ցեղերին: Բացի այդ, Ս. Կ. Դիկշիտը նշում է նաև, որ «Երկաթի դարի հետ կապված հեղաշրջումները տեղի են ունեցել, ըստ երևույթին, մ.թ.ա. 2-րդ հազարամյակի երկրորդ կեսին: Այդ հեղաշրջման ալիքը, այսպես ասած, հեղաշրջման էպիկենտրոնից, որ գտնվում էր Կովկասում՝ Հայկական լեռներում, հեռու ընկած շրջաններն է հասել ընդհանուր առմամբ ավելի ուշ:
    Եվ, «վերջապես, բոլոր տվյալները խոսում են այն բանի օգտին, որ երկաթի դարի քաղաքակրթության ստեղծման առաջնությունն ու պատիվը պատկանում է ինչ-որ հնդեվրոպական ցեղերի, որոնց մեջ ամենապատվավոր տեղն, անկասկած, զբաղեցնում են Հայաստանի խեթերը» (Նշվ. աշխ., էջ 422):
    Հայկական Լեռնաշխարհից մետաղի արտահանումը կատարվում էր ինչպես խաղաղ ճանապարհով՝ առևտրական փոխանակությունների, նվիրատվությունների, օժիտների ձևով, նույնպես և ուժի միջոցով՝ ռազմական բռնագրավումների ձևով: Հատկանշական է, որ առևտրական փոխանակությունները կատարվում էին մասնագիտացված համայնքների միջնորդությամբ (Նույն տեղում, էջ 425):

    Որպես մետաղի մատակարարման հիմնական շրջաններ, հին եգիպտական և ասուրա-բաբելական աղբյուրներում հաճախակի նշվում է Հայկական Տավրոսը, Ալշե (Հայկական Աղձնիք) երկիրը, Վանի և Ուրմիո լճերի ավազանները, իսկ հունական աղբյուրներում՝ Փոքր Հայքը:
    Այս շրջաններում, անկասկած, բարձր զարգացման էր հասած լեռնահանքային գործը և մետաղամշակությունը: Վերջին տարիներին կատարված ուսումնասիրություններից ձեռք բերված արդյունքները թույլ են տալիս շեշտելու, որ արտադրության նշված ճյուղերը բարձր զարգացման էին հասել նաև Հայկական Լեռնաշխարհի՝ ներկայիս Հայաստանի հանրապետության տարածքում, հետևաբար, ընդհանրապես Հայկական Լեռնաշխարհում…
    Մետաղի, հավանաբար նաև հանքանյութի, արտահանման մասին ամենահին տեղեկությունները ասորեստանյան աղբյուրներում վերագրվում են մ. թ. ա. 13-րդ դարին՝ Սալմանասար Ա-ի և Թուքուլտի Նինուրտի Ա-ի արձանագրություններում հանդիպող Նաիրի երկրից վերցվող «Լեռների ծանր տուրքեր», «Լեռների հարստություններ» արտահայտությունների ձևով: Մ. թ. ա. 11-7-րդ դարերին վերագրվող արձանագրություններում արդեն խոսվում է պղնձի, անագապղնձի, ոսկու, արծաթի, երկաթի և այլ հանքային հարստությունների կողոպուտի մասին:

    Արտահանման մասշտաբների մասին գաղափար է տալիս մ. թ. ա. 714 թվականին Սարգոն 2-րդի՝ դեպի Վանի թագավորությունը կատարած արշավանքի մանրամասն նկարագրությունը:
    Մուսասիր (Արդին, Կ.Ա.) քաղաքի թագավորական պալատից թալանված իրերի շարքում նշվում է 34 տաղանդ և 18 մին ոսկի (մոտավորապես՝ 1040 կիլոգրամ), 167 տաղանդ և կես մին արծաթ (5060 կիլոգրամ), մաքուր պղինձ, կապար, սերդոլիկ, լազուրիտ և մեծ քանակությամբ այլ թանկարժեք քարեր:
    Նույն տեղում, գերագույն դիցի տաճարից, բացի մեծ քանակությամբ ոսկուց (թիվը չի պահպանվել), տարվել է 162 տաղանդ և 20 մին արծաթ (5000 կիլոգրամ), 109 տոնն պղինձ, ոսկե 6 վահան՝ 156 կիլոգրամ ընդհանուր քաշով, դռան ոսկե հարմարանքներ և զարդեր՝ 126 կիլոգրամ, ոսկե թուր՝ 134 կիլոգրամ, արծաթե 33 մարտակառք, արծաթե 12 վահան, արծաթե 400 թաս, 25 հազարից ավելի պղնձե վահան, պղնձե 305 թուր, նիզակ, նետ, դիցերի 4 և թագավորների 3 արձան՝ պղնձից և անագապղնձից, յուրաքանչյուր արձանի կշիռը մոտ 1800 կիլոգրամ և այլ իրեր:
    Այսպիսով, Մուսասիրից ընդհանուր առմամբ դուրս է բերվել 2 տոննից ավելի ոսկի, 10 տոնն արծաթ, հարյուրավոր տոնն պղինձ և այլն:

    Պատմական Հայաստանում լեռնահանքային գործի, մետաղամշակության բարձր մակարդակի և մեծ մասշտաբների մասին բազմաթիվ տեղեկություններ կան պահպանված նաև հին հունական և Հայկական աղբյուրներում, որոնց արժանահավատությունը ապացուցվում է Հայաստանի հանրապետության տարածքում վերջին տասնամյակներում հայտնաբերված հին հանքավայրերի շահագործման և մետաղաձուլության 600 -ից ավելի տեղավայրերից ստացված տվյալներով»:

  • «ՀՈՒՅՍ»…

    «ՀՈՒՅՍ»…

    «ՀՈՒՅՍ»…

    Հ. ՓՈՒՇՄԱՆԻ «ՀՈՒՅՍ» ԿՏԱՎԸ

    20-րդ դարի առաջին կեսի Ամերիկայի Միացյալ Նահանգների արվեստում նշանակալի տեղ ունի ազգությամբ Հայ գեղանկարիչ Հովսեփ Փուշմանը, որը, ճակատագրի բերումով, խուսափելով Մայր Հայրենիքում օսմանյան կայսրության կողմից իրականացվող ցեղասպանությունից, հայտնվել էր հեռավոր, օտար ափերում և, « ներգաղթված Նվեր դարձել»՝ ինչպես իրեն բնութագրում են ժամանակի ամերիկյան ամսագրերից մեկում («Immigrant Gifts to American Life», The illuminator, Allen E.Eaten, New York, Russell Sage Foundation, 1932):

    1877-ին Տիգրանակերտում (Դիարբեքիրում) ծնված Հովսեփ Փուշմանյանը 11 տարեկանում արդեն Կոստանդնուպոլսի Գեղարվեստի դպրոցում էր և Ակադեմիա ընդունված ամենաերիտասարդ նկարիչը:

    Սակայն, Հայերի նկատմամբ իրականացվող համիդյան կոտորածների պատճառով, 1896 թվականին նա ընտանիքով՝ Հայկական գորգերի վաճառքով զբաղվող ծնողների, եղբայրների ու քույրերի հետ, արտագաղթում է Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներ՝ հաստատվելով Չիկագոյում:

    Ուսումը շարունակել է նաև Փարիզում՝ Ժուլիանի հայտնի Ակադեմիայում:
    Փարիզում նա գործուն մասնակցությամբ նպաստել է Հայ արվեստագետների «Անի» միության հիմնման աշխատանքներին, որի առաջին նախագահն էր:

    Իր վրձնած կտավներն ուղեկցել է նաև իր բանաստեղծական նկարագրություններով՝ պատկերված առարկաների ծագման, նրանց իմաստի մեկնաբանություններով՝ նպաստելով նրանց խորհրդանիշների վերծանմանը…

    Փուշմանի կտավներն իր կենդանության օրոք անգամ մեծ հաջողությամբ վաճառվել են ցուցահանդեսների առաջին օրն իսկ:
    Հետագայում, իր ստեղծագործությունների վաճառքի առիթով, ի լրումն արդեն գործող օրենքի, ի պաշտպանություն հեղինակային առավել համապարփակ իրավունքի, ԱՄՆ-ում կիրառվում է նոր՝ «Փուշմանի օրենքը»…

    Նրա գործերն այսօր պահվում են հանրային ու մասնավոր հավաքածուներում, զանազան երկրների թանգարաններում (Նյու-Յորքի «Մետրոպոլիտեն» թանգարանում, Բոստոնի, Մինիապոլիսի ու բազմաթիվ այլ թանգարաններում):
    Հայաստանի Ազգային Պատկերասրահի հավաքածուն տասնամյակներ առաջ համալրվել է նկարչի որդիների կողմից նվիրված չորս գեղանկարով:

    Հավելենք, որ 1917 թվականի նոյեմբերի 17-ին Հովսեփ Փուշմանի կինը՝ Հայերի մի փոքրիկ խմբի ուղեկցությամբ ԱՄՆ-ի նախագահ Վ.Վիլսոնի հետ հանդիպման ժամանակ հանձնել է Փուշմանի հայտնի կտավը՝ «Հույս» վերնագրով՝ ի նշան այդ դժվարին շրջանում ԱՄՆ-ի կողմից Հայերին ցուցաբերած աջակցության:
    Հիշյալ կտավը, ուր պատկերված է արվեստագետի 14-ամյա ազգականուհին՝ Դորան՝ որպես ցեղասպանության ժամանակ զոհ գնացած բազմահազար Հայուհիների խորհրդանիշ, ներկայացրել է օրիորդ Ա. Քյուրքչյանը:

    «ՀՈՒՅՍԸ»՝ Վ.Վիլսոնի առանձնասենյակի պատին

    1989 թվականին, որպես ուսումնական 5 տարիների ավարտական (դիպլոմային) աշխատանք, ներկայացրել էի Հայ հանրությանը քիչ հայտնի գեղանկարչի՝ Հովսեփ Փուշմանի ստեղծագործական ուղին, որից մի փոքրիկ պատառիկ հրատարակվեց այդ դժվարին տարիներին գոյատևող՝ «Արվեստ» ամսագրում:
    Ստորև՝ այդ հակիրճ հատվածը…

    «Հովսեփ Փուշմանն այն սերնդի արվեստագետներից է, որն ականատեսը եղավ իր ազգի կոտորածին, և որը վրեժխնդիր եղավ իր հանճարով:
    Հայրենակիցներից շատերի նման՝ անցյալ դարի վերջերին Փուշմանյան ընտանիքը ևս լքեց իր ծննդավայրը՝ հինավուրց կոթողներով ու գեղարվեստական արժեքներով հարուստ Տիգրանակերտն ու բռնեց գաղթի ճամփան: Ամերիկայի հեռավոր եզերքներում հանգրվանած և արվեստների օրենսդիր քաղաքում՝ Փարիզում ուսանած երփնագրողը հետագայում կասի.
    «Եթե իմ արվեստս նշանակություն մը ունի՝ կը պարտիմ ա՛յն ազգին, որ ծնավ զիս, և ո՛չ այն երկրին, որ զիս դաստիարակեց»:
    Գեղարվեստական այլազան ուղղություններով հարուստ մի մեծ փուլի՝ 20-րդ դարի առաջին կեսի հետ համընկավ Փուշմանի գործունեության շրջանը:
    «Նորարարությունների տենդով բռնված» երկրում՝ ԱՄՆ-ում ուշագրավ լինելու համար ուրույն նկարագիր էր պետք: Եվ Հովսեփ Փուշմանն արվեստի աշխարհ է մտնում՝ որպես խիստ յուրահատուկ մի երևույթ. բնավ ոչ այն պատճառով, որ նախաիմպրեսիոնիստական դասական գեղանկարին բնորոշ միջոցով նա հաղորդում էր Արևելքի խորհուրդները:
    Արևելապաշտ նկարիչների մի ողջ հոսանք Եվրոպայում երևան եկավ դեռևս 19-րդ դարում (Էնգր, Ֆրոմանտեն, Բենժամեն Կոստան և այլք): Արևելքի պատկերումը նորություն չէր նաև Հայկական արվեստի համար (Վ. Սուրենյանց, Մ. Սարյան, Ս. Խաչատրյան):
    Արվեստագետներից յուրաքանչյուրն իր որոշակի խնդիրներն էր հետապնդում արևելյան պատկերներում:
    Փուշմանը ոչ թե ճանապարհորդի հետաքրքրությամբ է ներկայացնում Արևելքը, այլ փորձում է բացահայտել Արևելքի ոգին, նրա փիլիսոփայությունը:
    Իսկ դա հայտնություն էր Եվրոպայի, առավել ևս՝ Ամերիկայի համար:
    Փուշմանն արվեստի քառուղիներում ընթացավ դեռևս անկոխ արահետով՝ չցանկանալով հետևել ոչ մի դպրոցի և օրենքի, որը կկաշկանդեր ստեղծագործական իր ազատությունը, մտքի թռիչքը:

