«ԴՈՒ՛ՐՍ ԵԿ ՔԱՐԱՆՁԱՎԻՑ»…
Իմացությունը խավարից՝ տգիտությունից ձերբազատվելու ուղին է:
Ճշմարտության որոնումը, ճշմարիտ իրականության ըմբռնումը հնագույն շրջանից ի վեր մարդու ճանաչողության հիմնախնդիրներից են:
Այդ ընկալումներն են ձևավորում յուրաքանչյուր մարդու, յուրաքանչյուր ազգի աշխարհայացքը:
«Յաւիտեան ուսո՛ զխրատ եւ զիմաստութիւն,
Եւ տու՛ր մեզ զանազանել զճշմարտութիւնն ի կեղծեաց» (Բանք Քրմաց):
«Յաւիտեան Խրատ» Մատեանից՝ Քուրմ Միհր Հայկազունու մատուցմամբ, «ճշմարտությունը կեղծիքից զանազանելու» կարևորությունն են հիշեցնում մեզ մեր Նախնիք:
Հին աշխարհի մեծագույն մտածողներից՝ հույն իմաստասեր Պլատոնը (ն.թ.ա. 427-347թ.թ.) իր «Հանրապետություն» աշխատության մեջ երկխոսության տեսքով ներկայացված այլաբանական պատմությամբ անդրադառնում է մարդու կողմից իրականության ընկալմանը՝ պայմանավորված նրա գիտակցական մակարդակով:
Մանկուց խավար քարանձավում բանտարկված մարդկանց մի խումբ շղթայված-տեղակայված են այնպես, որ տեսնում են միայն քարանձավի պատին արտացոլված ստվերները, որոնք առաջանում են նրանց ետևում վառվող լույսի առջև՝ իրենց համար անտեսանելի անձանց տեղաշարժող առարկաներից:
Եվ այդ ստվերներն են նրանք ընկալում որպես իրականություն:
Նրանցից մեկը, որը գիտակցական ավելի բարձր մակարդակի է հասնում (ինչպես հասարակության մեջ՝ իմաստասերները), փախչում է քարանձավից ու հայտնաբերում արտաքին աշխարհը՝ արևի լույսով ողողված:
Ճառագայթների շլացնող լույսից նա դժվարությամբ է համակերպվում նոր իրականությանը, հասկանալով, թե որքան խեղաթյուրված էին մինչ այդ ճշմարտության մասին իր պատկերացումները:
Այնուամենայնիվ, աստիճանաբար նա կարողանում է ընկալել աշխարհի իրական բնույթը և հասկանում, որ քարանձավում ստվերները միայն պատրանք են, ոչ թե իրականություն:
Իսկ բանտվածներն այդ աղճատված իրականությունն ընդունում են որպես ճշմարտություն:
Խավարից փախուստ տվածն այլաբանորեն ներկայացնում է բարձր գիտակցության հասած մարդուն՝ իմաստասերին, իմաստություն փնտրողին, որը գտել է աշխարհի մասին ավելի խորը ճշմարտություններ ու բացահայտել նախկինում ունեցած իր պատկերացումների սնանկությունը:
Ըստ Պլատոնի, լուսավորված մարդու՝ փիլիսոփայի՝ իմաստասերի դերն է վերադառնա՛լ հասարակության մեջ ու կրթե՛լ — լուսավորե՛լ մյուսներին:
Սակայն բարձր գիտակցության հասած անհատի համար հեշտ չէ իր գաղափարներն ընկալելի դարձնել խավարում խարխափողներին (ինչպես քարանձավում փակվածներն են) ու նրանց նոր ճշմարտությունը մատուցել: Քանզի, անտեղյակ իրական, ավելի լավ կյանքի գոյությանը, քարանձավում շղթայվածները նախընտրում են մթության՝ տգիտության մեջ պահող իրենց կապանքները՝ չկամենալով ազատվել նրանցից:
Իրականության բնույթն ու մարդկանց կողմից երևույթների տարբեր ընկալումը՝ պայմանավորված նրանց գիտակցական մակարդակով, հակասություն են ծնում, ու նույնիսկ երբեմն ծաղրով են ընդունվում Լույս՝ Իմաստություն սփռողները՝ համարվելով «մերժելի գաղափարների կրող»:
Դժվար է հարցականի տակ դնել վաղուց ընդունված «ճշմարտությունը», ուստի՝ մարդիկ նախընտրում են իրենց քարանձավում պահող շղթաները, կեղծիքն ու պատրանքը…
Ավելին՝ արևի շռայլ լույսից հետո խավար քարանձավի մթության մեջ լավ չտեսնող իմաստնացածին համարում են «կուրացած»…
«Մենք ուխտ ունենք՝ միշտ դեպի Լույս,
Ու գնում ենք մեր ճամփով»…(Հ. Թումանյան)
Ուրեմն՝ «դու՛րս եկ քարանձավից»…