    Լինելով Արևելքի զավակ, զինված ու սնված Արևելքով, նա, ավելի, քան որևէ եվրոպացի նկարիչ, կարողացավ թափանցել այդ խորհրդավոր աշխարհի գանձարանն ու իր արվեստում արտաբերել նրա խորհուրդը:
    Արևելքն է Փուշմանի ներշնչման աղբյուրը, և դա ակնհայտ է նրա թե՛ դիմապատկերներում, թե՛ նատյուրմորտներում…
    Տարբեր երկրների գեղուհիներին ներկայացնող դիմանկարների շարքում առանձնահատուկ տեղ ունի Հայուհու կերպարը («Հայաստանի ծաղիկը», «Հայուհին», «Հույս», «Հուլիանեի դիմանկարը», «Անցած օրերուս անուշ բույրը», «Հարսնուկը»…):
    Այս կտավներից ամեն մեկն ընկալվում է որպես բողոք՝ ընդդեմ աննախադեպ ոճրագործության՝ Հայոց ցեղասպանության:
    «Հայաստանի ծաղիկը» կտավում ծիրանագույն գլխաշորով սևաչյա Հայուհին է՝ իր թովիչ հմայքով:
    Հայ կնոջն է պատկերում «Անցած օրերուս անուշ բույրը» աշխատանքը: Մայրության քնքուշ արտահայտությունն է դրոշմված նրա դեմքին: Իսկ ձեռքում բռնած ծիրանագույն մեկոնը, որ Հայաստանն է խորհրդանշում, նաև վշտի արտահայտությունն է: Այն հիշեցնում է հինավուրց զրույցը, ըստ որի՝ հինգերորդ դարում Հայերի ու պարսիկների միջև մղված պատերազմից հետո ռաղմադաշտի նորընձյուղ մեկոնները ծիրանի գույնով փթթեցին:

    Հայուհիներին պատկերող կտավներից բացառիկ է «Հույսը»:
    «Թերևս պիտի նշմարենք տխրության շուք մը անոր աչքերուն վրայ: Այդ տխրությունը ավելի վաղնջական է, քան՝ աղջիկը ինք, այդ տխրությունը գրված է անոր ցեղին դարավոր չարչարանքով»,- նկատել է ամերիկացի քննադատը՝ Էնտոնի Անդերսոնը 1917 թվականին: Այսուհանդերձ, պատկերը վերնագրված է՝ «Հույս»:
    Դա ապագայի նկատմամբ ոչ միայն նկարչի, այլև իր ողջ աշխարհասփյուռ ազգի Հույսն է, որը չի լքում նրան նույնիսկ տառապանքի պահին:
    Աղջնակի ձեռքում Հայաստանի լեռներում այնքա՜ն առատ աճող ձնծաղիկն է՝ գարնան ավետաբերը: Դա նաև խորհրդանիշն է Հայ կնոջ չընկճվող Ոգու:

    Փուշմանի վրձնած հիշյալ պատկերները մեկ անգամ ևս վկայում են, որ «Հայկական աչքերն ավելի շուտ են խոսում, քան շուրթերը և դեռ շարունակում են խոսել, երբ շուրթերն արդեն դադարել են խոսելուց» (Արշիլ Գորկի):
    Երփնագրողն իր արվեստով մարդկությանն էր ներկայացնում այն գեղեցիկ աշխարհը՝ անօգնական ու փխրուն էակներին, որոնք անպատմելի խոշտանգումների զոհ դարձան:

    Թեև Փուշմանի ստեղծած դիմապատկերներն ամենաջերմ ընդունելության արժանացան, սակայն Վարպետին իսկական փառք բերեցին նրա վրձնին պատկանող նատյուրմորտները:
    Այս ժանրում նա իր գործունեությունն սկսեց առաջին աշխարհամարտի տարիներին, Փարիզից ԱՄՆ վերադառնալուց հետո, երբ արդեն հասուն մտածողության տեր արվեստագետ էր:
    Փուշմանը հետևում էր այն գաղափարին, որը դեռևս Արիստոտելը ձևակերպել էր այսպես.
    «Արվեստի նպատակը ոչ թե իրերի արտաքին տեսքը Ներկայացնելու, այլ՝ նրանց ներքին իմաստի մեջ է»:
    Փուշմանի արվեստը նրա մտածողության արտացոլումն է՝ տեսանելի կերպարների միջոցով: Եվ դա է պատճառը, որ, չբավարարվելով դիմապատկերներում մարմնավորած գաղափարներով, նա որոնում է ավելի լայն ասպարեզ, որպեսզի կարողանա արտահայտել իր իմաստասիրական խորը մտորումները: Իսկ դրա լավագույն հնարավորությունն էր ընձեռում նատյուրմորտը:

    Փուշմանի կտավներում գեղարվեստական առարկաները ոգեղեն են ու կենդանի: Նրանց մեղեդիով է հյուսվում նատյուրմորտի հարուստ բովանդակությունը:
    19-րդ դարի վերջին — 20-րդ դարի սկզբին, Փուշմանի արվեստի ձևավորման շրջանում, լայն տարածված էր սիմվոլիզմի փիլիսոփայական-գեղագիտական սկզբունքը:
    Այդ ժամանակահատվածում տարածված բազմաթիվ գեղագիտական ուղղություններից, թերևս, դա միակն էր, որի հետ ընդհանուր եզերքներ ունի Փուշմանի երփնագիրը:
    Խորհրդանշական տարրերի առկայությունը Հ. Փուշմանի արվեստում նախապատրաստված էր դեռևս ստեղծագործության վաղ շրջանից. դա ակնհայտ է նրա յուրաքանչյուր դիմանկարում:
    Նկարչի վրձնած աշխատանքներում ոչ միայն հին արձանիկներն են վերստին կյանք առնում, ոգի դառնում, այլև՝ խեցեղենը, ձեռագրի մի էջը, թորշոմած վարդը…

    Գերազանց գիտենալով Արևելքի փիլիսոփայության, կրոնի, մշակույթի մասին գրեթե ամեն բան՝ Փուշմանը հաճախ է իր արվեստի նյութ դարձրել խորհրդապաշտությամբ առլեցուն լեգենդներն ու զրույցները («Հավերժական գարնան աստվածը», «Զարթումի պահը», «Սուրբ ձին»…):

    «Զարթումի պահը»

    Յուրօրինակ նկարագրով ու նուրբ դաշնավորված երանգներով այս կտավները միշտ համահունչ են ժամանակի ոգուն:
    «Շատ ուրախ եմ գիտնալու, որ քննադատներ կը դրվատեն գործս, որովհետև Հայ մ’ եմ, ներկայացուցիչը ցեղի մը, որ տարիներով հեծած է թուրք բարբարոսութեան լուծին տակ: Փառասիրություն է ցուցանել, թե ազգիս մեկ հատիկ անհատը ի՛նչ կրնայ գլուխ հանել: Ու եթե կարենամ ցուցնել, թե Հայ ազգը կրնայ բան մը ընել, և այդպիսով գեթ կարող ըլլամ մեկ Հայ փրկել թուրքի հալածանքներեն ու կոտորածեն՝ հավիտենապես վարձատրված պիտի զգամ ինքզինքս»:

    Սրանք Փուշմանի խոսքերն են՝ տպված ամերիկյան թերթերից մեկում՝ 1916 -ին»…

    Հ. Փուշմանի դիմանկարը

    Հոդվածի առաջին տպագրությունը՝ «ԱՐՎԵՍՏ», 1993, թիվ 1-2-ում…

    http://www.hovseppushman.net/

    Նշված հղմամբ՝ Փուշմանի ստեղծագործություններին առցանց ծանոթանալու մի փոքրիկ հնարավորություն…

  • «ՔՆՔՇԱԲՈՒՅՐ ԾԱՂԿԱՆՑ ՀՐԵՂԵՆ ԽԱՂՈՎ»

    «ՔՆՔՇԱԲՈՒՅՐ ԾԱՂԿԱՆՑ ՀՐԵՂԵՆ ԽԱՂՈՎ»

    «ՔՆՔՇԱԲՈՒՅՐ ԾԱՂԿԱՆՑ ՀՐԵՂԵՆ ԽԱՂՈՎ»

    Բոլոր ժամանակներում մարդուն հետաքրքրել է Տիեզերքի, Կյանքի Արարումը, որոնց շուրջ բազմաթիվ պատմություններ են հյուսվել տարբեր ազգերի կողմից:
    Այլաբանական զանազան պատումներ, որոնք հաճախ համանմանություններ ունեն ու լրացնում են միմյանց:

    Վաղնջական ժամանակներից սկսած, գրավոր առաջին տեքստերում արդեն իրենց կարևոր դերով հիշատակվում են ծառերը, արքաների կողմից, բնակատեղիներին զուգահեռ հիմնած անտառները, սրբազան նշանակության անտառակները…

    Կենսական բազմազանությունն ապահովող ամբողջական համակարգ են Երկրին թթվածին պարգևող անտառները՝ հողը, ջուրը պաշտպանող, ինչպես և՝ ապրուստի կարևոր միջոց՝ փայտի, սննդի, դեղամիջոցների հումքի աղբյուր:

    Զանազան ծառատեսակներով՝ կաղնի, խնկենի, գիհի, մշտադալար մայրի, նոճի, սօս ու տօսախով անտառածածկ հարուստ շրջաններ կան սփռված Հայկական Լեռնաշխարհում, Տավրոսի համակարգում…

    Ծառ տնկելը, անտառ հիմնելը Սրբազան գործ էր, Նվիրաբերություն և ընծա՝ Դիցերին:
    Ուստի՝ նաև թագավորական պարտականություն էր Անտառի հիմնումը:

    Հայոց արքաների նախաձեռնությամբ և հովանավորությամբ տնկված անտառները հիշատակվում են պատմիչների երկերում:

    Խորենացին՝ Արմավիրի մոտ՝ Սոսեաց Անտառը (ն.թ.ա 1-ին հազարամյակի 1-ին կես), Երվանդ Դ արքան (ն.թ.ա 3-րդ դարի վերջ)՝ Շիրակի Անտառ Ծննդոցը, Խոսրով Բ-ի (332-338) օրոք՝ Խոսրովակերտ և «Տաճար Մայրի» կոչվող անտառները, որոնք պարսպապատվել են ու բնակեցվել կենդանիներով, թռչուններով…

    Բիայնիի և Նաիրիի Երկրից՝ Կենաց Ծառի շուրջ ծիսական արարողության պատկերներով մի Սիտղ

    «Կենաց Ծառի» գաղափարը մարմնավորող խորհրդանիշներն առկա են հնագույն բազմաթիվ քաղաքակրթություններում:Հազարամյակների խորքից եկող Հայոց մշակութային ժառանգությունը հարուստ է զանազան զարդամոտիվներում ոճավորված ծառերի կամ բուսանախշերի տեսքով պատկերված մոտիվներով:
    Նրանք համադրվում էին աճի, պտղաբերության գաղափարի հետ, և սերմը, հատիկը ապագայի աճող պտուղի խորհուրդով էին ընկալվում…

    Ծառերից բացի, վաղնջական ժամանակներից մինչ օրս Ծաղիկն էլ ի՛ր կարևորությունն ու խորհուրդն ունի:Վերոհիշյալ նույն իմաստով՝ ծաղկի վարսանդն ու առէջն էին համադրվում պտղաբերության գաղափարի հետ («Ջան գյուլումի» երգերում հարսները, աղջիկները «փունջ մանուշակի» հետ են համեմատվում)…

    Հնագույն առասպելներում ու լեգենդներում՝ մարդկանց կյանքում կարևոր դերով, այսօր՝ «Ծաղիկների լեզուն» առավելապես մեկնաբանվում է լոկ զգացմունքային արտահայտչականությամբ:

    Մեր հեռավոր նախնյաց համար Կյանքի Արարմանը նպաստող ամեն ինչն իր խորհրդանշական իմաստն ուներ՝ Տիեզերքը, Երկինքն ու Աստղերը, Կենսատու Արևը, Հողը, Ջուրը, Հուրը…

    Ծառերը՝ որպես ուժի մարմնավորում (Կաղնին), ձիթենու ճյուղերը՝ խաղաղության գրավական, ցորենի հասկը՝ աշխատանքի պտուղը՝ բարօրության աղբյուր, դափնու տերևներից հյուսված պսակը՝ որպես փառաբանում (այսօր էլ կիրառում ենք «դափնեկիր», «դափնեպսակ» բառերը):

    Հայերենում նաև «սարդի», «սարդենի» է կոչվում դափնին և սարդի, դափնու նման՝ տոսախի սաղարթաշատ ոստերով ևս պսակներ են հյուսվել:

    Նարեկացու տաղերում հիշվում է «Փունջ սօսին սաղարթը», Խորենացին գրում՝ «Արու զաւակ զԱնուշաւանն, որ Սօս անուանիր (հին տպագրությամբ՝ «Սօսանուէր»), քանզի ձօնեալ էր ըստ պաշտմանց ի սօսիսն Արամենակայ՝ որ յԱրմաւիր»)…

    Վանի թագավորության (Ուրարտական շրջանի) հնագիտական բազմաթիվ գտածոների վրա բուսական զարդամոտիվներ են, դիցուհու ձեռքին՝ ոստեր:

    Միջնադարյան ձեռագիր մատյաններից՝ ծաղկի ոճավորված զարդամոտիվներ…

    Սրբազան ծառերի մշտադալար ոստեր էին նվիրվում նաև Ոսկեմայր ու Ոսկեհատն Անահիտ Դիցուհուն:

    Ոճավորված «Կենաց Ծառեր»

    Ծաղիկը՝ Գարնան՝ Կյանքի Վերածնունդի ավետաբերն էր, հասունացող պտղի «ծնունդի» խորհրդանիշը:
    Այդ գաղափարն է արտահայտված Դավիթ Սալաձորցու՝ «Գովասանք ծաղկանց» քերթվածքի տողերում.

    «Յորժամ Մարտին ամիսըն գայ՝ Տէրըն հրաման կուտայ հողոյն,Հողն ի քընոյն հետ կու զարթի, ճամբայ կու տայ բոյս եւ տընկոյն.Բուսնին գետնէն ու վեր կու տայ՝ որ կու թափէ զցօղն ի յամպոյն.Ցօղով զաշխաչհս ցընծացունէ, դաստուր լինի ծաղկըներուն.Ուրախանայ երկինք, գետին, բուրէ հոտըն անմահութիւն.Ծաղկունք բացուին հարիւր հազար, ցեղ ցեղ ներկած եւ գոյնըզգոյն.Կերպիւ կերպիւ հոտեր ունին, մինըն քան ըզմիւսըն սիրուն:(Դաւիթ Սալաձորեցի «Գովասանք ծաղկանց»)

    Ամպերից թափված ցողի, վաղորդյան շաղի պարգևած Կյանքի, Բեղունության խորհուրդին անդրադարձել էինք նախկին գրառումներում:

    Ծաղկանց նյութերի օրհնությունից հետո, շարականների երգի ներքո եռօրյա եփումով պատրաստվող Յուղի՝ «Սրբալույս մյուռոնի» Լույսի խորհուրդը ևս արծարծվել է նախորդ գրառումներում… («Կյանքի Վերածնունդն ազդարարողի» իմաստից բացի՝ «Լույս պարգևող» էին ծաղիկները, քանզի Յուղի բաղադրիչներից էին):

    Զարդարվեստում բազմազան ձևերով ոճավորված բուսական մոտիվներում հատկապես ընդգծված են հատիկի (սերմի), ծաղկի, բողբոջի, վարսանդի գաղափարապատկերները՝ Կյանքի, Պտղաբերության իմաստով:

    Մատենադարանի միջնադարյան ձեռագրերի նկարազարդումներում հանդիպում է ոճավորված ծառի պատկեր, ուր հիմքի խոշոր շրջագիծը հատիկն է՝ վերևում բացվող ծաղիկով, կամ՝ ծաղկաթերթերի մեջտեղում՝ հատիկի գաղափարն ընգծող օղակով (ստորև՝ լուսանկարները՝ Ա. Մնացականյանի՝ «Հայկական զարդավեստը» գրքից):

    Հնագույն շրջանից ի վեր զանազան բնագավառներում խորհրդանշական իմաստով լայնորեն կիրառվող, «հույժ անուշահոտ» ծաղիկներից է Շուշանը, որը բժշկության մեջ կիրառվում է որպես վերքերը բուժող, ընդհանուր կենսական ուժերը բարձրացնող միջոց:

    «Ծաղիկ գեղեցիկ՝ սպիտակափառ կանթեղաշար՝ անուշահոտ յոյժ… այլ է և ջրային Շուշան, կամ Շուշան ի գետեզր. որ և Հարսնամատն կամ Նունուֆար:
    Նմանութեամբ և զարդ՝ ի ձև շուշանի կամ ծաղկի»…(«նոր բառգիրք Հայկազեան լեզուի» բառարանից):

    Արևածագի հետ՝ երկնքում Արևի բարձրանալուն զուգընթաց՝ բացվում են Ջրային Շուշանի կապուտ ծաղկաթերթերը, արևամուտին, Արևի մայր մտնելուն զուգահեռ, աստիճանաբար փակվում ու ջրասույզ լինում, ընկղմվում ջրի տակ:

    Աշխարհարարման ժամանակ Քաոսային ջրերից հառնող Կյանքի խորհրդանիշն էր եգիպտական դիցաբանության մեջ Ջրաշուշանը՝ Կապույտ լոտուսը, որը, բարձրանալով Ջրից, ծնունդ էր տվել Արևի հետ նույնացվող դիցերից մեկին՝ Նեֆերտումին (ըստ դիցաբանական տեքստի՝ Արեգակը ծնվել էր բացվող լոտուսից՝ մանկան տեսքով):

    Եգիպտական դիցաբանությունից՝ Համաշխարհային Ջրերից հառնած Կապույտ լոտուսից ծնված՝ Արևին համադրվող դիցը՝ Նեֆերտում

    Պատումը համանմանություններ ունի «Վահագնի ծնունդի» հետ, ուր «Արեգակունք» աչքերով «Պատանեկիկի» Ծնունդը երկնող Ծիրանի ծովից հառնող Կարմիր Եղեգնի՛ փողից ժայթքող բոցից է:

    Որպես «անմահական ծաղիկ»՝ երիտասարդությունը, կենսատու ուժերը վերականգնող, բուժող դեր ուներ Շուշանը:
    Պտղաբերությունը խթանող ու կենսական ուժերը հզորացնող համբավ ուներ նաև շուշանազգիներից մի այլ բույս՝ Ծնեբեկը:
    Ըստ Պլինիոս Ավագի՝ այն խոյի՝ հողում թաղված եղջյուրներից էր առաջացել, ուստի և՝ մարդուն զորեղացնող հուժկու հատկություն ուներ:

    Անհիշելի ժամանակներից ի վեր, զանազան նպատակներով, արվեստի տարբեր բնագավառներում, մարդը կիրառել է «զարդարվեստը»՝ ճարտարապետությունից, քարակոթողներից մինչև ձեռագրերի նկարազարդումներ:
    Եվ այսօր էլ շարունակվում է:
    Նույնիսկ նախնադարից եկող՝ մարմնի վրա «զարդեր» դաջելու սովորույթն է հարատևում (նաև՝ հարսանեկան արարողության ժամանակ ձեռքերի ծիսական նախշազարդումը հինայով)…

    Ի վերջո, հիշենք նաև Հին Միջագետքում և այլ քաղաքակրթություններում հայտնի՝ «խորհրդավոր պայուսակներով» կերպարները (որոնց մասին արդեն խոսվել է նախորդ մի գրառման մեջ):

    Կյանքի Արարումը խորհրդանշող՝ «Արհեստական փոշոտման» ծիսակատարության պահին պատկերված՝ ձեռքի՝ «վարսանդա-պտղային» զարդամոտիվներով Սիտղը (Դույլը) փաստում է արարողության վերոնշյալ բնույթը (Սրբազան Հեղուկի խորհրդանիշն է):

    Միջնադարյան ձեռագիր մատյանների զարդամոտիվներից

    Նման անոթներում «Կենաց հեղուկի» խորհրդանշական գոյությունն է ապացուցում Բեռլինի թանգարանում պահվող՝ Տիբեթի՝ 1779 թվականին մահացած Դալայ-Լամայի արձանը, որտեղ ձեռքի նմանատիպ անոթի մասին Վ.Ա.Գորոդցովը գրում է, որ «նրա պարունակությունը Սրբազան հեղուկն» է, թեև ենթադրում է նաև «լամպի» վարկածը:
    Այդ պայուսակների վրա պատկերված «վարսանդա-պտղային» զարդամոտիվները փաստում են ասվածը (դրվագի հիշատակումը՝ Ա. Մնացականյանի նշված աշխատությունից):

    Հատիկի, Ցորենի և Ցորենի դեզի ձևը՝ Հուրան, Ցուրան անվանվող, մնացած անթիվ այլ խորհրդանիշներն էլ՝ կբացահայտենք այլ առիթներով…

    Մի «Սրբազան Կապույտ լոտուս»

    Շնորհակալություն բոլորիդ…😊💥
    Հ.գ. Ստորև որոշ պատկերներում՝ գլխի հարդարանքի վրայի գունդը Հատիկի խորհրդանիշն է…

  • «ԵՐԲՈՐ ՑՈՐԵՆ ԷԼԱՎ ՔԱՆՑ ՄԱՍՈՒՐ ՄԻ,ՈՒ ԳԱՐԻՆ ԷԼԱՎ ՔԱՆՑ ԸՆԿՈՒՅԶ ՄԻ»

    «ԵՐԲՈՐ ՑՈՐԵՆ ԷԼԱՎ ՔԱՆՑ ՄԱՍՈՒՐ ՄԻ,ՈՒ ԳԱՐԻՆ ԷԼԱՎ ՔԱՆՑ ԸՆԿՈՒՅԶ ՄԻ»

    «ԵՐԲՈՐ ՑՈՐԵՆ ԷԼԱՎ ՔԱՆՑ ՄԱՍՈՒՐ ՄԻ,ՈՒ ԳԱՐԻՆ ԷԼԱՎ ՔԱՆՑ ԸՆԿՈՒՅԶ ՄԻ»

    Հնագույն շրջանից կենսական անհրաժեշտ աղբյուր էր ցորենը, որտեղից էլ՝ ալյուրի, հացի կարևոր դերը ծիսական արարողությունների ժամանակ, դիցերին ցորենի հատիկների նվիրաբերումը…

    Հողին «պահ տրված» Հատիկը՝ Սերմը, որն այնուհետև ծլարձակում էր ու բազմանում-դառնում էր Հասկ՝ Արևի, Հողի, Ջրի, Օդի շնորհիվ, Բնության պարգևի ու Մարդու աշխատանքի արդյունքում այլ Հատիկեր «ծնելով» — բազմապատկվելով, Կյանքի հավիտենական շրջապտույտն ու արգասավոր պտղաբերությունն էր խորհրդանշում (հողում «մեռնելով»-վերածնվելով-բազմանալով):

    Հնագույն շրջանում հատիկների, սերմերերի կարևորությունը բացահայտող մի պատմություն կա՝ ն.թ.ա 6-5-րդ դարերում ապրած՝ չինացի փիլիսոփա Կոնֆուցիուսի հետ առնչվող, համաձայն որի, թագավորական ճաշի ժամանակ նա սկզբում հատիկները (կորիզներն) է ուտում՝ դեղձը թողնելով վերջում, ինչը որ տարօրինակ էր ներկաների համար:

    Թագավորի հարցին, թե ինչո՞ւ է ընդունված կարգը խախտում, նա պատասխանում է, որ ոչ թե խախտում է, այլ՝ վերականգնում հաջորդականության հին կարգը:
    Քանզի մարդու նախնական սնունդը հատիկներն էին, որոնք Սկզբնավորման խորհուրդն ունեն:
    Եվ Սրբազան նվիրատվությունների ժամանակ հատիկներն էին մատուցվում՝ համարվելով պտուղի ազնվագույն մասը:

    Ցորենի շատ տեսակների հայրենիքը Հայաստանն է: Հայկական Լեռնաշխարհի՝ որպես Հացի ու Հացահատիկի, գարու բնօրրաններից մեկը լինելու վկայությունն է «Էրեբունի» պետական արգելոցը:

    «Էրեբունի» պատմահնագիտական արգելոց-թանգարանի ցուցանմուշներից

    Տարածքի պատմական նշանակալի դերը բացահայտվել է դեռևս 1925-28 թվականներին՝ Վավիլովի ուսումնասիրությունների արդյունքում, որով փաստվեց, որ այստեղ պահպանվում են ցորենի բնիկ, տեղական վայրի հնագույն տեսակները (օրինակ՝ այն նույն՝ «ուրարտական» տեսակը, որի ածխացած հատիկներից հայտնաբերվել են Կարմիր Բլուրի հնավայրի՝ 1939-41 թվականների պեղումների ընթացքում):

    Տոնական տրամադրությամբ, հորովելներով, տարբեր ծեսերով ու տոնախմբություններով էին ուղեկցվում հերկը, ցանքը, հունձքն ու կալը (վերջինս հատիկները հարդից զատելը, բաժանելն է, հիշենք Կոմիտասի հանճարով մշակված՝ «Կալի երգը»):

    …«Ամբողջ գիւղը միասնաբար կ՝որոշէ հունձքի առաջին օրը, բոլորը կ՝իմանան, դուրս կը հանեն իրենց գործիքները ու կը պատրաստուին այդ օրուան։
    Կը պատահի նաեւ որ գիւղին գիզիրը հունձքի նախօրէին երեկոյեան բարձր տանիքի մը վրայ կանգնած բարձրաձայն յայտարարէ.

    «Վաղը մանկա՜ղը, մանկա՜ղ հա՜…, հազըր եղէք օր դաշտ էրթա՜ք… չըսէք օր չի լսեցինք հա՜…» («Բալուի երկրագործության մասին»՝ «Հուշամատյանի» էջից):

    Տոների և ծիսակատարությունների ժամանակ դիցի խորհրդանիշի կնիքով առանց աղի ու թթխմորի հաց էր կիրառվում…

    Հայոց տոնական սեղաններին հազարամյակներ շարունակ ցորենից, ալյուրից պատրաստված հնագույն կերակրատեսակներն էին՝ փոխինձը, խաշիլը, խավիծը (որոնք նկարագրված են նաև խեթական՝ մոտ 3.500 տարվա վաղեմության տեքստերում): Աղանձը՝ բոված (խանձած), խոշոր աղացած (կամ՝ չաղացած) ցորենի հատիկներով՝ կանեփի սերմի հետ խառնած՝ մեր սիրված տոնական աղանդներն են ցարդ…

    Երկնքի ու Հողի միասնությունից պտղաբերված Պտուղի՝ Կյանքի խորհրդանիշն է Ցորենը, և Ցորենի «Պտուղը» Հատիկն է, որում ամբարված է Կյանքի Խորհուրդը:

    Հնուց ի վեր զանազան ծիսակատարությունների ժամանակ կիրառվել են Հատիկները՝ որպես բեղունության, առատության, լիության խորհրդանիշ:

    Մեր օրերում շարունակվում է մանկան «Ատամհատիկի»՝ հնուց եկող արարողությունը՝ ի նշանավորումն առաջին ատամի դուրս գալուն, սեղանի վրա նստած մանկան գլխավերևում պահված կտորի վրա խաշած ցորենի, գարու, սիսեռի և այլ հատիկներ լցնելով (ի դեպ, ավանդաբար երեք իր է դրվել՝ սանր (ատամների հավասարության), հայելի (առատության բազմապատկման) և դանակ (ուժեղ լինելու) մաղթանքի իմաստով)…

    Հարսանեկան տոնախմբություններին՝ տարբեր առիթներով՝ ինչպես, օրինակ, հարսին իր հոր տնից դուրս հանելիս երգերի, բարեմաղթանքների պահին «դեղին մուճակներուն» մեջ կորեկի հատիկներ էր լցնում հարսնաքույրը՝ որպեսզի հարսը «կորեկի նման արգասավոր, պտղաբեր՝ լիներ» (Ռ. Նահապետյանի՝ «Աղձնիքահայերի ամուսնահարսանեկան սովորույթներին ու ծեսերին առնչվող հավատալիքները» ուսումնասիրությունից): Մինչ օրս էլ նորապսակների գլխին ցորեն, ընկույզ, չիր ու չամիչ շաղ տալիս մաղթում են՝ «Համո՛վ ապրեք ու Պտղաբերե՛ք»…

    «Հատիկավոր» ականջօղեր՝ Կարմիր Բլուրի պեղումներից…

    Ծեսերի խորհուրդը Կյանքի փառաբանումն էր, նրա հարատևության ապահովումը, տոհմի, ընտանիքի շարունակումը:Ուստի և՝ ծնելիության՝ պտղաբերության, բերքի առատության մտահոգությունը մշտապես կարևորվել է ընդհանրապես՝ անհիշելի ժամանակներից ի վեր, Հայոց մեջ՝ մասնավորապես:

    Այդ նպատակով տարբեր միջոցներ են կիրառվել՝ «չար ուժերին վանելու», «չար աչքը խափանելու» համար, քանզի չարքերը ձգտում էին խաթարել սերնդագործման ունակությունը՝ մարդկանց դատապարտելով ամլության, ինչպես բնությանը՝ երաշտի (այստեղից էլ՝ բազմազան ծիսական արարողություններն ու ավանդույթները)…

    Քուրմ Յարութ Առաքելեանի բացատրությամբ՝ «Հացը մեծ նշանակություն ունի Հայկյան Ազգային հավատամքում՝ որպես բեղմնավորման, բարգավաճման և բերքատվության խորհրդանիշ:
    Մոգական խորանի անբաժան մասնիկներից է ցորենի ծլից բաղկացած Մասը, որը չջերմամշակված եղանակով պատրաստված ծիսական Հացն է:
    Սովորաբար տնական խորանների վրա դրվում է հենց Արևհացը, իսկ յուրաքանչյուր տոնին՝ Խորանի վրա դրվում է տոնին համապատասխան հաց կամ թխվածք»:

    «Նոր բառգիրք Հայկազեան լեզուի» բառարանում «Հատ»-ը բացատրվում է որպես «Ունդ, սերմն արմտաց, և որ ինչ նման է նոցա. մանավանդ ցորեան, յորմէ հաց. հատ, հատիկ, «Հատն ցորենոյ»:

    Եվ՝ շարունակվում, որպես օրհնանքի խնդրանք՝ «Օրհնեա՛ զսեղանս զայս, և առաջիկայ հատս և զգինիս»:
    Նույնը պատկերված է Իվրիզի ժայռաքանդակին՝ ստորև՝ լուսանկարը՝ Ցորենի հասկերով ու խաղողի վազերով, հայտնի որպես Թարքուի՝ հովանավոր գլխավոր Դիցի պատկեր (թեև Հողագործության հովանավորը Մշակն էր, Թարքուն Փայլակն ու Շանթն էր):

    Հետաքրքիր մի դրվագ՝ բառերի ստուգաբանությունից՝ ալյուրի ու ջրի շաղախված, չխմորված զանգվածը «Հայս» է կոչվում, որը «Հաց»-ի արմատն է (ըստ «Նոր բառգիրք Հայկազեան լեզուի» բառարանի):
    «Ի Հայսէ խմորոյն ասէ զառաջին Հացն» (Հայկական Լեռնաշխարհի հնագույն՝ «Հատի Երկիրը»՝ «Հացի, Հասկի, Հատիկի (Հացահատիկի) Երկիրը» հիշենք՝ եգիպտական սկզբնաղբյուրներից, չմոռանալով, որ հնում արտահանվող ապրանքը տվյալ երկրի անունով էր կոչվում) …

    Ցորենը, Ցորենի Հասկը, Հատիկը պտղաբերության, առատության, նաև՝ Կյանքի Վերածնունդի խորհրդանիշն է. Հողին վերադարձած Հատիկը նոր Հասկի Ծնունդն է…

    Ահավասիկ Ն. Շնորհալու հայրեն — հանելուկներից, ուր Հատիկը Կյանքի հավերժական Վերածնունդն է խորհրդանշում, նաև՝ Սերմն ու Սնունդը:

    «Մեռանիմ և մահանամ,Դարձեալ յառնեմ, կենդանանամ,Ջաչս ի յերկինըս համբառնամ,Բազմաստեղօք պայծառանամ»:

    Ցորեան

    Կենսատու, Ոսկեշող Արևի ու Մայր Հողի արգասիքի խորհրդանիշն էր Ոսկեգույն Հասկը (Ոսկե Կռութը), Ոսկե Ծիլը…
    Ոսկեծին, Ոսկեմայր Անահիտ Դիցամայրը բնորոշվում էր և «Ոսկեհատ» մակդիրով:

    Հայոց ազգային տոնին՝ Վիճակի ծիսերգերում Համբարձման վիճակ հանող Հարսին նույնպես, բարեմաղթանքի ու առատության ակնկալիքով, «Ոսկեհատ» էին անվանում.

    «Ոսկեհա՛տ, հա՛ն վիճակն ի բարին,Մտնես տուն ու մառան՝Ձեռդ պարզես օսկու աման»…

    Հնագույն շրջանից ի վեր, որպես Կյանքի, Արգասավորության խորհրդանիշ, ոճավորված Հատիկի պատկերը կիրառվում է կանանց հարդարանքում, զարդեղենում (ականջօղեր, մանյակ, կրծքազարդ, թասակ, գոտի, ճարմանդ…), բարձրաքանդակներում և, ընդհանրապես, զարդարվեստում (կանդրադառնանք, թերևս, մի այլ գրառմամբ)…

    Բարձրաքանդակ Իվրիզում 

    Դ. Վարուժանի խոսքերով ու առատ հունձքի մաղթանքով՝

    Արտըս ոսկո՜ւն է…
    Նըման բոցերու
    Ցորենն է բըռնկեր`
    Առանց այրելու:

    Օրո՜ր, ոսկո՛ւն արտ,
    Օ՜ր տուր, հասո՛ւն արտ,
    Գամ ոսկիդ հնձեմ՝
    Մանգաղով արծաթ:

  • «ՀԱՅՐԱԿԱՆ   ՍԱԶԸ»

    «ՀԱՅՐԱԿԱՆ ՍԱԶԸ»

    «ՀԱՅՐԱԿԱՆ ՍԱԶԸ»

    Երաժշտությունն ուղեկցել է մարդուն վաղնջական ժամանակներից ի վեր:
    Եվ, հազարամյակներ շարունակ, մեր նախնյաց կենցաղի անքակտելի մասն է դարձել՝ միշտ ներկա՝ ծիսական արարողությունների և տոնական խրախճանքների ժամանակ:

    Հնագույն բարձրաքանդակները, պատմիչների թողած վկայությունները փաստում են զանազան՝ փողային, լարային, հարվածային նվագարանների կիրառումը (եղջերափող, բամբիռ, տավիղ, սազ ու թառ, դափ ու ծնծղա…):

    «Սազը (նվագարանը) պատից կախելը» Հայերի համար զվարճություններից հրաժարումն էր՝ ծերության պատճառով՝ «Ծերացել է, սազը պատիցը կախել»…

    Արևմտահայ նշանավոր գրող, թարգմանիչ, խմբագիր, հասարակական ու քաղաքական գործիչ Ռուբեն Զարդարյանը, որը մոտ 41 տարեկանում Հայոց ցեղասպանության զոհերից մեկը դարձավ, իր՝ «Հայրական սազը» պատմվածքում կարոտով հիշում է «ընտանեկան սեղանի գլուխը բազմած» իր հորը, որը, «պատից վար առնելով» զվարթաձայն սազը, գինի խմող իր ընտանիքին էր ուրախացնում:
    Եվ, «Հայրենական սազի կարոտով» տոգորված, տարիների հեռվից գրում է.

    «Գացի մառանը, հոն, ուր ատենօք, ինչպես եւ հիմա, խոշոր կարասները կը հանգչէին քով քովի, արտաբուրելով մշկահոտ բուրումը գինիին եւ օրհնութիւնը հայրենական տան ու լիութիւնը անոր սեղաններուն»:
    Ու փորձում է ըմբռնել «մոմազօծ տոպրակի մեջ խնամքով փաթաթված հինօրեայ սազի անեղծ մնացած լարերի» և նրանց երգերի խորհուրդը…

    «Այս դաշնակութեան գործիքին վրայ կան կեանքի բոլոր լարերը.- սիրոյ լարը, ողբական լարը, եւ ուրախութեան լարը, ու՝ բնութեան լարը»:

    Եվ նրանք փորձում է հերթով:

    «Եւ ես դպայ տրտմութեան լարին: Ի՞նչ անակնկալ. ո՛չ մէկ ձայն, ո՛չ մէկ թրթռում, ո՛չ մէկ հնչիւն…Տարօրինա՜կ բան, մտածեցի դարձեալ. մի՞թէ մեր հայրերը թախիծ ու վիշտ չունէին:


    «Ըսէ՛, ո՜վ հայրերուս հոգիին թարգման գործիք, ինչպե՜ս էր արցունքի երգը այն մարդոց, որ ապրեցան այս աշխարհքին վրայ՝ ունենալով նոյն տանջանքն ու նոյն ցաւը իրենց ոտքերուն տակ, իրենց շուրջը, իրենց գլխուն վերեւ»…


    «Բայց լարը մնաց անդրդուելի իր լռութեան մէջ, եւ չի տուաւ ոչ մէկ պատասխան:

    Ես փորձեցի բոլոր լարերը հատիկ — հատիկ, իրարու ետեւէ, եւ ականջ դրի:

    Փորձեցի սիրոյ լարը եւ գտայ կենսաթրթիռ ու շէն. փորձեցի հաւատքի լարը ու տեսայ զայն խոր ու անսասան. փորձեցի հովուական լարը՝ քնքուշ, աղուաձայն ու արփաշող:

    Բայց այն լարը, որ գերազանցեց ամէնքը, իր կենդանութեամբ եւ իր ուժով, ուրախութեա՛ն լարն էր, հօգի՛ն հինօրեայ նուագարանին եւ կը թուէր նոյնինքն անմահական հոգին մեր հայրերուն, արձագանքելով դարերու հեռաւոր ափունքներէն եւ բերելով Արեգակին իմաստութիւնը իր հետ:
    Ուրախութեան լարը երգեց.

    «Գինի՛ խմենք, ո՜վ աղբրտի՛ք, որովհետեւ առանց գինի ո՛չ սէր կայ, ո՛չ երգ, եւ առանց սիրոյ ու առանց երգի՝ հացը լեղի է, ջուրը՝ քացախ, ու կեանքը՝ հարամ:

    «Գինի՛ խմենք, տեսնալու համար աշխարհքն առանց դարտի, որովհետեւ դարտն որ չափես աշխարհքին համար՝ աւելի շատ է, քան ծովուն ջուրը՝ ծովին համար…

    «Անխելք է, ով որ «վա՜խ» կ’ըսէ ու կ’երթայ, տգէտ է, ով «ա՜խ» կ’ըսէ ու կանցնի…
    Անցաւորին համար ուրախութիւնն է պարգեւ եւ գինիին փարջը՝ մխիթարանք:

    «Գինի՛ խմեցէք զուարթ մէճլիսի մէջ եւ յիշեցէք աշուղ Ակօն, որ իր գերեզմանի քարին վրայ՝ կենդանութեան ատեն, գինիի դոյլ մը նախշել տուաւ ու տակը այսպէս գրեց.

    «Է՜յ աստուոր, վերջը սա չէ՞. թիզ մը սեւ հող ու հողին վրայ թիզ մը կանաչ խոտ:
    Գինի՛ խմէ եւ խաղ կանչէ, ողորմիս հանելով աշուղ Ակօին, որ եօթանասուն տարի ապրեցաւ եւ մեռաւ գինիին թասը ձեռքին մէջ…»:

    Ողորմի՜ հոգուդ, հազա՜ր ողորմի, է՜յ աշուղ եղբայր, որ մեռար գինիին թասը ձեռքիդ մէջ ու գերեզմանիդ քարին վրայ:
    Ողորմի՜ ձեր հոգուն, հազա՜ր ողորմի, հէ՜յ մեր օրհնյալ պապերը, որ եղաք կենսուրախ եւ կրցաք գտնել խնդութեան աղբիւրը՝ որպէս բժըշկութիւն ցաւերուն եւ իմաստութիւն կեանքին:

    Ձեր զաւակները մոռցան գինին եւ ուրախութիւնը, ու դարձան սրտով աղքատ եւ վշտով հարուստ:
    Տօնն է այսօր Մեծ — Բարեկենդանին, եւ ես կը խմեմ գինին ձեր այգիներէն՝ զոր տնկեցիք ձեր ձեռքերով, եւ այն կարասներէն, որ թաղեցիք մեր մառաններուն մէջ:

    Կը խմեմ՝ օրհնելով ձեր յիշատակը եւ երգելով ուրախութեան երգը, որ պարգեւն է ու միակ բարիքը կեանքին»:

    «Վերքերն՝ ավազին գրած, ուրախությունը՝ քարին փորագրած» մեր նախնիների հուշերով այս հատվածները մեջբերեցինք Կ.Պոլսում հրատարակված՝ գրականության և արվեստի՝ «ՄԵՀԵԱՆ» ամսագրի 1914 թվականի մարտի 1-ի համարից (թիվ 3):

    Հիշյալ հանդեսի խմբագրապետն էր Հայ անվանի գրող, արվեստաբան ու գրականագետ Կոստան Զարյանը: Ամսագրի «նշանաբանն» էր՝

    «ՍՐԲԱՊԻՂԾՆԵ՛Ր, ԶԳՈ՜ՅՇ, ՋԱՀԵՐ ԿԱՆ ՀՈՍ»…

    Հ.գ. Մեր նախնիների պատկերացումներում՝ երաժշտության հոգևոր խորհուրդի, նվագարանների լարերի իմաստի մասին՝ մի այլ առիթով…😊

    Ո՛ղջ լերուք…💥

  • «ՃԱՏՐԱԿ,  ՃԱՏՐԿՈՒՑ՝  ԽԱՂ  ՆԱՐՏԻ՝  ՊԱՏԵՐԱԶՄԱԿԱՆ  ՁԵՎՈՎ»…

    «ՃԱՏՐԱԿ, ՃԱՏՐԿՈՒՑ՝ ԽԱՂ ՆԱՐՏԻ՝ ՊԱՏԵՐԱԶՄԱԿԱՆ ՁԵՎՈՎ»…

    «ՃԱՏՐԱԿ, ՃԱՏՐԿՈՒՑ՝ ԽԱՂ ՆԱՐՏԻ՝ ՊԱՏԵՐԱԶՄԱԿԱՆ ՁԵՎՈՎ»…

    Անտիոքոս Ա Երվանդունի արքայի (ն.թ.ա 69-34 թթ.) կառուցած դամբարանաբլուր-սրբավայրը՝ Հայոց Դիցերի և թագավորության խորհրդանիշ՝ Առյուծի և Արծվի քանդակներով
    (վերակազմված տեսքը)

    «Ճատրակ, ճատրկուց՝ խաղ նարտի՝ պատերազմական ձևով»…Ոսկեղենիկ Հայերենի շտեմարանում՝ «Նոր բառգիրք Հայկազեան լեզուի» բառարանում այսպես է բացատրվում ճատրակի (շախմատի) իմաստը՝ մեջբերված 12-րդ դարում Գրիգոր Տղայի գրվածքից մի հատվածով՝

    «Ո՞ւր ջընարք երգարանին
    Կամ խաղացողքըն ճատրակին»…
    (Ջնարը նվագարան է, «քնարն է՝ պէս-պէս հորինվածքով», տավիղը):

    Աշխարհում ոչ մի խաղի մասին այնքան շատ գրքեր չեն գրվել, որքան՝ շախմատի մասին:
    Եվ՝ դեռևս դարեր առաջ…
    Մեր օրերում վերածնված «մարտական» հիշյալ խաղը, միջնադարյան Եվրոպայում խաղալուց առաջ, քաջ հայտնի էր Հին Արևելքում:

    Հեռավոր հազարամյակներ ձգվող պատմությամբ այս ռազմական խաղի ուսումնասիրողները հասնում են մինչև Հին Պարսկաստան («Չատրանգ»), Հնդկաստան («Շատուրանգա») և, նույնիսկ՝ Չինաստան:

    Ճատրակի հայկական արմատների և նրանից սերված՝ այլ երկրներում հայտնի «ժառանգորդ» խաղերի հանեմատությունն է կատարել ռազմական պատմաբան՝ Մնացական Ռ. Խաչատրեանն իր՝ «Հայկական Շախմատ-Քառազօրը կամ Ճատրակի Հայ-արիական վաղեմի տարբերակը» ուսումնասիրության մեջ՝ առաջադրելով խաղի՝ Հայկական ծագման վարկածը:

    Ճակատամարտող երկու հակառակորդ բանակները խորհրդանշող խաղաքարերից որոշները, դարերի ընթացքում, փոխել են իրենց նախնական իմաստը:

    Ճատրակի մասին՝ 1936 թվականին գրած իր գրքում, Հ. Օրբելին հիշատակում է Հայաստանից 1933 թվականին տարված և Էրմիտաժի թանգարանին որպես նվեր հանձնած՝ ճատրակի հնագույն խաղաքարերի հավաքածուի մասին:

    «Օրբելի եղբայրների տուն-թանգարանի» էջում (ապրիլի 25-ի հրապարակման մեջ), ներկայացվում է Օրբելու մեկնաբանությունը՝ Էրմիտաժի հավաքածուի մաս կազմող՝ արևելյան հնագույն երկու փղոսկրե խաղաքարերի նկարագրությամբ:

    Նրանցից մեկը ձիավորի խաղաքարն է՝ հայտնաբերված «Մետաքսի ճանապարհի» կարևոր հանգույցներից մեկում՝ Սամարղանդի մոտ՝ նշանավոր մի հնավայրից՝ Աֆրասիաբից, 8-9-րդ դարերով թվագրվող, մյուսը՝ Ֆերգանայի տարածքից (ներկայիս՝ Ուզբեկստանում) գտնված՝ որսին հոշոտման պահին պատկերված գիշատիչ թռչունի քանդակը:
    Ահավասիկ՝ հատվածաբար մեջբերումներ.

    «Հասկանալի է՝ տակդիրի բացակայությունը խոչընդոտ չի հանդիսացել, որպեսզի որևէ մեկը այդ խաղաքարը կապի շախմատ խաղի հետ, քանի որ նախ և առաջ հարց է ծագում` ի՞նչ է անում այդ թռչունը շախմատային բանակի շարքում:

    Բայց հիշենք, որ ներկայիս նավակի, ռուսական հրանոթի կամ ձիու տեղում Ֆիրդուսու Շահնամեն ճանաչում է Ռոխին, որի անունով կոչվում է համապատասխան խաղաքարը և հայտնի քայլը` գրեթե բոլոր ժողովուրդների լեզվով հայտնի փոխատեղում (ռոկիրովկա) անունով:
    Քանզի Ֆիրդուսին Ռոխ անվան տակ պատկերացնում է կենդանի արարած՝ անկասկած գիշատիչ և արնախում` «լյարդի արյան փրփուրը շուրթերին» (կտուցին, Կ.Ա):

    …«Ռոխ թռչունը կարող է ունենալ առանձնակի մեծ նշանակություն մարտում իրանական զորքի և այդ զորքը առանձնացնող միջավայրի պատկերացմամբ, որոնց հայացքով Ռոխը համարվում էր զորական ընկեր, պաշտպան և հովանավոր»:

    «Արևմուտքում օտար պատկերով և տերմինով Ռոխի փոխարինումը աշտարակ-նավակով, այս ամենը, ըստ ժողովրդական տերմինաբանության, բավարար չափով իմաստավորված է միայն ֆրանսերենում roc (ռոխ) և roc (ժայռ) բառերի և իտալերեն հնչողությամբ rocco (ռոխ) և rocca (ժայռ) բառերի համապատասխանությամբ»:

    Վաղնջական ժամանակներից ի վեր զանազան լեգենդներում և ավանդապատումներում ներկա են թռչունները՝ որպես մարդկանց ուղեկից, օգնական, խորհրդատու և, հատկապես, երկնային ոլորտի հետ կապող միջոց…

    Հնագույն շրջանում մթնոլորտային (օդերևութաբանական) փոփոխությունների կանխորոշման համար թռչունների թռիչքն ու կռինչն էին ուսումնասիրում:
    Երկրագնդի մագնիսական դաշտով կողմնորոշվելու իրենց մեծ հատկության շնորհիվ, մինչև 20-րդ դար, կիրառվել են նամակատար-պատգամաբեր աղավնիները:
    Հին Աշխարհի արյունահեղ մարտերում գիշատիչ թռչուններն իրենց մագիլներով հակառակորդի բանակի փղերին կարող էին վնասել…

    Բնության ներդաշնակ համակարգում իրենց էական դերն ունեցող անգղերի մասին հիշատակել էինք նախկին գրառումներից մեկում՝ թաղման ծեսի հետ կապված:

    Հայաստանում, Աղավնատուն գյուղում պահպանված՝ «Լռության աշտարակի» և նմանատիպ այլ կառույցների վրա էին դրվում դիակները՝ թողնելով անգղերի կողմից ծվատման-հոշոտման՝ ոչ մաքուր համարվող քայքայվող մարմնից սրբազան հողը, ջուրն ու կրակը մաքուր պահելու նպատակով…

    Մի քանի տասնյակ հազարավոր զինվորներով ճակատամարտից հետո զոհվածների թաղման արարողությունը, բնականաբար, առանց անգղերի միջամտության չէր (այդ իմաստով է Ֆիրդուսին շեշտում «կտուցին՝ արյունը լյարդի» և հնագույն խաղաքարի քանդակում նույնպես ակնհայտ է պահը, լուսանկարը՝ ստորև):

    Հ. Օրբելու ուսումնասիրության՝ փղոսկրե երկու խաղաքարերը՝ Հեծյալն ու Ռոխը
    Լուսանկարը՝ «Օրբելի եղբայրների տուն-թանգարանի» էջից՝ շնորհակալությամբ..

    Հ. Օրբելու վերոհիշյալ ուսումնասիրությանն ու խնդրո առարկա խաղի ակունքներին անդրադառնալով, «Հավասարություն երեք անհայտներով կամ՝ Աշտար, Աշտարակ, Ճատրակ» հոդվածում (հեղինակ՝ Գ.Պալյան, «Լուսանցք», «Hayari» կայքից), մեջբերվում է Ֆիրդուսու պոեմից մի հատված՝ ճատրակի նկարագրությամբ՝

    «Երկու Ռոխ մարտական թառել են ծայրին տախտակի,Թռչունների կտուցին վառվռում է արյունը լյարդի»:


    «Բայց Ռոխ թռչնին հետամտել ոչ ոք բնավ չի կարող,Նրանց տրված է թռչկոտել ամբողջ դաշտում, ամեն կողմ:
    Ամեն մեկը ունի շարժման հարմարավետ իր ուղին,Ո՛չ հեռու են գնում, ո՛չ էլ մոտիկ կանգնում Ռոխին:
    Երբ տեսնում են շահնշահին հանկարծահաս վտանգ կա՝Միաբերան գոռգոռում են. «Զգուշացի՛ր, ո՛վ արքա…»:Եվ վանդակից անմիջապես նահանջում է շահ-արքան,Մինչև որ նա չի կորցնում հետադարձի կարճ ճամփան:
    Ամեն կողմից պաշտպանում են շահնշահին ոսկեթագ,Խորհրդատուն, ձին ու փիղը, Ռոխ թռչունն ու հետևակը»:

    Մինչ «Խաղերի արքայի»՝ շախմատի ծագման շուրջ պատմությունները շարունակվում են, Հայոց Երվանդունիների արքայատոհմի կառուցած մեր հնագույն սրբավայրում, որպես խաղի սկիզբը նշվող ժամանակաշրջանից կես հազարամյակից էլ առաջ արդեն, փառահեղ դասավորված, դարերի հոսքին ակնդետ՝ հայացքներն Անհունին ու նաև մեզ են հառել մեր Սրբազան Դիցերը, որոնց խորհրդանշական կեցվածքն իսկ բավականին պերճախոս է (Ճատրակի խաղաքարերի դասավորության նախօրինակը հիշեցնող)…

    «Այն խաղը, որ ունի մոտ 72 հազար տարբեր եղանակներ առաջին երկու քայլերը կատարելու համար, չի կարող օգտակար չլինել ապագա սպաներին՝ արագ փոփոխվող իրադրությունում համապատասխան հակաքայլ ձևավորելու առումով»:

    Ահա 19-րդ դարում Դանիայի բանակի ռազմական ակադեմիայի ղեկավարի հիմնավորումը՝ հարափոփոխ իրավիճակներում արագ ու ճիշտ կողմնորոշվելու ունակությունը զարգացնող այս խաղի պարտադիր ուսուցման նպատակով, մեջբերված՝ Գ. Մինասյանի և Ռ.Չատինյանի՝ «Այսպես դարձանք գերտերություն. Հայկական շախմատի համառոտ պատմություն» գրքի առիթով տրված հարցազրույցից («Հայ զինվոր» կայքից՝ «Լեռն ի վեր»), որում տեղ գտած՝ Գրիգոր Տղայի՝ դարեր առաջ ասված, ցարդ արդիական հնչող ձևակերպումով էլ ավարտենք.

    «Աշխարհ’ ի խաղ անկեալՈրպես ճատրակ է»…

    Հ.գ. Երկարաշունչ ընթերցումից չխուսափողների համար՝ Ճատրակի պատմության մասին 10-11-րդ դարում Ֆիրդուսու գրած «Շահնամե»-ից («Արքաների գրքից») մի հատված, ուր խաղի ստեղծումը կապվում է Հնդկաստանի երկու արքայազների՝ Գավ և Թալհանդ եղբայրների՝ գահի համար մղվող մարտից հետո զոհված եղբոր մահվան հանգամանքները մորը՝ թագուհուն բացատրելու նպատակով խաղատախտակի վրա դասավորելով կատարվածի ներկայացման հետ:

    Ի հիշեցում հավելենք, որ խաղի մասին առաջին գրավոր հիշատակությունները կան 6-րդ դարի սկզբին պարսից՝ Պապաքի որդի Արտաշիրի մասին գրքում («Քարնամակում») և նույն դարի կեսերից՝ Չինաստանի (Ճենաց կայսրության) գերագույն տիրակալի գրած՝ «Սիանցի»-ում (Ճենաց ճատրակ):

    Հատված՝ «Շահնամե»-ից.

    «Արքա Գավից սուրհանդակներ ուղարկվեցին ամենուր՝
    Քաղաքները, ուր ապրում էին այրեր բազում իմաստուն:
    Գավ արքայի ապարանքը ներկայացան մեկ առ մեկ,
    Մոգերը, որ քաղաքներից եկել էին հոգնաբեկ…
    Գիտուն մարդկանց ներկայացավ արքա Գավը աներեր,
    Հինդուստանը գիտեր նրանց, որպես խելոք, քաջ այրեր:
    Ծեր մոգպետը պատերազմի դաշտը գծեց, թե քանի՛
    Զորաբանակ, առաջնորդներ պիտի գնան պայքարի:
    Այնուհետև նա ցույց տվեց խանդակը և ծովը խոր,
    Ամեն մեկը մի հայտնության խորհուրդ ուներ, մի նոր խոսք:
    Արքունիքում, երբ որ հնչեց թմբուկների համազարկ,
    Մոգերը այն պահանջեցին էբենոսե մի տախտակ:
    Եվ տախտակի վրա նրանք պատկերեցին մարտի դաշտ,
    Իրար հանդեպ երկու բանակ՝ քինախնդիր ու անհաշտ:
    Այդ տախտակը բաժանեցին հարյուրանկյուն վանդակի:
    Որ շահերը առաջնորդեն իրենց ընտիր բանակին:
    Փղոսկրից և սև տեկից պատրաստեցին փառապանծԵրկու արքա՝ իրենց խելքով ու բանակով գերազանց:
    Ապա նայի՛ր, հեծելազոր և հետևակ երկու զորքԸնթանում են դեմ հանդիման, մահվան հանդեպ միշտ անհոգ:
    Ե՛վ ձիերը, և՛ փղերը, խորհդատուն արքայի՝Զույգ բանակներն արքաներով արդեն պատրաստ են մարտի:
    Կռվի դաշտում կանգնած շահը՝ իր թիկնապահ զորքի հետ,Իսկ նրա մոտ խորհրդատուն՝ գիտուններից խորագետ:
    Տիրակալից այս ու այն կողմ փղերի գունդն է կանգնած,
    Հողն է եռում ոտքերի տակ՝ Նեղոսի պես վարարած:
    Տե՛ս, փղերի հետևում շարքով ուղտերն են կանգնած,
    Ամեն մեկին թամբել է մի դյուցազուն կռվազան:
    Ապա ճապուկ ձիեր հեծած երկու հսկա անվանի
    Դեպի կռվի դաշտն է նետվում, թեկուզ կյանքը վտանգի:
    Երկու Ռոխ մարտական թառել են ծայրին տախտակի,
    Թռչունների կտուցին վառվռում է արյունը լյարդի:
    Իսկ առջևից ու հետևից հետիոտն է հաղթազեն,
    Պատրաստ, երբ որ հրամայեն, պատերազմի մեջ նետվեն:
    Ով որ կռվի դաշտը անցնի, նա կլինի փառավոր,
    Ինչպես շահի խորհրդատուն մեծարվում է ամեն օր:
    Խորհրդատուն կռվի պահին միշտ շահին մոտ է լինում,
    Մի վանդակով է միայն նա շահից առաջ ընթանում:
    Փղերը մարտական երեք վանդակով առաջ են գնում,
    Մարտի դաշտը նրանց ուղիղ երկու մղոնից է երևում:…
    Իսկ ուղտերը ընթանում են երեք վանդակ համաչափ,
    Միշտ առաջ են վազում նրանք ու հարուցում են խուճապ:
    Ձիերը նույնպես երեք վանդակով գնում են առաջ,
    Սակայն երրորդ վանդակի մեջ թեքվում են ձախ կամ թե՝ աջ:
    Բայց Ռոխ թռչնին հետամտել ոչ ոք բնավ չի կարող,
    Նրանց տրված է թռչկոտել ամբողջ դաշտում, ամեն կողմ:
    Ամեն մեկը ունի շարժման հարմարավետ իր ուղին,
    Ո՛չ հեռու են գնում, ո՛չ էլ մոտիկ կանգնում Ռոխին:
    Երբ տեսնում են շահնշահին հանկարծահաս վտանգ կա՝
    Միաբերան գոռգոռում են. «Զգուշացի՛ր, ո՛վ արքա…»:
    Եվ վանդակից անմիջապես նահանջում է շահ-արքան,
    Մինչև որ նա չի կորցնում հետադարձի կարճ ճամփան:
    Ամեն կողմից պաշտպանում են շահնշահին ոսկեթագ,
    Խորհրդատուն, ձին ու փիղը, Ռոխ թռչունն ու հետևակը:
    Սակայն ջահել շահը զգաց կործանարար ահեղ հողմ,
    Տագնապահար բանակները տարածվել են ամեն կողմ:
    Ջուր ու արգելք, խրամատներ, թե ո՛ւր կարող է փախչի,Աջ թե ահյակ, ուր էլ գնա՝ ամենուրեք թշնամի:
    Այդպես կռվի օրհասական պահին եղավ շահին՝ մահ,
    Քանզի տերը չցանկացավ շահ Թալհանդին տալ նոր գահ:
    Նրա մահից հետո Գավը տերը դարձավ մեծ գահի,Ի հիշատակ եղբոր մահվան՝ սկիզբ դրեց այս խաղին:
    Երբ շախմատի սգո խաղին նայեց մայրը վշտաբեկ,
    Որդու համար արյուն-արցունք թափեց, ինչպես պղտոր գետ:
    Գիշեր-ցերեկ ողբում էր նա, որ մահացավ իր որդին,
    Սիրտն ու հոգին ցավերով լի՝ նայում էր նա շախմատին:
    Ուշքն ու միտքը այդ խաղին էր՝ հայացքը միշտ տախտակին,
    Տառապում էր մեծ ցավերով, այնտեղ տեսնում Թալհանդին:
    Կերուխումից հրաժարվեց, մնաց անշարժ, մեկուսի,
    Մինչև մահը եկավ, որ նա վերջին խոսքն իր ասի»:

    Մեջբերված հատվածը՝ վերոհիշյալ կայքից՝ շնորհակալությամբ… («Լուսանցք», թիվ 30 (420), 2016թ.):

    Եղջերուի եղջյուրներից պատրաստված խաղաքարեր՝ 11-րդ դարից
    (Ֆրանսիայի թանգարաններից մեկի հավաքածուից)

    Musée du Jeu d’Echecs de Scorbé-Clairvaux

    Իրանական Չատրանգի խաղաքարեր՝ 12-րդ դարից
    (Նյու-Յորքի Մետրոպոլիտան թանգարանի հավաքածուից)

    Jeu de Chatrang iranien en céramique du xiie siècle.
    New York Metropolitan Museum of Art.

  • «ԱՐԳԻՇՏԻ ՈՐԴԻ՝  ՌՈՒՍԱՅԻ  ԶԻՆԱՆՈՑԸ՝  «ԹԵՇԵԲԱ»  ԱՆՎԱՄԲ»

    «ԱՐԳԻՇՏԻ ՈՐԴԻ՝ ՌՈՒՍԱՅԻ ԶԻՆԱՆՈՑԸ՝ «ԹԵՇԵԲԱ» ԱՆՎԱՄԲ»

    «Արգիշտի որդի՝ Ռուսայի զինանոցը՝ «Թեշեբա» անվամբ»

    Սեպագիր այս նախադասությունն է ն.թ.ա 7-րդ դարի առաջին կեսին, ի պատիվ Երկնառաք Հուրի Դիցի՝ Փայլակի (Շանթի՝ Կայծակի)՝ Թեշուբի անվանված ամրոցի՝ Թեշեբաինի բրոնզե դարպասի փականքի վրա՝ որպես հիշեցում Դիցերի զորությամբ բազմաթիվ բերդաքաղաքներ հիմնած, ջրանցքներ կառուցած ու այգիներ տնկած Արքայից Արքայի տիրույթի…

    Հանուն իր հզոր տերության բարգավաճման, ի փառս Նաիրիի և Բիայնա երկրի և ի սարսափ թշնամյաց, Վանա լճից մինչև Ուրմիա լճի մերձակայքում նրա ձեռնարկած ծավալուն շինարարության արգասիքներն են ժամանակի հռչակավոր բերդ-ամրոցները, այսօր հայտնի՝ Ռուսախինիլին ու Բաստամի բերդը և, իհարկե, Թեշեբաինին՝ Կարմիր Բլուրը՝ ներկայիս Երևանի տարածքում …

    «Բախտի բերմամբ, թե պատահմամբ» (ինչպես Խնկո Ապերն էր ասում), կամ՝ գուցե և լավ մշակված մի սցենարի համաձայն՝ 1936 թվականին, Հրազդանի կիրճի երկրաբանական կառուցվածքների քննությամբ զբաղվող մի ռուս երկրաբան (Ա.Պ.Դեմյոխին) «պատահաբար» հայտնաբերեց հղկված բազալտի մի կտոր, վրան՝ սեպագրերով:

    Վերծանման շնորհիվ ընթերցվեց Հայկական Լեռնաշխարհում և շրջակայքում տարածված երբեմնի հզոր տերության արքաներից մեկի՝ Արգիշտի որդի Ռուսայի՝ Ռուսա Բ-ի՝ ն.թ.ա 7 -րդ դարի կեսերով թվագրվող 5 տողանոց արձանագրությունը:

    Դեռևս 1827-29 թվականներից «Ասիական ընկերության» կողմից Հայաստան էր գործուղվել Ֆ. Շուլցը (F. E. Schulz) և Վանա լճի շրջակայքից բազմաթիվ բիայնական (ուրարտական) սեպագիր արձանագրություններ էին հայտնաբերվել:

    Զվարթնոցի տաճարի պեղումների ժամանակ ևս, 1901 թվականին գտնված՝ Արգիշտիի որդի Ռուսայի (ն.թ.ա 685-645 թթ.) քարակոթողի սեպագիրը Կարմիր Բլուրի դիմաց, Հրազդանի աջ կողմում կատարված մեծ աշխատանքների մասին էր պատմում՝ հիշատակելով «անմշակ հողում խաղողի և մրգատու այգիների հիմնումը, Իլդարունի (Հրազդան) գետի ջրանցքի կառուցումն ու այդ առիթով Դիցերին արված նվիրաբերությունները». (հնարամիտ ու լավ կազմակերպված ոռոգման համակարգը գյուղատնտեսության ու ողջ երկրի տնտեսության հզորության խթանման միջոց էր)…
    Հիշենք, որ Ասորեստանի թագավորների ավերիչ հարձակումների շրջանն էր՝ ն.թ.ա 714 -ին Արդինի (Մուսասիրի) տաճարի կողոպուտին հաջորդող դարաշրջանը:

    Կարմիր Բլուրում գտնվածը եկավ լրացնելու 19-րդ դարի վերջի հայտնագործությունները և, միաժամանակ, հետագայի հնագիտական բացառիկ բացահայտումների սկիզբն ազդարարեց՝ գրեթե 2.600 տարի կարմիր կավահողի հաստ շերտով ծածկված բնակավայրի զարմանալիորեն հարուստ գտածոներով…

    Սանկ Պետերբուրգի Պետական թանգարանի՝ Էրմիտաժի հնագիտական արշավախմբի կողմից 1939 թվականից սկսված կանոնավոր պեղումների արդյունքում հսկայական տարածքում սփռված հնագիտական տարբեր շերտերի առկայությամբ այս հնավայրում ն.թ.ա 13-րդ դարից թվագրվող՝ շրջանաձև կամ քառանկյուն կառույցներից զատ հառնեց հնագույն քաղաք-ամրոցի մի հատվածը՝
    երկհարկ միջնաբերդով, բրուտագործական, զինագործական, մետաղագործական արհեստանոցներով, գինու և գարեջրի մառաններով, հացահատիկի շտեմարաններով, անասնանոցներով (առաջին հարկում՝ մոտ 150 սենյակներով), սյունաշար սրահներով ու բնակելի սենյակներով (երկրորդ հարկում):

    Ինչպես նաև Միջնաբերդի հյուսիսային մասում՝ արտաքին պարսպի մոտ, ձիթհանը՝ պեղված 1940 և 1947 թվականներին, պահեստներում՝ հատակների վրա դիզված քնջութի (սօսամնի) կույտերով և քնջութի պահպանման համար՝ հատուկ կարասներով (պեղումներն իրականացնող՝ Բ.Պիոտրովսկու տրամադրած լուսանկարների վերարտադրումը՝ ստորև՝ Զ.Ղասաբյանի՝ «Ձիթագործությունը Ուրարտուում» ուսումնասիրությունից, ՀՍՍՌ ԳԱ Տեղեկագիր, թ.4, 1957թ.):

    1958 թվականի պեղումների ընթացքում հայտնաբերվեցին գարեջրի պատրաստման արհեստանոցը՝ գարին կամ կորեկը թրջելու համար տուֆե մեծ տաշտով, օգտագործված ջուրն ամրոցից դուրս բերող խողովակներ, ավելի քան 40 երկարավուն անոթ` գարեջուր պահելու համար, կավե խեցեղեն՝ գարու և կորեկի գարեջրի հետքերով:

    Քսենեփոնի հիշատակությամբ (ն.թ.ա 5-4-րդ դար), Հայոց տներում «պահվում էին ցորեն, գարի, բանջարեղեն, կավե կարասներում գարու գինի՝ երեսին լողացող գարեհատիկներով: Ծարավելիս այն խմում էին մեջը դրված եղեգնյա փողերով»։

    Թվարկելով Թեշեբաինի հնավայրի պեղումներից հայտնաբերված խեցեղենը՝ հսկայական չափերի կարասները, կժերը, կճուճները, Զ.Մ. Ղասաբյանն իր՝ «Թեշեբաինիի (Կարմիր Բլուրի) գինու կարասները» ուսումնասիրության մեջ գրում է.

    «Կարմիր Բլուրի գինու ութ մառաններում հայտնաբերվել է մոտավորապես 450 կարաս:
    Ամենամեծ մառանը հայտնաբերվել է միջնաբերդի երկրորդ հարկում, որտեղ հինգ շարքի վրա տեղադրված են եղել 120 կարաս:
    Մնացած 7 մառանները հայտնաբերվել են միջնաբերդի ստորին հարկում»:

    Նշելով, որ սենյակներից մեկում թրծված կավից պատրաստված՝ բրուտի դուրգի սկավառակն է հայտնաբերվել, հեղինակը շարունակում է.

    «Կարասները պատրաստելու ժամանակ կավին խառնել են նաև ավազ՝ ամրություն տալու և թրծման ժամանակ ճաքելու վտանգը կանխելու համար»…

    …«Կարմիր Բլուրի 8 մառաններում հնարավոր է եղել պահել մոտավորապես 400.000 լիտր գինի:Այսպիսով, Կարմիր Բլուրի մառանները գերազանցել են մինչև այժմ հայտնի բոլոր ուրարտական գինու պահեստներին»:

    Թեշեբաինի հնավայրի գտածոներից են ժամանակի զրահավորման հիանալի նմուշները՝ Արեգակնափայլ «Տիեզերաց արքաների»՝ Արգիշտի և Սարդուրի թագավորների անունների մակագրությամբ սաղավարտները, վահաններն ու կապարճները (նետերը պահելու համար տուփերը)…

    Մոտ 2.600 տարի առաջ (թերևս, ն.թ.ա 585 թվականին), հավանաբար ներսի բնակչության օտար տարրերի դավաճան համագործակցությամբ, արտաքին թշնամու գիշերային հարձակմամբ ու հրկիզմամբ կործանված-թալանված Թեշեբաինի բերդ-ամրոցի պեղումներից և բիայնական մյուս ամրոցներից հայտնաբերված հնագիտական նյութերն այսօր կարելի է տեսնել «Էրեբունի» պատմահնագիտական արգելոց — թանգարանում, Հայաստանի Պատմության Թանգարանում, աշխարհի տարբեր՝ մեծ ու փոքր թանգարաններում՝ Էրմիտաժում, Փարիզում՝ Լուվրի թանգարանում, Նյու-Յորքի՝ Մետրոպոլիտենում (Métropolitan muséum), Ժնևի, Մյունխենի Հնագիտական թանգարաններում, Իրանում, Թուրքիայում, մասնավոր հավաքածուներում …

    1966 թվականին Հռոմում լույս տեսած՝ Բ.Պիոտրովսկու՝ «Վանի թագավորությունը. Ուրարտու» ուսումնասիրությանը նվիրված գրախոսական հոդվածի ավարտին կարդում ենք.

    «Որպես հետևություն, հեղինակը համարում է, որ Ուրարտուն առաջնակարգ կարևորության քաղաքակրթող տարր էր Անդրկովկասի քոչվոր ցեղերի համար, և, եթե վերացավ ն.թ.ա 6-րդ դարում, անմիջապես վերածնվեց նոր ձևով՝ այլ իրականությամբ. ցեղախմբերի միությամբ, որին Արմեններն իրենց անունը տվեցին» (մեջբերված է «Սիրիա» հնագիտական հանդեսի 1968 թվականի համարից, հեղինակ՝ Pierre Amiet, «Syria, Archéologie, Art et Histoire», 1968թ)՝ ի գիտություն Հայաստանն «Ուրարտուից» զատողների (չմոռանալով, իհարկե, որ զանազան արձանագրություններում հանդիպող «ցեղանունները»՝ Մուշքերը, Հուրիները … Հայկական Լեռնաշխարհի բնիկներն են՝ Հայերը):

    Հիշելով «Հազար ու մի գիշերների» հեքիաթներից մեկում հնչող կախարդական գաղտնաբառը՝ գողերի թաքցրած գանձերի քարանձավի դուռը բացելու համար, կրկնենք՝ «Սեզա՛մ, բացվի՛ր» …
    Ասել է թե՝ «Քնջու՛թ, բացվի՛ր»՝ հազարամյակների ընթացքում մեր Հայրենիքից կողոպտվածին՝ նյութական ու հոգևոր, վերստին տիրանալու համար…

    Հ.գ. Ստորև լուսանկարներում՝ Կարմիր Բլուրի՝ տարբեր տարիների պեղումներից դրվագներ՝ հսկայական գտածոներից մի քանի նմուշներով…

    Կարմիր Բլուրի պեղումներից հայտնաբերված ոսկե զարդեր

    Սարդուրի Բ-ի բրոնզե կապարճի վերևի հատվածը՝ սեպագիր արձանագրությամբ
    Partie supérieure du carquois de Sarduri II, en haut à gauche
    Արգիշտի Ա-ի ընծայագրով կապարճը՝ հայտնաբերված Կարմիր Բլուրի պեղումներից.
    Պահպանվում է Հայաստանի Պատմության թանգարանում
    Սարդուրի Բ արքայի կապարճը՝ հայտնաբերված Կարմիր Բլուրի պեղումներից
    (պահպանվում է Էրմիտաժի թանգարանում)

    Սարդուրի Բ-ի բրոնզե վահանը՝ հայտնաբերված Թեշեբաինի հնավայրի պեղումներից (Կարմիր Բլուրից):
    Պահպանվում է Երևանում՝ Հայաստանի Պատմության Թանգարանում

    Արգիշտի Ա-ի ընծայագրով վահանը՝ սեպագիր գրությամբ՝

    «Այս վահանը նվիրվում է Խալդիին՝ Մենուայի որդի Արգիշտիի կողմից»

    Արգիշտի Ա-ի շրջանից՝ սաղավարտի մի դրվագ՝ Կենաց ծառի պատկերով:

    Հայտնաբերվել է Թեշեբաինից՝ Կարմիր Բլուրից

    Զվարթնոցի մոտ պահպանված՝ Ռուսա Բ- արքայի արձանագրությունը, ուր հիշատակվում է պարտեզների ու այգիների հիմնման, Իլդարունի (Հրազդան) գետի ջրանցքի կառուցման և այդ առթիվ դիցերին զոհաբերության մասին։

    Թեշեբաինից՝ Կարմիր Բլուրի պեղումներից հայտնաբերված ոսկե ականջօղեր

    Կարմիր Բլուրի պեղումներից հայտնաբերված՝ նկարազարդ կավե ըմպանակ (8-7-րդ դդ.)

    Պահպանվում է Երևանի՝ Հայաստանի Պատմության Թանգարանում

    Գինու կարասներ՝ Կարմիր Բլուրի պեղումներից…

    Ն.թ.ա 7-րդ դարից պահպանված՝ բազմաթիվ նետասլաքներից նմուշներ

    «Արգիշտի որդի՝ Ռուսայի զինանոցը՝ «Թեշեբա» անվամբ»…

    Ն.թ.ա 7-րդ դարի առաջին կեսից մեզ հասած՝ բրոնզե դարպասի փականքի վրայի սեպագիր այս նախադասությամբ պարզվեց ի պատիվ Երկնառաք Հուրի Դիցի՝ Փայլակի, Շանթի՝ Կայծակի՝ Թեշուբի անվանված ամրոցի՝ Թեշեբաինի անունը…
  • «ՄԱՍՐԵՆԻՆ ԻՄ ԵՐԿՐԻ ԿԵՐՊԱՐՆ Է» ԿԱՄ՝ «ԳԱՐՈՒՆԴ ՀԱՅԵՐԵ՛Ն Է ԳԱԼՈՒ, ՀԱՅԵՐԵ՛Ն ԵՆ ԳԱԼՈՒ ԴԱՐԵՐԴ…»

    «ՄԱՍՐԵՆԻՆ ԻՄ ԵՐԿՐԻ ԿԵՐՊԱՐՆ Է» ԿԱՄ՝ «ԳԱՐՈՒՆԴ ՀԱՅԵՐԵ՛Ն Է ԳԱԼՈՒ, ՀԱՅԵՐԵ՛Ն ԵՆ ԳԱԼՈՒ ԴԱՐԵՐԴ…»

    «ՄԱՍՐԵՆԻՆ ԻՄ ԵՐԿՐԻ ԿԵՐՊԱՐՆ Է» ԿԱՄ՝ «ԳԱՐՈՒՆԴ ՀԱՅԵՐԵ՛Ն Է ԳԱԼՈՒ, ՀԱՅԵՐԵ՛Ն ԵՆ ԳԱԼՈՒ ԴԱՐԵՐԴ…»

    Պարույր Սևակ

    1914 թվականի այս օրը՝ ապրիլի 14-ին է ծնվել իր «շաղոտ շուրթերով» իր ծննդավայրը, Հայրենիքն ու նրա «Քարափների երգը» գովերգող Հայ բանաստեղծը՝ ՀԱՄՈ ՍԱՀՅԱՆԸ:

    Հոգևոր անխախտ ու անխառն արմատներով մեր նախնյաց մշակույթին կառչած այս Մեծ Հայորդու բանաստեղծություններից տողեր հիշելու առիթներ ունենում ենք հաճախ…

    Անհիշելի ժամանակների բույրով հագեցած մեր Պատմական Հայրենիքը՝ Նաիրի Երկիրը խորհրդանշող «Նաիրյան դալար Բարդու» համար մարտի ելած Երգիչը գրում էր.

    Նազում ես ու շորորում՝ զմրուխտյա քո շորերում,Շուք արած ճամփի վրա՝ մանկության կանաչ արտի,Քո կանչը զնգում է զիլ՝ իմ սրտի խոր ձորերում,Իմ հեռու՜, հեռու՜ Նաիրյան դալար բարդի:

    Ա՜խ, ասես խարույկ լինես՝ բռնկված կանաչ բոցով,Ես հեռվից քեզ եմ գգվում՝ կարոտով կրակ սրտի.Լցնում ես դաշտերն ամեն հարազատ քո խշշոցով,Իմ հեռու՜, հեռու՜ Նաիրյան դալար բարդի:

    Իմ արտույտ — մանուկն ահա՝ խաղում է քո շվաքում,Քո փառքին երգ է շրշում՝ շրթերով կոկոն վարդի,Զո՛վ արա նրա կյանքին, հոր նման գգվի՛ր անքուն,Իմ հեռու՜, հեռու՜ Նաիրյան դալար բարդի:

    Ես երգիչ հրի՛, սրի՛, շահ չունեմ քո սիրուց զատ,Քեզ նման կանաչ կյանքով, քեզ համար ելած մարտի,Կմեռնեմ, միայն թե դու դարերում ազատ խշշաս,Իմ հեռու՜, հեռու՜ Նաիրյան դալար բարդի…

    «Պոեզիան թարգմանել ես անգլերեն, պիտի անգլիացին իմանա, թե այդ երկրում ի՛նչ ծառ է աճում:

    Մասրենին իմ երկրի կերպարն է:

    …Ոչինչ չի ուզում, երաշտ տարին էլ լավ պտուղ է տալիս, մի քանի անգամ ծաղկում՝ կանաչում է, սպիտակում, դեղնում, կարմրում…Խեղճ, բաշխող, բայց և փշեր ունի:

    Օտարն ինձ պիտի ճանաչի մասրենո՛ւ թփով՝ ժայռի մեջ խրված: Ամենալավ բույրն ունի, գույնն ունի, պտուղն ունի: Արմատը՝ խոր, պիրկ, ամուր, հապա փորձիր պոկել…

    Մասրենին ինքը չգիտե, որ այդքան բուժիչ է, այդքան գեղեցիկ, այդքան պիտանի:
    Մասրենին չգիտե և չէր էլ կարող իմանալ, որ ինքը Հա՛յ է, Հայի բնավորություն, որ այնքա՜ն բնորոշ է մեր ազգին:

    Դա մե՛նք պիտի իմանանք և ներկայացնենք այլոց էլ:

    Մասրենին Թումանյանի ժայռի արժեքն ունի…

    Մասրենու էությամբ պիտի նաև ինքներս մեզ ճանաչենք»:

    Համո Սահյանի խոսքերն են (Սուսաննա Բաբաջանյանի ֆեյսբուկյան էջից)…

    «Աչքն ու ականջն եմ ես Մայր Բնության, Գիտակցությունը նրա մարմնավոր»…

    Ահա Սահյանի ինքնաբնութագրումը…

    Իր նամակներից մեկում Պարույր Սևակը Սահյանին բնորոշել է որպես «մեր պոեզիայի լավագույն հանգավորողներից» մեկը:

    Ահավասիկ՝ ապացույցներից…😊

    «Մեր լեզուն»

    Մեր լեզուն մեր խի՛ղճն է դա,
    Սուրբ հա՛ցը մեր սեղանի,
    Մեր հոգու կա՛նչն է արդար
    Ու հա՛մը մեր բերանի:

    Մեր լեզուն ծո՛ւխն է մեր տան,
    Մեր կշի՛ռն աշխարհի մեջ,
    Նա ա՛ղն է մեր ինքնության,
    Էության խորհո՛ւրդը մեր:

    Մեր լեզուն արյո՛ւնն է մեր,
    Արյունից ավելի՛ թանկ,
    Մեր բուրմո՛ւնքն ու գո՛ւյնն է մեր,
    Մեր լեզուն մե՛նք ենք, որ կանք:

    Նա պիտի մեր առաջի՛ն
    Ու վերջի՛ն սերը լինի,
    Ի՞նչ ունենք էլ աշխարհում,
    Որ այսքան մե՛րը լինի:

    Եվ կամ՝

    «Գարունդ հայերե՛ն է գալիս»

    Գարունդ հայերե՛ն է գալիս,
    Ձյուներդ հայերե՛ն են լալիս,
    Հայերե՛ն են հորդում ջրերդ:

    Հավքերդ երգում են հայերե՛ն,
    Խոփերդ հերկում են հայերե՛ն,
    Հայերե՛ն են տոկում գրերդ:

    Արևդ հայերե՛ն է ծագում,
    Ծառերդ հայերե՛ն են ծաղկում,
    Հայերե՛ն են պայթում բառերդ:

    Հունդերդ ծլում են հայերե՛ն,
    Ձեռքերդ կռում են հայերե՛ն,
    Հայերե՛ն են լռում քարերդ:

    Ձորերդ հայերե՛ն են շնչում,
    Զոհերդ հայերե՛ն են ննջում,
    Հայերե՛ն են տանջում ցավերդ:

    Որքան էլ ձեռից գնացել,
    Դու էլի հայի՛ն ես մնացել,
    Հայերե՛ն են հառնում սարերդ:

    Թող աստված եղածը պահի՛,
    Եվ հետո՝ ի՛նչ էլ պատահի,
    Ձյուներդ հայերե՛ն են լալու,
    Գարունդ հայերե՛ն է գալու,
    Հայերե՛ն են գալու դարերդ: