Year: 2025

  • «ՄՇՈ ԵՐԿՐԻ ՍՐՏՈՒՄ՝ ՔԱՐՔԷ ԼԵՌԱՆ ԼԱՆՋԵՐԻՆ»…

    «ՄՇՈ ԵՐԿՐԻ ՍՐՏՈՒՄ՝ ՔԱՐՔԷ ԼԵՌԱՆ ԼԱՆՋԵՐԻՆ»…

    «ՄՇՈ ԵՐԿՐԻ ՍՐՏՈՒՄ՝ ՔԱՐՔԷ ԼԵՌԱՆ ԼԱՆՋԵՐԻՆ»…

    Հայոց հնագույն նշանավոր նվիրական վայրերից էին Աշտիշատը և նրանից ոչ հեռու գտնվող հռչակավոր մեհենատեղին Տարոն աշխարհում՝ իրար մոտ բխող ինը սառնորակ աղբյուրների մոտակայքում, որ «կոչի Իննակնեայ վանս վասն Թ (9) ականցն քաղցրահամ աղբերացն, եւ կոչի Գլակայ վանս վասն առաջնորդի վանաց հօրն»… (ինչպես հաղորդում է 13-րդ դարի պատմիչ Վարդան Արևելցին):
    Մշո կամ Տարոնի Իննակնեան վանքը հետագայում՝ քրիստոնեության տարածումից հետո դարձավ «Մշու սուլթան սբ. Կարապետ»:
    «Մեհենաց վրա եկեղեցիներ կանգնեցվեցին», սակայն Հայ ժողովրդի սրտում այն մնաց որպես ուխտագնացությունների, հատկապես Վարդավառի համազգային խրախճալի տոնակատարությունների պաշտամունքավայր, ուր ընդհուպ մինչև 1915 թվականը հավաքվում էին Հայորդիք Հայոց հեռու ու մոտ գավառներից՝ իրենց ազգային նվիրումն ու հայրենասիրությունն արտահայտելու համար։

    Վանում ծնված Հայ ազգագրագետ, բանասեր Հայկ Աճեմյանի (1898-1965) մտորումները՝
    «Մշու սուլթան սուրբ Կարապետ»-ի շուրջ՝ տպագրված «Հայրենիք» ամսագրում, (1926, հունիս, թիվ 8, էջ 112), ստորև…

    Ա
    Հազա՜ր հազա՜ր տարիներ առաջ, երբ Հայաստան աշխարհը իւր փառքի եւ յաղթանակի լաւագոյն շրջանն էր ապրում, Մշոյ Երկրի սրտում՝ Վէր Քարքէ լերան լանջերին,
    բարձրանում էր Հայ հեթանոսական պաշտամունքի այն հոյակապ մեհեանը, որի մարմարաշէն կամարների տակ հանգչում էին Ոսկեմայր Անահիտի, Ոսկեմատ Աստղիկի եւ Վիշապաքաղ Վահագնի՝ Հայոց այդ հին աստուածների (այսուհետ՝ Դիցերի, Կ. Ա.) ոսկեձոյլ արձանները, որոնց առջեւ արեւածագից առաջ Հայ քուրմերը խունկ ու կնդրուկ էին ծխում եւ փառաբանութեան մեղեդիներ մրմնջում, իսկ հերարձակ եւ սպիտակահանդերձ Հայ կոյսերը ծաղիկներ եւ անուշաբոյր իւղեր էին սփռում:

    Երբ արեգակն արդար, իւր ոսկեճամուկ ճառագայթներով առատօրէն լուսաւորում է հեթանոսների Դիցատունը, եւ Հին Դիցերի ոսկեձոյլ արձանների փայլքն էլ խառնւում է արեգակի շողերին, մեհեանը լեցւում է շիջելափառ եւ բոսորագոյն լոյսերով:
    Հայ գուսանները սկսում են նուագել կիթառն ու բամբիռը, փողհարները քաղցրաձայն հնչեցնում են շեփորները: Հեթանոսները ոտքի են կանգնում եւ լսւում են քրմապետի աղօթքն ու փառաբանութիւնը՝ ուղղուած Հայոց առնական կորովի, ոյժի, կռուի եւ յաղթանակի արեւածին Դիցին — վիշապաքաղ Վահագնին.

    «Ո՜վ դու, Վահա՜գն, Դի՛ց զօրութեան, դու՛, մարդացա՛ծ Արեգակ, ո՛վ Յաղթական դու Հսկայ, եւ Դից մեր հայրերուն, դու Արեւածին եւ վիշապաքա՛ղ զօրութիւն»…

    Քրմապետի մաղթանքից յետոյ, հեթանոս աղօթողները խորին հմայքով երգում են Վահագնի ձօներգը, որի եղանակը հազար ու մի ներդաշնակ ելեւէջներով արձագանքում է մեհեանի խորախորհուրդ խորաններում.

    • «Երկնէր երկին եւ երկիր,
      Երկնէր եւ ծիրանի ծով,
      Երկն ի ծովուն ունէր
      Զկարմրիկ եղէգնիկն.
      Ընդ եղէգան փող ծուխ ելանէր,
      Ընդ եղէգան փող բոց ելանէր,
      Եւ ի բոցոյն պատանեկիկ վազէր:
      Նա հուր հեր ունէր
      Ապա թէ բոց ունէր մօրուս
      Եւ աչքունքն էին արեգակունք…»:

    Այսպէս, դարեր շարունակ Մշոյ Աշխարհի հեթանոս Հայերն իրենց պաշտամունքն ու հաւատքը նուիրեցին Հայոց Հին Աստուածներին (Դիցերին, Կ. Ա.), մինչեւ որ քրիստոնէութիւնը մուտ գտաւ Հայաստանում:
    Նոր կրօնի հայ մեծանուն ներկայացուցիչը, Ս. Գրիգոր Լուսաւորիչը, իր նոր առաքեալներով, հալածեց Հայ հեթանոսներին, քանդեց ու կործանեց Հին Աստուածների բագիններն ու մեհեանները, ոչնչացրեց Հայ հեթանոսական գրականութիւնը, որն արձանացնում էր հին Հայոց սիրոյ եւ վայելքի, փառքի եւ յաղթանակի երգերն ու գովքերը, յոյսերն ու յոյզերը արձանագրուած մագաղաթեայ մատեաններում՝ Հայ գուսանների եւ Գողթան երգիչների ձեռքով:
    Քրիստոնէական կրօնի եւ Հայոց նոր հաւատքի «առաքեալը» մտաւ Մշոյ Աշխարհը, բարձրացաւ Քարքէ լերան լանջերն ի վեր, քանդեց ու կործանեց Հայոց Հին Աստուածների գեղեցկատես եւ բարձրակառոյց մեհեանը եւ այնտեղ, ուր երբեմն Ոսկեծղին Անահիտի, Ծովածին Աստղիկի եւ Արեւածին Վահագնի ոսկեայ, մարմարեայ եւ պղնձեայ արձաններն էին կանգնում, մեհեանի փլատակների եւ Դիցերի անդրիների փշրանքների վրայ, հիմն դրեց քրիստոնէական մի հսկայանիստ եւ փառակերտ տաճար-մենաստանի. իբր յուշարձան՝ Հայոց նոր կրօնի եւ լոյս հաւատքին յաւերժական:

    Բ
    Անցաւ Հայաստանի ցրտաշունչ ձմեռը:
    Սարերի ձիւները հալուեցին եւ հովիտներն ի վար հոսելով խառնուեցին գետերին, որոնք վարար-վարար յորդեցին եւ ոռոգեցին իրենց ափերը գեղազարդող արտերն ու դաշտերը, պուրակներն ու պարտէզները:
    Տարօնի աշխարհի գարունն է բացւում:
    Մշոյ դաշտը նազելաշուք հարսի նման պճնւում է հազարուբիւր երանգ-երանգ ծաղիկներով: Մեղրագետն ու Արածանին անուշ ջրաձայներով եւ մեղմիկ ճղփիւններով շոյում են իրենց ափերը: Քարքէ լերան լանջերն ի վեր Հայ հովիւներն իրենց հօտերն են արածացնում: Գեղջուկը իւր արտն է հերկում, տանտէրը պարտէզն է մշակում:

    Գարունը ամէնքին նոր կեանք ու աշխատանք է տալիս՝ արդար վաստակի, հալալ քրտինքի անդուլ եւ սուրբ աշխատանքը:
    Հայ ճարտարապետը հազարաւոր բանուորների գլուխն անցած կառուցում է մի գեղեցկատես տաճար: Գեղջուկները ինքնակամ գալիս են օգնելու այդ նոր սրբավայրի կառուցման գործին: Նրանք քար ու կիր են տանում, երգ ու խինդով քաջալերում են աշխատաւորների ջանքն ու ճիգը: Նոր կրօնի վարդապետները աղօթք ու մաղթանք են կատարում նոր սրբավայրի հաստատութեան համար:
    Աստուածաշնչական պատկառելի դէմքով ծերունազարդ մի Հայ վանական ծունկի է իջնում տաճարի կիսաւարտ խորանում եւ մրմնջում է.
    «Հաստեա՛ հաւատով
    Հաստատեա՛ յուսով
    Հիմնեցո՛ սիրով» …

    Արեւի շողերի հետ սկսւում է նաեւ օրուայ աշխատանքը:
    Եւ ահա տաճարը պատրաստ է իւր հրաշակերտ կառուցուածքով: Նոր կրօնի նոր սրբավայրը բարձրացել է վեր Քարքէ լերան սրտին: Տաճարի ամրակառոյց կաթուղիկէները, թագ ու պսակ ունենալով չքնաղակերտ եւ երկնալար զանգակատունը, հաճելի ներդաշնակութեամբ հոգեպարար մի տեսարան են պատկերացնում հեռաւոր հորիզոնի եւ կամ կապոյտ երկնքի շերտերի վրայ:

    Հայոց աշխարհի ամէն կողերում սուրհանդակներ են ուղարկւում ժողովուրդին հաղորդելու, որ Սրբոյ Յովհաննու Կարապետի անուան նուիրուած տաճարի կառուցումը վերջացել է, եւ շուտով պիտի կատարուի օծման մեծաշուք հանդէսը, որին ներկայ պէտք է լինին Ամենայն Հայոց Հայրապետն ու Հայաստան աշխարհի թագաւորը՝ իրենց շքախմբերով:
    Կարճ ժամանակուայ մէջ Մշոյ աշխարհը դառնում է համահայկական մեծ հանդիսավայր: Հայաստանի ամէն կողմերից դէպի Տարօն են գալիս բազմահազար ուխտաւորներ՝ Սուրբ Կարապետի տաճարի օծումը տեսնելու համար:
    Արշալոյսին ղօղանջում են Սուրբ Կարապետի բարձրակառոյց զանգակատան զրնգուն զանգերը, որոնց վերջին ղօղանջները մելանուշ հնչիւններով արձագանգ են տալիս Սասնոյ լերանց հովիտներում եւ անհետանում են հեռաւոր հորիզոններում:
    Զանգերի ղօղանջները ջերմեռանդութեան լոյս հաւատքով լեցնում են Հայ ուխտաւորների սրտերը, եւ ամէնքը միաբերան աղօթում ու խաչակնքում են:
    Գալիս է Ամենայն Հայոց Հայրապետը իւր արքեպիսկոպոսներով եւ կրօնական նուիրապետութեան պաշտօնեաներով:
    Հայոց թագաւորին հետեւում են նախարարները, զօրավարները, իշխանները, ապա եւ թագուհին իր հետեւորդներով ու նաժիշտներով: Սրանց հետեւում են քաղքենիներ, զօրքեր, ռամիկներ, շինականներ, արք եւ կանայք, ծերունիներ եւ մանուկներ, մի խօսքով, Հայ ժողովուրդն իր բոլոր դասակարգերով:
    Հայրապետը, թագաւորն ու թագուհին, իշխաններն ու նախարարները, երկրի մեծերն ու երջանիկները տաճար են մտնում եւ գրաւում իրենց տեղերը, իսկ հասարակ ժողովուրդը խռնւում է վանքի բակում: Սկսում է ժամասացութիւնը:
    Ամենայն Հայոց Հայրապետը խորին յուզումով օրհնում է այս նորակառոյց տաճարը:
    Մայր սեղանին առջեւ պլպլում է Լուսաւորչի վառ կանթեղը, որի աղօտ ցոլքերը խորհրդաւորութեամբ լուսաւորել են Աստուածամօր պատկերը:
    Եւ ահա «անմահ բանին սպասարկու» հայ կրօնաւորները հնչեցնում են Լուսաւորչի հիմնած առաքելական եկեղեցւոյ հոգեզմայլ ցայգերգը՝
    «Զարթի՛ք փառք իմ, զարթի՛ք եւ ես
    զարթեայց առաւօտուս ալէլուիա՜…»:
    «Զարթի՛ք նոր ժողովուրդի նոր երգս
    առեալ նորոգողին ալէլուիա՜…
    «Զարթի՛ք փըրկեալք արեամբ եւ դուք
    ըզփառըս փըրկողին ալէլուիա՜…»։

    Տաճարի կամարներն ու խորանները արձագանգում են արշալուսային օրհներգութեան այդ անուշ հնչիւնները, որոնց ի լուր ուխտաւորների խուռներամ բազմութիւնը խորին երկիւղածութեամբ ծունկի է իջնում նոր կրօնի այս նորակառոյց սրբարանում, իւր պաշտամունքը մատուցանելով Սուրբ Կարապետի անուան ու զօրութեան:

    Քիչ յետոյ սկսւում է արեւին ձօնուած կրօնական փառաբանութիւնը:
    Խըշշոցները խշշում են, ծընծղաները անուշ թրթռումներով զրնգում են, տաճարը լեցւում է խորախորհուրդ ձայներով, որոնց ձայնակցում են նաեւ կրօնաւորները՝ օրհներգելով.
    «Առաւօտ լուսոյ, արեգակն արդար,
    առ իս լոյս ծագեա՛… » :
    «Բըղխումն ի հօրէ, բըղխեա՛ ի հոգոյս,
    բանդ քեզ ի հաճոյս»…
    «Գանձըդ ողորմութեան, գանձիդ
    ծածկելոյ, գըտող զիս արա…»:

    Արեգակն արդար արդէն վաղո՜ւց ծագել ու ջերմացրել է արար աշխարհը. տաճարի նեղլիկ լուսամուտներից ներս ընկել են լուսվառ շողերը եւ խառնուել են մոմերի ու կանթեղների պլպլուն ցոլքերի հետ:
    Սկսւում է հանդիսաւոր պատարագը, եւ Հայոց Հայրապետը՝ ոսկեթել հիւսուած հանդերձներով զգեստաւորեալ՝ մատուցանում է պատարագը, որի ընթացքին տեղի է ունենում Սուրբ Կարապետի տաճարի օծումի արարողութիւնը:
    Հայ տաճարի քարերը, սրբազան անօթներն ու սպասները, պատկերներն ու մատեանները օծւում են միւռոնով եւ քրիստոնէական հաւատքի, հայ Լուսաւորչական եկեղեցւոյ այդ հսկայ ու գեղակերտ տաճարը արդէն դառնում է հռչակաւոր ուխտատեղի՝ յանուն Սրբոյն Յովհաննու Կարապետի:

    Գ.
    Անցան դարեր ու անդարձ սերունդներ:
    Հայաստան աշխարհը դարձաւ արիւնի եւ աւերածութեան ասպարէզ՝ արեւելքից ու արեւմուտքից արշաւող բռնակալների եւ բարբարոս ուժերի համար: Սակայն Սուրբ Կարապետի հոյակապ մենաստանը մնաց իբրեւ ականատես եւ լուռ վկայ այն բոլոր անցքերին, որոնք կատարուեցին Հայաստանում։


    Նրա բարձրակառոյց ու երկնասլաց կաթուղիկէները, վեհանձն ու հպարտ, անխորտակելի եւ յաղթական դիրքով կանգուն մնացին, անյաղթ պահելով յոյսն ու հաւատքը Հայութեան սրտում:
    Սուրբ Կարապետի վանքի տօնն է: Հայ աշխարհի ամէն կողմերից քաղքենին ու գեղջուկը նրա դուռն են դիմում՝ իրենց մուրազն առնելու:
    Հայկական մեծ ու նուիրական ուխտագնացութիւնն է:
    Ջերմեռանդ ու հաւատալից ուխտաւորները արեւից առաջ ճամբայ են ընկել վանքը հասնելու համար:

    Մշոյ աշխարհի մշուշը փարատւում է, գիշերային աղջամուղջը ցրւում, եւ բարի լոյսը ճօղճօղւում է արեւելքից: Արեւն իր ոսկի ճաճանչները սփռում է ջրառատ եւ կանաչազարդ դաշտերի վրայ:
    Գոյնզգոյն ծաղկունք, ջերմ շողերի եւ խոնաւ ցողերի շունչով ոգի են առնում: Աղբիւրն ու առուակ, գետն ու վտակ՝ արծաթի գոյն են դառնում, եւ բովանդակ բնութիւնը Տարօնի աշխարհին՝ ծիրանի ծովու տեսքն է ընդունում:
    Բնութեան այս անուշ պահուն, ահա տեսէք. գալիս են Հայ ուխտաւորները դաշտերից ու գիւղերից, հովիտներից ու ձորերից, թէ՛ ձիաւոր, թէ՛ ոտաւոր, գեղջուկն ու գեղջկուհին՝ հայրենի գունագեղ տարազներով զարուն-զարդարուն, սրտերնին՝ Հայ հաւատքով ու յոյսով լեցուն, ուրախ երգերով, խինդ ու ծիծաղով, տըհօլ-զուռնայով, սազ ու սրինգով:

    Մին էլ տեսար, այր ու կին, մանկիկ ու ծերունի, ի տես Սուրբ Կարապետի կաթուղիկէ գմբէթներին՝ ծունկի են իջնում. խաչակնքում եւ սրտերը յուզումով ու աչքերը արցունքով առլցուն Սուրբ Կարապետի գովքն են երգում:
    «Սուրբ Կարապետ բարձր է բոլոր,
    Ճամբայ ունի ոլոր-մոլոր,
    Կերթայ կուգայ շա՛տ ուխտաւոր,
    Թէ՛ ձիաւոր, թէ՛ ոտաւոր.
    Ջուղաբ կուտայ ձիաւորին.
    Մուրատ կուտայ ոտաւորին.
    Մշու սուլթան, չանկլի դիւան,
    Մուրատատու՛ Սուրբ Կարապետ …»:

    Ահա եւ Հայ աշուղը, որ կռնակը խփել է զանգակատան հաստակառոյց սիւնին եւ Սուրբ Կարապետին է փառաբանում.
    «Սուրբ Կարապետ մըջ պրակին,
    Ջուխտակ աղբուր մըջ ուր բակին,
    Որ դուռ կուգայ գառն ու մաքին,
    Մատաղ կտրի լուս-կիրակին…
    Եա՜ Մշու սուլթան չանկլի դիւան,
    Մուրատատո՛ւ Սուրբ Կարապետ»:

    Եկել են եւ Հայ փահլէվանները, որոնք բոլորն էլ Սուրբ Կարապետի շնորհքին ու զօրութեան են արժանացել: Պահք ու ծոմ են պահել ապաշխարել ու աղօթել են մինչեւ որ իրենց փափաքին հասել են:
    Նայեցէ՜ք, փահլիվանն այժմ լարի վրայ է բարձրանում: Նա հագել է գունագեղ օեմաներ, ոտաբոբիկ է, գլխին դրել է Մշու արախչին — կուրծքն ու մէջքը խաչերով եւ ուլունքներով զարդարուած են: Իւր «չանկլի դիւան» երկար, օգնական փայտը համբուրում է, գլխին է դնում, աչքերն ուղղում է Ս. Կարապետի տաճարին եւ յանկարծ ճարպիկ թռչելով սկսում է բարձրանալ լարի վրայ, մինչ նաղարա-զուռնան էլ հաճելի կերպով նուագում են, իսկ օդի մէջ լսւում է փահլէվանի հաւատքով լեցուած ձայնը.
    «Եա՜ Մշու սուլթան,
    Չանկլի դիւան,
    Սուրբ Կարապետ
    Դու հիմտատ կանգնես»:

    Բազմահազար ամբոխը մեծ հաճոյքով դիտում է փահլէվանի խաղը, եւ այնուհետեւ սկսւում է համաժողովրդական քէյֆն ու պարը:
    Գեղջուկն ու գեղջկուհին, ձեռք ձեռքի տուած, շուրջպար կազմած, հազար ու մի թեթեւ եւ ուրախ շարժումներով, ժպտադէմ, սրտբաց, վեհանձն ու սիրալիր սկսում են ներդաշնակ ելեւէջներով պարել «Մշու խըռ» եւ երգել.
    «Մշու աշխարհ մշուշ է,
    Իր հողն ու ջուրն անուշ է,
    Հիւսիս քամին քշէ զիս,
    Իր ծոցին մէջ թաղէ զիս»…

    Վերջանում է պարը: Պարողները կարմրել ու քրտնել են: Հանգստի ժամն է: Աշխոյժ գեղջկուհիները սեղան են պատրաստում:
    Ամենուրեք մատաղ են մորթել: Ամէնքին բաժին են հանում եւ բոլոր բերաններից «Աստուած ընդունելի անի» մաղթանքն է լսւում: Պարզ ու նահապետական սեղանները լիքն են սպիտակ հացով, պանիրն ու փոխինտը առատ են, մածուն ու հալվան՝ անպակաս: Ամէն տեղ խինդ ու ծիծաղ, երգ ու հրճուանք, «կենաց» եւ մաղթանք:
    Եւ այսպէս մթնում է օրը, արեւն իր վերջին համբոյրն է տալիս Հայոց լեռնալանջերին եւ մութը պատում է արար աշխարհ: Ո՛չ մի ձայն, ո՜չ մի շշուկ: Գիշերային խաղաղութիւնը երբեմն ընդհատւում է Հայ աշուղների բարձր ու քաղցր երգերի ձայներով, որոնք կարծես օրօր են երգում Սուրբ Կարապետի ուխտաւորներին:

    Դ
    Վանայ ծովու անուշ քամին զղզղում է մէջ Մշու դաշտին, եւ Նիմրութայ սարի դեհէն սարին հովին փչում է մեղմիկ:
    «Ադամայ մութը» փարատւում է եւ աղօթարանի կողմից ցայգալոյս կարծես երեւում է, երբ յանկարծ Լուսաստղն էլ երկնուց կախուած կանթեղի նման արձակում է իւր ցոլքերը:
    Ուխտաւորները դեռ ննջում են մո՜ւշ-մո՜ւշ, երբ մենաստանի ժամհարը, իւր կոչնակը տըկըլկացնելով, վանականներին եւ ուխտաւորներին աւետում է լուսաբացի ծագումը եւ հրաւիրում է, որ տաճար մտնեն աղօթելու:
    Ամէնքը վեր են թռչում եւ աղբիւրի եւ առուակների սառը ջրով լուացւում:
    Տաճարը լեցւում է ուխտաւորներով: Ամէնքը շարւում են կողք կողքի: Մի լուռ եւ կիսախաւար անկիւնումն էլ ես եմ տեղ բռնում եւ շուտով տարւում երեւակայական եւ երազական մտածումներով: Աչքերս ուղղում եմ Աստուածածնի հնցած ու խունացած նկարին, որի առջեւ ձէթի կանթեղն է պլպլում:
    Ո՛վ Աստուածածին, նո՛ր Աստուածամայր, գիտե՞ս արդեօք, որ քու այդ հին նկարի տեղւում երբեմն բարձրանում էր ոսկեձոյլ արձանը մեր Ոսկեծղին Անահիտին, որ Մայրն էր բարութեան եւ առատութեան Հայոց Աշխարհին:
    Ահա եւ Սուրբ Յովհաննու Կարապետի նկարը:
    Դու՜, Սուրբ Կարապետ, Աւետարանի մեծանուն դէմք, Աստուծոյ առաքեալ, մոլորուածների կարապետ, Յիսուսի Մկրտիչ, մարդկանց Աւետիս, սքանչելի մարգարէ, բազմատանջ մարտիրոս, դու եօթն անուան տէր Սուրբ Կարապետ, լեզո՛ւ առ, խօսի՜ր: Գիտե՞ս արդեօք, որ քո այդ տժգոյն եւ տխուր պատկերիդ տեղում, քեզնից առաջ՝ երկաթաշէն եւ պղնձածածկ պատուանդանի վրայ բազմում էր արձանը մեր Վահագն Դիցին, ուժի եւ զօրութեան այդ անյաղթելի հսկային:

    Նայում եմ նկարիդ, բայց ի՞նչ եմ տեսնում: Հրեայ մի կին, Հերովդիադան, կտրուած գլուխդ ափսէումն է դրել եւ դիտում է, մինչ անգլուխ մարմինդ, ձեռներդ շղթայակապ ճապաղուել է արեան մէջ:
    Պարտուա՛ծ, շղթայակա՛պ եւ ապա գլխահատուա՛ծ, նահատա՛կ Սուրբ Կարապետ, բա՛ց աչքերդ եւ տե՜ս, թէ ժողովուրդը Հայոց ի՜նչպէս ծունկի է իջել խորանիդ առջեւ եւ քո
    նահատակութիւնն է ողբերգում:
    Քանի դու չկայիր, Սուրբ Կարապետ, քո այդ արիւնթաւալ մարմինդ ու կտրուած գլուխդ պատկերացնող խունացած պաստառին տեղ, բարձրակառոյց արձանին՝ Հայոց Մեծաց Վահագնին էինք երկրպագում մենք, այդ անյաղթ ու անմրցելի հսկային, որը հալածեց նոյնիսկ վիշապներին, եւ դրա համար Վիշապաքաղ, Վիշապայաղթ կոչուեց:
    Նրա օրով մենք անյաղթ էինք, Հայոց Աշխարհը ուժեղ էր եւ անբաժան — «Սահման քաջաց՝ զէն իւրեանց»:

    Այժմ մենք քո պատկերի առջեւ տխրութեամբ աղօթում ենք, իսկ մեր Հայ հեթանոս նախնիքները Վահագնի արձանի առջեւ յաղթական երգեր էին բանահիւսում, շեփոր ու փող էին հնչեցնում:
    Մինչ ես տարուած եմ այս խորհրդածութիւններով, տաճարի կամարները արձագանգ են տալիս հայ եկեղեցւոյ արշալուսային օրհներգութեան, որին ձայնակից են նաեւ խշշոցների եւ ծընծղաների ձայները.
    «Զարթի՛ք, փառք իմ, զարթի՛ք եւ ես զարթեայց առաւօտուս, ալէլուիա»…

    Ե
    Բայց եկաւ ահա Մեծ Եղեռնը եւ վերջ տուաւ դարերից ի վեր ապրող հայկական այս մեծ անկիւնին: Եւ մինչ մի կողմում Հայութիւնն էր նահատակւում , միւս կողմում բարբարոսները սրբապղծում էին Ս. Կարապետի տաճարն ու սեղանը, քանդում էին գերեզմանը, թալանում էին երկհազարամեայ հրաշակերտ վանքը:
    Եւ այսպէս ահա քսաներորդ դարու առաջին քառորդում, վերջացաւ պատմական գոյութիւնը Հայութեան սիրելի մենաստան Ս. Կարապետի:
    Մշոյ Աշխարհը աւերակ եւ ամայի դարձաւ. նրա մայր ժողովուրդը նահատակուեց իւր հողի վրայ եւ Սուրբ Կարապետի զանգակները վերջին անգամ հնչեցին եւ լալագին ձայնով կարծես կանչեցին.

    • Ովսաննա՜ Հայոց զոհերին, փա՜ռք թափուած արիւնին եւ յաւերժ յիշատա՜կ ամենեցուն:

    Եւ այժմ ցասկոտ ու խոժոռ է Նեմրութայ սարը, տխուր, ամայի եւ Հայազուրկ է Մշոյ դաշտը, որի սիրտը պատռելով ոլոր ու մոլոր հոսում է Մեղրագետը՝ Հայ նահատակների վերջին հառաչանքն ու կարօտը սրտում պահած:
    Քարքէ լերան լանջերն ի վեր, այնտեղ, ուր երբեմն բարձրանում էր հոյակապ եւ հրաշակերտ վանք-տաճարը Մշու Սուլթան Սուրբ Կարապետի, այժմ՝ սրբատաշ ջարդուած քարերի եւ կիր ու հողի ահագին կոյտեր միմեանց են խառնուել, եւ այդ խառնուրդից գոյացել է բարձր ու հսկայ, անձեւ եւ աննպատակ մի բլուր, որի գագաթին, ստորոտներում եւ կողերի վրայ գարնան ծիլ ու ծաղիկ են բուսնում, կարմիր կակաչը՝ Հայոց անմեղ արեան նշանակ: Իսկ «Ախպէրանց արիւնը» մէջ քարերուն, Հայ նահատակների անթաղ, յուշոտուած եւ անյիշատակ դիակներն է յիշեցնում անցորդին:

    Գարուն էր: Օրը երեկոյանում էր. արեւն իր ոսկեճամուկ ճաճանչները սփռել էր Նեմրութայ սարի լանջերին եւ Նազիկ լճի նազելաշուք ջրերի վրայ: Մշոյ դաշտը երեկոյեան աղջամուղջով պատուած էր: Խորին, գերեզմանային լռութիւնը թագաւորում էր ամենուրեք, կեանքը մեռած էր, երբեմն կենսուրախ, իսկ այժմ ամայի Հայոց Աշխարհում:
    Երկու քիւրդ հովիւներ՝ մէկը պատկառելի ծերունի՝ վշտահար դէմքով, իսկ միւսը՝ մի առոյգ եւ թխադէմ պատանի — իրենց բէկի ոչխարները բերել էին արածելու սրբատաշ քարերով ծածկուած մի ահագին բլուրի ստորոտում, որին յորդառատ անձրեւն ու ջերմ արեւը առատ բուսականութիւն էին ընծայել:
    Մշեցի ջահէլ-ջիւան քաջ ու կտրիճ երիտասարդների կանաչ կեանքն ու կարմիր արեւը այդ բլուրի մօտերն էր մարել:
    Ոչխարներն առուի ափին սառ ջուրը խմեցին եւ ապա ծառերի շուքի տակ՝ շարէ շար նստեցին:


    Երկու հովիւներն էլ՝ ըստ երեւոյթին, հայր ու որդի, ոչխարների կողքին չոքեցին:
    Ծերունին տխուր հայեացքով դիտեց այդ ահագին հողաբլուրը եւ մի խոր «ա՜խ» քաշեց:
    Պատանին դիտեց հօր տխրութիւնը եւ մեղմութեամբ հարցրեց.

    • Պապէ՛, այստեղ ի՞նչ տեղ է:
      Ծերունին խոր հառաչանքով պատասխանեց.
    • Լաւօ՛, այս բլուրը, որ տեսնում ես, այստեղում բարձրանում էր Մշու Սուլթան, չանկլի դիւան, Մուրատատու Սուրբ Կարապետի վանք-տաճարը, ա՜խ, ա՜խ, հազա՜ր ախ:
      Ծերունին լռեց վերցրեց հովուական սրինգը եւ մելանուշ ձայնով սկսեց նուագել Սուրբ Կարապետի գովքը.
      Lo՜, Լօ՜, Lo, Lo …
      Սուրբ Կարապետ, Սուրբ Կարապետ,
      Մշու Սուլթան Սուրբ Կարապետ.
      Չանկլի դիւան Սուրբ Կարապետ…
  • «ԿՅԱՆՔԻՍ ՀՈՒՇԵՐԻՑ» (Հ. ԱՃԱՌՅԱՆ) Մաս Դ

    «ԿՅԱՆՔԻՍ ՀՈՒՇԵՐԻՑ» (Հ. ԱՃԱՌՅԱՆ) Մաս Դ

    «ԿՅԱՆՔԻՍ ՀՈՒՇԵՐԻՑ» (Հ. ԱՃԱՌՅԱՆ)
    Մաս Դ

    Երբ Զեյթունում 1895-ին ապստամբում էին ազատատենչ Հայորդիք և շրջափակված՝ ամիսներ շարունակ քաջաբար դիմադրում՝ առանց սննդի և զինամթերքի…

    Հրաչյա Աճառյանի հուշերից կրկին մի քանի էջ՝ ստորև…

    ԶԵՅԹՈՒՆԻ ԱՊՍՏԱՄԲՈՒԹՅՈՒՆԸ

    Տաճկահայ կոտորածների ժամանակ Զեյթունը ապստամբեց տաճիկ կառավարության դեմ: Կռիվների լուրերը օրը օրին հեռագրական գործակալությունը հաղորդում և հրապարակում էր Փարիզում։ Սկզբում գործը լավ էր գնում, հանկարծ վատացավ և մի օր էլ գեռագիրը հաղորդեց, թե Զեյթունը պաշարված է տաճիկննրի կողմից, և թե զեյթունցիք կարոտ են դրսի օգնության:
    Այս լուրը շատ հուզեց մեզ. մի խումբ երիտասարդներ պատրաստվեցին մեկնելու Զեյթուն: Ես էլ միացա նրանց հետ և ուզեցի ճանապարհ ընկնել դեպի Զեյթուն:

    Միամի՜տ պատանիներ: Ո՞ւր պիտի գնայինք: Զեյթունը ծովափին չէ, որ նավից իջնելով իսկույն մտնեինք անտեղ: Ծովափից մինչև Զեյթուն, լեռների գլխին, ահագին և դժվարանցանելի ճանապարհ կա: Ինչպե՞ս պիտի անցնեինք այդ ճանապարճը, ո՞վ մեզ պիտի առաջնորդներ, ո՞ւր պիտի գտնեինք դրամական միջոցները: Տաճիկները մեզ, օտարերկրականներիս չպիտի՞ նկատեին: Այս բոլորը ոչ ոք չէր հարցնում: Մեկնելուց առաջ ես խոսեցի Մեյեի հետ և ասացի, որ գնալու եմ Զեյթուն կռվելու: Գովեց իմ միտքը, ասաց.

    — Շատ լավ եք անում, ամեն մի մարդ պարտական է ծառայել իր ազգին և նեղ օրերին նրան օգնության հասնել։ Բայց արդյոք լավ չէ՞ր լինի մի քանի օր էլ սպասեիք, դեպքերի ընթացքը տեսնեիք և հետո մեկնեիք:

    — Անմիջական օգնության կարիք կա,- ասացի ես:
    — Իսկ եթե կառավարությունը նախքան ձեր հասնելը ճնշի ապստամբությու՞նը…
    — Չի կարող ճնչել:
    — Ինչո՞ւ չի կարող ճնշել:
    — Որովհետև ամենից առաջ փող չունի իր բանակը կերակրելու համար:
    — Կգտնի. կառավարության համար փող գտնելը շատ հեշտ է:

    Մի երկու օր սպասեցինք և հանկարծ եկավ նոր հեռագիր.

    «Զեյթունցիք գրավել են գայմագամությունը և մի օրվա ճանապարհ շուրջանակի իրենց իշխանության տակն են առել»:

    Ուրախացանք և զգացինք, որ զեյթունցիք առ այժմ մեզ պետք չունեն:

    Այդ միջոցին Հնչակյան կուսակցությունը պրոպագանդա էր վարում և փող հավաքում Զեյթունի օգտին:

    Չգիտեմ ինքը՝ կառավարության պետ և «Հնչակ»-ի խմբագիր Ավետիս Նազարբեկյա՞նցն էր (թավրիզեցի) անձամբ եկավ Փարիզ, թե՞ նրա ներկայուցուցիչը: Ընդհանուր ժողով գումարեցին Փարիզում. բոլոր Հայերս ներկա էինք: Նախագահը ազդու ճառ խոսեց և առաջարկեց տեղնուտեղը հանգանակություն սկսել:
    Ես, բոլորովին աղքատ դրության մեջ, պատառ հացի կարոտ, մի րոպե որսացի և մեր ուսանողների ավագին դրսում բռնելով հոգեպահուստ 20 ֆրանկս նվիրեցի, խնդրելով, որ իմ անունը երբեք չտան: Երբ կարճ դադարից հետո ժողովը շարունակվեց, ավագը վեր կացավ և հայտնեց.
    «Մեր ուսանող ընկերներեն մեկը, որ ուտելու հաց չունի, 20 ֆրանկ նվիրեց պայմանով, որ իր անունը երբեք չհայտնվի. օրինա՛կ առեք իրմեն»: Բոլորը երեսս էին նայում, որովհետև ինձնից ավելի կարոտ ուսանող չկար:

    Անցան ամիսներ: Զեյթունի ապստամբությունը հաջող կերպով վերջացավ: Պետությունների միջամտությամբ տաճիկ կառավարությունը հաշտվեց Զեյթունի հետ զանազան զիջումներ անելով։ Զիջումներից մեկն էլ այն էր, որ Զեյթունի ապստամբապետները (6 հոգի) ազատ մեկնեին Եվրոպա:

    Իրոք որ, կարճ ժամանակ անց նրանք եկան Փարիզ: Գումարվեց մի մեծ ժողով, ուր խոսեց Զեյթունի ապստամբապետ Աղասին։ Նա հաջընցի էր, բուն անունն էր Կարապետ Թուր-Սարգիսյան (համար 35-ը), որի հետ ընկերակցել էի Բ դասարանից մինչև վերջ:

    Կարապետ Թուր-Սարգիսյան (Աղասի)

    Շատ աղքատ տղա էր. հայրը սուրճ եփող էր և Ֆինջանջըլար փողոցի ծայրում այնքան փոքրիկ մի խանութ ուներ, որ միայն ինքը կարող էր տեղավորվել. երբ ես գնում էի նրա մոտ, ստիպված էի մայթի վրա կանգնել:

    Այնքան աղքատ էր Կարապետը, որ հագնելու շապիկ էլ չուներ, և մի օր ֆիզիկայի ուսուցիչ ֆրանսիացի Բլանշոնը չամաչեց նրա երեսին տալու նրա աղքատությունը և ասաց.
    — Ամո՛թ քեզ, հագնելու շապիկ էլ չունես:

    Եվ իրոք, մարմնի վրայից ուղղակի բաճկոնն էր հագած: Դ դասարանից նա մտավ հեղափոխական գործունեության մեջ: Եվրոպայից հրացան էին փոխադրում դեպի Հայրենիք: Մի օր Կարապետն ինձ ցույց տվեց այդ հրացաններից մեկը. արտաքուստ նա հովանոց էր, բայց շատ ծանր. կարելի էր բաց անել և արևի կամ անձրևի տակ բռնել, բայց նա միևնույն ժամանակ ներսից հրացան էր: Մի ուրիշ անգամ էլ ցույց տվեց մի ձեռնափայտ, որ սակայն կոթից քաշելով դառնում էր սվին կամ սուր: Կեդրոնականը ավարտելուց հետո նա մեկնել էր Կիլիկիա և Զեյթունի ապստամբության գլուխն էր անցել:

    Երկարորեն պատմեց Զեյթունի դեպքերը, որի վերջին դրվագը հետևյալ սրտառուչ դեպքն էր:

    Երկար պաշարումից և կռիվներից հետո Զեյթունն այլևս ո՜չ հաց ուներ ուտելու և ո՜չ վառոդ՝ կռվելու. իր մասին ոչ ոք ոչինչ չգիտեր: Պետք էր լուր հասցնել Իզմիրլյան պատրիարքին և իրերի ճիշտ դրությունը հայտնել: Բայց բոլոր ճանապարհները փակ էին, անհնարին էր տաճկական բանակի օղակից անցնել: Մի «անբարոյական կին» հանձն է առնում կատարել այդ գործը: Մտնում է տաճկական բանակը և երգելով, պարելով, զինվորների հետ զվարճանալով բանակը ճեղքում անցնում է, հասնում Մարաշ և այնտեղից հեռագրում Իզմիրլյանին: Պատրիարքը իսկույն դիմում է դեսպաններին և հաշտության գործը հաջողցնում:

    Ժողովի նախագահն էր Չոպանյանը:

    Արշակ Չոպանյան

    Նա հարց տվեց Աղասիին. «Ի՞նչ էր այդ կնոջ անունը»: «Մարիամ»,— ասաց Աղասին: Չոպանյանն առաջարկեց ժողովին վեր կենալ և ծափահարել նրան։ Աղասին գրեց Զեյթունի ընդարձակ պատմությունը, որ Չոպանյանը ֆրանսերենի վերածեց և հրատարակեց Փարիզում:


    Աղասին գնաց Ամերիկա: Ավելի ուշ լսեցի, որ նա դժգոհ մնալով հեղափոխական գործունեությունից, անցել է առևտրի և ձեռք է բերել թղթի մի գործարան։ Առանձին խոսակցության մեջ Աղասին ինձ հայտնեց, թե Զեյթունն իր ամբողջ ապստամբության միջոցին դրսից ոչ մի կոպեկ օգնություն չի ստացել. հանգանակված ամբողջ գումարը մտել է «Հնչակ»-ի խմբագրի անձնական հաշիվների մեջ: Նրա կինը (Մարո) այնքան «ազգասեր» էր, որ իր մի ծակ գուլպան անգամ չէր նվիրել ազգին:
    Իմ նվիրած դժբախտ 20 ֆանկն էլ Մարոյի գրպանն էր մտել:

    ՄԵԾ ՑՈՒՅՑ ՓԱՐԻԶՈՒՄ

    Հայկական կոտորածները, Կրետեի ապստամբությունը և հունաց պատերազմը մեծ աղմուկ հանեցին Եվրոպայում:
    Ֆրանսիական երեսփոխանական ժողովը ցնցող ճառեր արտասանեց, ազատական թերթերը շարունակ հոդվածներ էին գրում տաճիկ կառավարության դեմ: Ուսանողներն աղմկալի ելույթներ ունեցան և վերջապես կազմակերպվեց մի մեծ ցույց, որի նմանը ես ոչ տեսել էի և ոչ տեսա:
    Ամեն տեղ հայտարարություններ էին կպցրած և բոլորին հրավիրում էին մասնակցել ցույցին այսինչ օրը: Ժամադրավայրն էր Պանթեոնի առաջ գտնված հրապարակը: 150.000 հոգի էին ցուցարարները:
    Ես էլ առաջին շարքում էի: Ցուցարարների գլխավորը մի լեհացի ուսանող էր, որ գլխաբաց, հովանոցը ձեռքին, աջ ու ձախ հրամաններ արձակելով առաջնորդում էր ամբոխին: Ճիշտ նրա ձախ կողմին ես էի կանգնած: 150.000-անոց ամբոխը Բուլվար Սեն-Միշելից իջավ ցած: Բոլոր պատուհանների և պատշգամբների առաջ ժողովուրդը լցված խանդավառությամբ ողջունում էր:

    Երգելով և բարձրաձայն աղաղակներով իջանք մինչև Սեն-Ժերմենի բուլվարը: Այստեղ, բուլվարի հատման կետում, կանգնած էին հեծյալ զինվորներ (մեծ քանակությամբ), որոնք ժպտալով մեզ էին դիտում:
    Ոչ ոք մեզ ձեռք չտվեց: Առաջ անցանք: Հանկարծ մեր ետևում տեղի է ունեցել հարձակումը: Երբ մեր բանակի կեսն անցած է եղել, հեծելազորքի գունդը աջ կողմից հարձակվել է ամբոխի վրա, ճեղքել և իրարից բաժանել:

    Այսպիսով 150.000 -ը վերածվել էր 75.000-ի: Նույն ձևը գործադրեցին մի քանի անգամ ևս, որով մեր խմբի քանակը շատ կրճատվեց: Բուլվար Սևաստոպոլի վրա ոստիկանները ձերբակալեցին առաջին շարքից 8 հոգի, որոնց համար թերթերը գրել էին. «parmi lesquels un Arménien — որոնց մեջ մի Հայ»:
    Այդ Հայը ես էի:
    Մեզ տարին ոստիկանատուն: Բավական ցուրտ էր, ոստիկանները կրակ էին վառած, և մենք էլ նրանց հետ կրակը շրջապատելով տաքանում էինք: Բոլոր ոստիկանները խոսում էին մեզ հետ վաղեմի ընկերների նման, ոչ մի դառն ակնարկ ցույցի մասին: Հարցրի, թե մեզ ի՞նչ են անելու: «Ի՞նչ պիտի անենք, պիտի սպասենք մինչև կես գիշեր, որից հետո բաց պիտի թողնենք»:
    Նախքան ցույցը, պետությունը հայտարարել էր, թե ցուցարարներին խստիվ պիտի պատժի, և եթե նրանց մեջ օտարահպատակ գտնվի՝ երկրից պիտի արտաքսի:
    Կես գիշեր եղավ. մեզ բարի ճանապարհ մաղթեցին: Հետո իմացա, որ ցուցարարների թիվը շարունակ կրճատվելով հասել է 30-ի, նրանք գնացել են տաճկական դեսպանատուն, երգել, բղավել, ապակիները քարկոծել և թողել հեռացել:

    ԺՈՐԵՍԻ ՃԱՌԸ

    Ուսանողները՝ մի մեծ սրահ վարձելով, այստեղ մի մեծ միտինգ էին կազմակերպել: Սկզբից երկար խոսեց մի տիկին ֆրանսերեն լեզվով…
    …Տիկնոջից հետո բեմ բարձրացավ անվանի ազգային գործիչ Մինաս Չերազը, որ նույնպես խոսեց ֆրանսերեն և սկսեց պատմել այն կոտորածները, որոնց զոհ են գնացել Հայերը զանազան քաղաքներում:

    Մինաս Չերազ

    Սրահը, այն մեծածավալ սրահը ծայրից ծայր լիքն էր ընտիր բազմությամբ:
    Ուսանողները հատկապես հրավիրել էին բոլոր երեսփոխաններին, գրական գործիչներին, նշանավոր գիտուններին և այլն: Ամենահետևում՝ ամֆիթատրոնի վրա նստած էինք մենք՝ ուսանողներս:
    Ունկնդիրների առաջին շարքերից մեկը հանկարծ բարձր ձայնով ասաց.
    «Այդ բոլորը սուտ է»:
    Չերազը ցնցվեց, կմկմաց, վախեցած ասաց.
    «Ես այդ բոլոր տեղեկությունները քաղել եմ անգլիական աղբյուրներից»:
    Ուսանողներն աղմկեցին:
    Հետևս կանգնած էր Արտաշես Նետուրյանը՝ Կեդրոնականի սաներից, ինձնից մի տարի ցածր դասարանից, գեղեցիկ, բարձրահասակ մի տղա էր:
    Իսկույն թռավ տեղից և իր՝ արագիլի նման երկար սրունքները պարզած, մեր գլուխների վրայից թռնելով, հասավ առաջին շարքը:
    Ներքևում այս տղայի կողքին նստած ուսանողները հեծել էին մեջքին, և նա պաշտպանվելու համար գլուխը ցած էր կախել:
    Նետուրյանը հասավ և առաջի կողմից մի ուժեղ քացի տվեց նրա քիթ-բերնին:
    Ֆրանսիական օրենքի համաձայն, դռան մոտ կանգնած ոստիկանին ներս կանչեցին և հայտնեցին, թե այդ տղան մեր ժողովը խանգարում է. ոստիկանները նրան առին տարին:

    Ժ. Ժորեսը՝ ճառերից մեկի պահին

    Երբ Չերազը սկսեց կմկմալ… առյուծի պես թռավ տեղից Ժորեսը և իր որոտալից ձայնով այնպիսի՜ մի ճառ սկսեց, որ ամբողջ հասարակությունը ցնծալի ծափերով ողջունեց:

    Ժան Ժորես

    Նա ասաց.

    • Այդ տեղեկությունները ոչ թե քաղված են միայն անգլիական հեռագրերից, այլ ամբողջ աշխարհին հայտնի են. տաճիկները միշտ կոտորել են քրիստոնյա ժողովուրդներին, այժմ էլ կոտորում են Հայերին:
      Մենք՝ բոլոր եվրոպացիներս, միաձայն բողոքե՜նք և պահանջե՜նք մեր կառավարություններից՝ սանձել վերջապես տաճիկների այդ բռնությունները:
      Որչա՜փ հոյակապ էր Ժորեսի ճառը…
      …Ժողովը վերջացավ և ցրվեցինք:
      Մի ժամանակ հետո համալսարանում տեսա մի տղայի, որի հետ ծանոթանալով խոսում էի: Հանկարծ նկատեցի, որ քիթը ծուռ էր:
    • Ի՞նչ է եղել Ձեր քիթը,- հարցրի:
    • Այս ձեր Հայերն են արել, — ասաց նա,- Չերազի ճառի ժամանակ, երբ ես նկատեցի, թե այդ տեղեկությունները ճիշտ չեն, ձեր Հայերը հարձակվեցին վրաս, և մեկն էլ քացիով կոտրեց քիթս:
    • Դուք ի՞նչ ազգ եք,- հարցրի:
    • Շվեդացի:
    • Ի՞նչ եք ասում, շվեդացիք ազնիվ ժողովուրդ են: Ի՞նչ պատճառ ունեիք վեր կենալու և Հայոց դեմ խոսելու:
    • Ես ոչնչից տեղյակ չէի: Այդ օրը գործով գնացել էի տաճկաց դեսպանատունը. այնտեղ ասացին, որ Չերազը և Ժորեսը պիտի խոսեն Հայոց մասին, բայց, ասացին, նրանց տեղեկությունները Հայոց կոտորածների մասին՝ ճիշտ չեն: Ես էլ ժողովի ժամանակ իմ կարծիքը հայտնեցի:
    • Լավ ես ստացել պատիժդ, ուրիշ անգամ այդպիսի հիմարություն չես անի:
    Հրաչյա Աճառյան
  • «ԿՅԱՆՔԻՍ ՀՈՒՇԵՐԻՑ» (Հ. ԱՃԱՌՅԱՆ) Մաս Գ

    «ԿՅԱՆՔԻՍ ՀՈՒՇԵՐԻՑ» (Հ. ԱՃԱՌՅԱՆ) Մաս Գ

    «ԿՅԱՆՔԻՍ ՀՈՒՇԵՐԻՑ» (Հ. ԱՃԱՌՅԱՆ)
    Մաս Գ

    Թեև նյութական չափազանց սուղ միջոցներով՝ սակայն ամուր ոգով և հաստատակամությամբ, ստեղծագործական անսպառ եռանդով գիտնական էր Հրաչյա Աճառյանը: Իր ծննդավայրում՝ Կոստանդնուպոլսում նախնական կրթությունն ստանալուց հետո նա հասավ Փարիզ՝ համալսարանում հետևելով համեմատական քերականության, զենդերենի, արաբերենի, սանսկրիտի, պահլավերենի, սեպագրության դասընթացներին:

    Հայ ազգի համար դժնդակ ժամանակաշրջանում՝ համիդյան ջարդերի մղձավանջային այդ տարիներին Հ. Աճառյանն օրըստօրէ խորացնում էր իր գիտելիքները: 1898-ին՝ ավարտելով Սորբոնի դասընթացները, Փարիզից մեկնում է Գերմանիա՝ Ստրասբուրգում Հյուբշմանի դասախոսություններն ունկնդրելու:
    Վերադառնալով հայրենիք՝ նա անձնվիրաբար իր հայագիտական ծավալուն աշխատություններն է համալրում՝ Շուշիում, Թավրիզում, Կարինում՝ Սանասարյան վարժարանում, Նոր-Նախիջևանում, Երևանում մանկավարժական գործունեությանը զուգընթաց:

    Հ. Աճառյանի «Կյանքիս հուշերից» գրքից կրկին փոքրիկ պատառիկներ՝ ստորև:

    ԱՎԱՐՏԱԿԱՆ ՔՆՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

    1893 թվականի հունիս ամսին սկսեցին մեր ավարտական քննությունները:
    Դա մեր պայքարի հաղթանակի օրն էր. մեզ ազատեցին գիտությունների քննությունից, որոնց դեմ պայքարել էինք։ Դժբախտաբար պայքարողներից երկուսը հեռացել էին՝ առանց վայելելու իրենց պայքարի դափնին: Մնացել էինք ես և ողորմելի Բառնաբասը: Վերջին ածականս արդարացնելու համար պատմեմ հետևյալը:
    — Բառնաբասը ինձ հարցրեց. «Ի՞նչպես կզանազանես «որ» և «զոր» բառերը»:
    Ես պատասխանեցի՝ «Որը ուղղական է, զորը՝ հայցական»: «Ի՞նչպես կհասկնաս, որ մեկը ուղղական է, մեկը՝ հայցական»:

    Հ. Աճառյանն իր դասընկերների հետ՝ 1893 թվականին՝ Կեդրոնական վարժարանի մուտքի մոտ (լուսանկարը՝ համացանցից)

    Քննությունները Կովկասի ձևով եղան. այսինքն՝ կազմված էր հարցերի ցուցակ, և մենք վիճակ էինք քաշում:

    Քննությունները դռնբաց էին, և ամեն ոք կարող էր ներկա լինել և աշակերտներին ուզած հարցումը տալ:
    Ես բոլոր քննություններս մի առ մի չեմ նկարագրելու, այլ մի քանի կարևորները:

    Նախ՝ Հայոց լեզուն (գրաբար):
    Ներկա էին, բացի Գարագաշից և Մոստիչյանից, մի խումբ օտար հյուրեր, որոնցից հիշում եմ Վինննայի միաբան Հայր Գաբրիել Մենևիշյանին, որ նստած էր Գարագաշի անմիջապես կողքին, և Միսաք Գոչունյանին (Քասիմ), որ հայտնի էր իբրև «Նարեկի» թարգմանիչ:

    Երբ ես ներկայացա, առաջարկեցին վիճակ քաշել, իսկ ես հրաժարվեցի՝ ասելով.

    — Հարցուցե՛ք ինչ որ կուզեք, ես պատրաստ եմ պատասխանելու:

    Բոլորը ուրախացան այս հանդգնությանս վրա: Խոսք առավ Մենևիշյանը և ասաց.

    — Խորենացվո մասին ի՞նչ կարծիք ունիս:

    Այն ժամանակ սուր կերպով դրված էր Խորենացու ժամանակի հարցը: Վինննայի միաբանությունը ընդհանրապես հակառակ էր Խորենացուն, համարելով նրան խաբեբա պատմիչ: Այսպես էր դատում նաև, ինչպես գիտենք, Գարագաշը: Խորենացուն պաշտպանելը համարվում էր պահպանողականություն:

    Ես կանգնեցի միջին դիրքի վրա, և ասացի, որ, թեև մեր ուսուցիչ Գարագաշը բոլորովին հակառակ է ավանդական պատմության, բայց մի անգամից ամեն ինչ մերժել և Խորենացուն խծբծանքի ենթարկել՝ վաղաժամ է:

    — Ի՞նչ կըսե կոր,- հարցրեց Գարագաշը, որի ականջները ծերությունից բավական ծանրացել էին:

    Մենևիշյանը ծիծաղով և բարձրաձայն հայտնեց Գարագաշին.

    — Քու աշակերտդ քեզի հակառակ կխոսի:

    — Թող խոսի, թող խոսի,- ասաց Գարագաշը,- Վարդանը աղեկ տղա է:

    Խոսք առավ Գոչունյանը, որ իմ կողքին նստած էր: Հանեց գրպանից մի փոքրադիր «Նարեկ» և մի էջ բաց անելով առաջարկեց ինձ կարդալ և թարգմանել: Տեսնելով գիրքը Նարեկ է, ես հրաժարվեցի կարդալ, ասելով.
    — Մեր ուսուցիչ Գարագաշ էֆենդին մեզի արգիլած է ոչ-ոսկեդարյան գիրք կարդալ, եթե կթույլատրե՝ կկարդամ:
    — Ի՞նչ կըսե,- հարցրեց դարձյալ Գարագաշը:
    Մենևիշյանը նորից հայտնեց իմ ասածը և ասաց, որ իր հրամանին կսպասեմ:
    Գարագաշը արտոնեց:
    Ես սկսեցի կարդալ Նարեկը մաքուր առոգանությամբ և զգայուն շեշտով, և երբ ուզում էի թարգմանել, Գոչունյանը առավ Նարեկը ձեռքիցս՝ ասելով.
    — Այսքան գեղեցիկ առոգանությամբ կարդալը բավական է ցույց տալու համար, որ աղեկ հասկցած ես, թարգմանել պետք չէ:
    Այսպես վերջացավ իմ հայերենի քննությունը. գուցե Գոչունյանն էլ դժվարանում էր հասկանալ Նարեկը և ուզեց պատվով դուրս գալ:

    ԼԱԶԵՐԵՆ ԼԵԶՈՒ

    Սարը յարի ծովափնյա մեր տան ներքևում մի մեծ սրահ (թուրքերեն՝ խովուշ) կար, ուր բնակվում էին մի խումբ ձկնորս լազեր: Սրանք տոն (փալամուտ ) կոչված ձուկը որսալով կտրատում էին հաստ-հաստ և փոքր տակառների մեջ աղում էին: Կոստանդնուպոլսի արտահանության նյութերից մեկն էր սա:

    Լազերը կովկասյան ժողովուրդ են, վրացիներին մոտիկ ցեղակից: Ունեն առանձին լեզու՝ լազերենը: Երբ ռուսները գրավեցին Բաթումին, ամբողջ լազ ժողովուրդը գաղթեց դեպի Տաճկաստան։ Մի մասն էլ Կոստանդնուպոլիս էր եկել:

    Երբ ես արմատների բառարանը կազմեցի, որոշեցի ամեն մի արմատի դեմ դնել իր մայր ձևը, եթե կա: Այսպես, «պատկեր» բառի դեմ՝ պարսկերեն pejker, «եպիսկոպոս» բառի դեմ՝ հունարեն episcopos և այյլն։ Բայց շատ բառեր մնացին առանց համեմատության: Որովհետև լազերը կովկասյան ժողովուրդ են, մտածեցի թե կարող են ինչ-ինչ համապատասխան բառեր ունենալ հայերենի հետ:

    Բայց լազերը անպարկեշտ ժողովուրդ են. կարելի չէր նրանց հետ մոտիկություն հաստատել: Գտա մի ծերունի լազ, Մեհմեդ անունով: Բաթումիից գաղթած՝ ծովափին նստած միրգ էր ծախում: Գնացի նրա մոտ և բարևելով խոսակցել սկսեցի (թուրքերեն լեզվով)։ Առաջը դրած էր խաղող: Հարցրի, թե սրան լազերեն ի՞նչ են ասում: Պատասխանեց՝ «ղուրջենի»: Ես իսկույն մտածեցի, թե դա մեր «հաղարջ» բառն է (անշուշտ այսպիսի ստուգաբանություն ընդունելի չէ, բայց ես դեռ օրենքներին հմուտ չէի։ Այդպիսի համեմատություններ մինչև այժմ էլ անում են ոմանք, և անում էր միշտ Ն. Մառը): Խաղողի մոտ կար մի խակ ողկույզ. հարցրի, թե սրան ի՞նչ եք ասում:
    — Ժուռի:
    Այս բառի մասին այլևս կասկած չկար, որ մեր «ժուռ» բառն է:
    — Ի՞նչ եք անում այդ ժուռը:
    — Քամում ենք և դոլմայի վրա ենք ածում:
    — Ինչպե՞ս եք կոչում այդ ջուրը:
    — Քացա՛խուրի:

    Երեք բառ էի հարցրել, երեքն էլ հայերեն դուրս եկան: Վճռեցի լազերեն սովորել, որպեսզի մնացյալ բառերն էլ հավաքեմ:

    Վերցրի Առձեռն բառարանը և ամեն երեկո գնում էի նրա մոտ, սրճարանից մի աթոռ վերցնում, երկուսիս համար էլ մի-մի սուրճ պատվիրում և մի քանի ժամ բառեր հարցնելով, տետրակիս մեջ արձանագրում:

    Բառարանից հետո, ախորժակս բացվեց և որոշեցի քերականությունն էլ սովորել:

    Որքան դժվար էր անգրագետ մարդու հետ քերականություն պարապել։
    Մի օրինակ եմ տալիս — հարցնում եմ, թե «մեռնել» ինչպե՜ս են ասում: Ես գիտեի, թե անգրագետ մարդիկ բառի գաղափարը չունեն, պետք է խոսել ամբողջ նախադասությամբ: Նա էլ հարցրեց. «Ո՞վ մեռավ»։ Մեկին հիշած լինելու համար, ասացի.
    — «Ալին մեռավ»:
    — «Ի՞նչ ես ասում, ես երեկ տեսա Ալուն. ե՞րբ մեռավ»:
    — «Ես սուտ մի բան ասացի»:
    — «Ի՞նչ կարիք կա սուտ խոսելու, սուտ խոսելը վատ բան է»:

    Այդպես ամբողջ ժամանակ…

    …Քերականությունը բառարանից դժվար էր. հոլով չիմացող մարդուց ի՞նչպես հոլով հարցնել:
    Ես շարունակ օրեցօր գրած բառերս անգիր էի անում: …

    …Մի երեկո լազին ասացի, թե վաղը ես քեզ հետ լազերեն պիտի խոսեմ: Իրոք որ՝ քերականական կանոններն էլ սովորեցի և մյուս օրը կարճ նախադասություններով սկսեցի խոսել ուսուցչիս հետ: Մարդը զարմացավ և ասաց.
    «Դու հիմա ինձնից լավ լազերեն գիտես»:
    Գիրքն ավելի կատարյալ դարձնելու համար մի քանի երգեր վերցրի, ինչպես նաև՝ դեմ առ դեմ խոսակցություն: Մի երեկո լազը դարձավ ինձ և ասաց. «Թուրք ոստիկանները հետապնդում են քեզ. ի՞նչ գործ ունի, ամեն երեկո նստում լազի հետ խոսակցում է: Մի՞թե հեղափոխական գաղափարներ է ներշնչում: Տե՜ս, ասաց, — երբ լազերը մեկի հետ բարեկամանան, մշտապես բարեկամ կմնան: Այլևս մոտս չգաս, փախի՜ր, եթե կարող ես, քեզ հետապնդում են»:
    Հեռացա և այլևս չտեսա իմ լազ ուսուցչին:

    Լազերենի օրինակը լավ ցույց է տալիս, թե պատահականությունը ինչքան մեծ դեր ունի մեր կյանքում: Եթե լազերը մեր տան ներքևում չբնակվեին, ո՞րտեղից գաղափար պիտի կազմեի լազերենի մասին: Եվ եթե Մեհմեդ աղան խաղող չծախեր և խնձոր ծախեր, ո՞րտեղից պետք է իմանայի «ղուրջենի, ժուռի և քացա՛խուրի» բառերը, որոնք գրգռիչ հանդիսացան այդ լեզուն սովորելու: Կարծում եք, թե էլ ուրիշ շատ բառեր գտա՞ հայերենի նման. ո՜չ երբեք, այդ առաջին երեք բառերը զարմանալի կերպով առաջինն ու վերջինը եղան: Այնքան հարյուրավոր բառեր հարցրի՝ հազիվ 10 բառ ճարեցի, որոնցից ամենագեղեցիկը՝ omisura = մսուր:


    Շարունակենք պատահականության խաղը:
    Երբ 1894 թվականին Կարին գնացի, Սանասարյան դպրոցի աշակերտներին ամառանոց տարինք Արտաձոր կոչված տեղը, ուր ամբողջ մի ամիս գիշերեցինք վրանների տակ: Այդտեղ էլ պահակը լազ էր և իմ «լազագիտության» վրա ուրախանալով, լավ բարեկամացավ հետս:

    Սանասարյան վարժարանը Կարինում

    Գեղեցիկ գիշերներին, լուսնի լույսի տակ մի քանի լազերեն երգեր սովորեցրեց ինձ, որոնք նույնպես իմ ժողովածուի մեջ մտցրի:
    Երբ Փարիզ գնացի, ամբողջ նյութը ներկայացրի իմ ուսուցիչ Մեյեին:
    Լազերեն լեզուն գրականություն չուներ. ուսումնասիրված էլ չէր, ուստի Մեյեն հաճույքով քննեց աշխատությունս և, իբրև նշանավոր գիտական նորություն, ներկայացրեց Փարիզի լեզվաբանական ժողովին:
    Պատիվ ունեցա ես էլ նույն ժողովին անդամ ընտրվելու և գիրքս ամբողջությամբ հրատարակվեց Ընկերության ժողովածուի մեջ, ինձ էլ իբրև պարգև տալով 50 օրինակ նույն գրքից (արտատպություն):

  • «ԿՅԱՆՔԻՍ ՀՈՒՇԵՐԻՑ» (Հ. ԱՃԱՌՅԱՆ)  Մաս Բ

    «ԿՅԱՆՔԻՍ ՀՈՒՇԵՐԻՑ» (Հ. ԱՃԱՌՅԱՆ) Մաս Բ

    «ԿՅԱՆՔԻՍ ՀՈՒՇԵՐԻՑ» (Հ. ԱՃԱՌՅԱՆ)
    Մաս Բ

    Ուսումնառության առաջին իսկ տարիներից ի հայտ եկան ապագա բազմավաստակ լեզվաբանի հետաքրքրությունների լայն շրջանակը, հայագիտության հանդեպ նրա անհուն սերը և մեծ աշխատասիրությունը:
    Կոնստանդնուպոլսի Կեդրոնական վարժարանում անցկացրած ուսումնական չորս տարիներն (1889-1893) առանձնակի ջերմությամբ, խանդավառությամբ է նկարագրում իր հուշերում Հրաչյա Աճառյանը: Այդ տարիներն էին ճանապարհ հարթում դեպի եվրոպական հայտնի կաճառները՝ նախապատրաստելով գիտնականի երկար տարիների բեղուն գործունեությունը:

    Հրաչյա Աճառյանի դիմանկարը (1928 թ. հեղինակ՝ Փանոս Թերլեմեզյան)

    «Մուտքի թուականէն ամէն աշակերտ թիւ մը կը ստանար Կեդրոնականին մէջ: Առաջին աշակերտը, որ 1885-ին մտած էր դպրոց, Գարեգին անունով սեբաստացի տղայ մըն էր եւ կը կրէր 1 թիւը: Ես ստացայ 150 թիւը, Ներսէսը՝ 151-ը:
    Օտար ուսուցիչներ կային, որոնք չէին կրնար մեր անունները արտասանել:
    Անոնք մեզ թիւերով դասի կը հանէին:
    Բոլորս ալ սեւ համազգեստ կը կրէինք՝ բարձր օձիքով եւ կարմիր երիզներով: Օձիքին երկու կողմերը ոսկետառ գրուած էր՝ «Կեդր. Վարժ»: Գլուխնիս ֆէս կը դնէինք: Այս ձեւով մեր համազգեստը չէր զանազանուեր զինուորականէն, եւ յաճախ պետական շէնքերու առջեւ պահակ կեցած զինուորները բարեւ կու տային մեզի, մանաւանդ գիշերները: Դասարանին մէջ կը հագնէինք մոխրագոյն երկար շապիկ մը, որու կուրծքին գրուած էր մեր թիւը:
    Դասը չգիտցող աշակերտները իրենց շապիկը կը փոխէին գիտցող աշակերտի մը հետ, եւ անոր լաւ նիշը իրենք կը ստանային։

    Մէկ անգամէն երկրորդ դասարան մտնելս մեծ ազդեցութիւն ունեցաւ կեանքիս վրայ:
    Եթէ մէկ տարի ուշ աւարտէի Կեդրոնականը, Եւրոպա պիտի չկրնայի երթալ, Պոլիս պիտի մնայի կոտորածներու շրջանին եւ թերեւս բանտի կամ ջարդի զոհ ըլլայի, ինչպէս իմ ընկերներէս շատերը եղան»…

    …«Օր մը Գարագաշը դասարան բերաւ եւ սկսաւ կարդալ գրութիւն մը, ուր կ’ուզեր հաստատել թէ Խորենացին Ե. դարու հեղինակ չէ, այլ Թ. դարու: Ես մատ բարձրացուցի եւ ըսի.

    • Խորենացին ի՞նչպէս կրնայ Թ. դարու հեղինակ ըլլալ, եթէ Է. դարու հեղինակ Մովսէս Կաղանկատուացին կը յիշէ զինք:
    • Հէ՞՜,- ըրաւ շփոթած,- քեզի ո՞վ ըսաւ, թէ Կաղանկատուացին կը յիշէ զինք:
    • Դու՛ք սորվեցուցիք մեզի:
    • Դուն ասոր բան մը ըրէ՜:
      Ըսել կ’ուզէր՝ «այդ հարցումին պատասխանը դու՛ն գտիր»:
      Ես բան մը ըրի:
      Կաղանկատուացիի երկու հատորները տուն տարի, մէկ գիշերուան մէջ կարդացի եւ նկատեցի, որ Կաղանկատուացիի անունով մեզի հասած պատմութիւնը ժողովածու մըն է, ուր զանազան դարերու գրուածքներ ամփոփուած են: Գտայ նաեւ երկու գլխաւոր հեղինակներ, մէկը՝ Ե. դարէն, միւսը՝ Ժ., խմբագրած են այս գիրքը:
      Այս ձեւով Գարագաշը կ’ազատէր:
      Այս նիւթին մասին ընդարձակ յօդուած մը գրեցի եւ յաջորդ դասին կարդացի:
      Գարագաշը, իբրեւ նախկին վարդապետ, ձեռքը գլուխիս դրաւ եւ օրհնեց զիս:
      Այդ վայրկեանին տեսուչ Մոստիչեանը պատուհանէն տեսաւ մեզ եւ ներս մտաւ: Գարագաշը մանրամասնօրէն պատմեց դէպքը եւ անգամ մը եւս օրհնեց զիս:
      Յօդուածս տպուեցաւ Վենետիկի «Բազմավէպ»-ին մէջ, 1897-ի Մայիսի թիւով: Միեւնոյնը գրեց փիլիսոփայութեան Դոկտոր Մանանդեանը՝ 1897-ի Յուլիսին»։

    Հ. Աճառյանի՝ «Կյանքիս հուշերից» գրքից ևս մի հատված՝ ստորև…

    ՈՒՍՄԱՆՍ ԸՆԹԱՑՔԸ ԿԵԴՐՈՆԱԿԱՆՈՒՄ

    «Կեդրոնականում ես մնացի 4 տարի (1889-1883)…

    Կեդրոնականը բացվել էր 1886 թվականին, առաջին շրջանավարտները տվեց 1891 թվականին. շրջանավարտներից հիշում եմ առաջինը՝ Սեբաստացի Գարեգին անունով երիտասարդին, որ Կեդրոնական մտնող առաջին աշակերտն է եղել:
    Երկրորդն էր Ղևոնդ Սրվանձտյանց (վանեցի), մյուսներից հիշում եմ նշանավոր բանաստեղծ Արշակ Չոպանյանին, որ դպրոցական տարիներում արդեն թերթերում հրատարակում էր գրական հոդվածներ և բանաստեղծություններ՝ «Ֆանթազիո» ծածկանունով. վերջին տարին հրատարակեց մի վիպակ՝ «Թուղթի փառք» վերնագրով: Հետո մի տետրակ՝ «Թրթռումներ» վերնագրով և ավելի ուշ՝ «Արշալույսի ղողանջներ» անունով մի հատոր բանաստեղծություններ:

    Այնուհետև նա գնաց Փարիզ, ուր հրատարակում էր «Անահիտ» հանդեսը:

    Հիշում եմ նաև Վաղարշակ անունով երիտասարդին, որ ավարտելուց հետո Փարիզ գնաց, սովորեց բժշկություն և հիվանդանոցի ներքին բժիշկ դարձավ. մի պաշտոն, որ քչերին է հաջողվում:

    Սամաթիացի Միհրդատյան անունով մի աշակերտ էլ սովորեց Փարիզում և եղավ նշանավոր ինժեներ:
    Իսկ ամենից նշանավորը եղավ Երվանդ Մանվելյանը, Խասգյուղցի, որ նույնպես Փարիզ գնաց՝ համալսարանում սովորելու: Նրա համար պատմում են հետևյալ հետաքրքիր դեպքը:
    Փարիզում քիմիայի դասախոս պրոֆեսորը գրատախտակի վրա գրում է մի խումբ ֆորմուլաներ: Ուսանողների մեջ է նան Մանվելյանը, որ հանկարծ տեղից վեր ցատկելով բղավում է. «C’est faux!» (սխալ է): Բոլոր ուսանողներն սկսում են սուլել և ոտքերով հատակը ծեծել: Պրոֆեսորը լռեցնում է բոլորին և Երվանդին կանչում է բեմ և հարցնում՝ «Ի՞նչն է սխալ»:
    Երվանդը ամբողջ ֆորմուլաները բացատրելով կանգնում է մի կետի վրա և ասում է. «Այստեղ սխալ է»։ Պրոֆեսորը երկար դիտում է և ասում. «Ճիշտ եք ասում»:
    Բոլոր ուսանողները ապշում են: Դասախոսը հարցնում է.
    «Դուք ո՞վ եք»:
    — «Je suis Arménien», (Հայ եմ),— պատասխանում է Երվանդը պարծենկոտությամբ,- ես Կեդրոնական վարժարանի աշակերտ եմ»։
    Այնուհետև դասախոսը Երվանդին իր խնամակալության տակ է առնում և ուշադիր հետևում է նրան մինչև ավարտելը:

    Ավարտելուց հետո Մանվելյանը մտնում է Պաստյորյան հիմնարկությունը (Institut Pasteur), որի անունը արդեն պատկառելի է:

    Պաստյորը ֆրանսիացի մի գիտնական էր, որ հնարեց բժշկության մեջ բուժման առանձին սիստեմ, որ իր անունով կոչվում է պաստյորյան: Այս սիստեմով նա գտավ նախ կատաղությունը բուժելու դարմանը, որ տարածված է ամբողջ աշխարհում: Բայց Պաստյորը կատաղության միկրոբը չկարողացուվ գտնել և կտակեց, որ իր աշակերտներից մեկը գտնի: Երվանդ Մանվելյանը գտավ այդ միկրոբը: Նա գտել է նաև ուղեղի կազմության մասին բազմաթիվ կարևոր գաղտնիքներ և դարձավ նշանավոր գիտնական: Մի երկու տարի առաջ մեր Ակադեմիան հրավիրեց նրան Երևան մի քանի գիտական դասախոսություններ կարդալու համար, բայց նա չկարողացավ գալ»…

    «… Հայերենի մեր ուսուցիչն էր արժանահիշատակ Անտոն Մատաթիա Գարագաշյանը, որ մենք կարճ բառով կոչում էինք Գարագաշ էֆենդի (այն ժամանակ հայերեն ասելով հասկանում էինք գրաբարը. իսկ աշխարհաբարի քերականություն չէինք սովորում, այլ գրում էինք միայն շարադրություն): Գարագաշը Վինննայի Մխիթարյան միաբաններից էր. նա ոսկեդարյան հայերենի գյուտի առաջին հեղինակներից էր, ավելի ուշ նա՝ հարելով Բյուխների նյութապաշտ (մատերիալիստական ) փիլիսոփայության, թողել էր սքեմը և աշխարհական էր դարձել:
    Գրաբարը գիտեր այնպես, ինչպես ոչ ոք չգիտեր: Ամենաանսովոր բառը՝ երբ հարցնեինք, իսկույն սկսում էր թվել, թե այդ բառը գործածված է Եզնիկի այսինչ գլխում կամ Ոսկեբերանի այսինչ հատվածում, և այդ վկայությունները իսկույն բերանացի ասում էր:

    Դժբախտաբար մեր ժամանակ գրաբար գրականություն չկար. պատմական գրքերը արգելված էին պետության կողմից. Ոսկեբերան, Եփրեմ Ասորի, Բարսղի Վեցօրեայք, Եվսեբիոս և նման գրքեր չկային հրապարակի վրա՝ Վենետիկում տպված լինելու պատճառով:
    Այդ բոլորը մենք միայն հին մատենագրության պատմությունից էինք սովորել, որի ուսուցիչն էր ինքը՝ Գարագաշ էֆենդին: Մեր դասագիրքն էր Եզնիկը, որ գրեթե անգիր էինք արել:
    Բացի դրանից, շարունակ Լաֆոնթենի առակներից գրաբար թարգմանություններ էինք անում:
    Գարագաշը՝ լինելով մոլեռանդ ոսկեդարյան, թույլ չէր տալիս մեզ կարդալ որևէ հետնադարյան գրաբար գիրք, իսկ Վենետիկի Մխիթարյանների հեղինակած գրքերը ատելով ատում էր:
    Հյուրմյուզի թարգմանած «Տելեմակը» կոչում էր «բոզ համոզելու լեզու»:
    Աշխարհաբարը նրա համար այլանդակություն էր.
    «Ի՞նչ ըսել է՝ «իշխանության տակ». «տակը» ի՞նչ է. «տակը»… ըսեք «ընդ իշխանութեամբ»:
    Նախդիրներու ջնջումը գռեհկություն է. ադիկա թուրքերեն է»:
    Այսպիսի ծայրահեղ, ուրիշ դեպքերում անթույլատրելի բառեր էր գործածում Գարագաշը, բայց մենք մեծ պատկառանքով լսում էինք իր խոսքերը:
    Նա՝ Բյուխների նյութապաշտ փիլիսոփայության հետևելով, անաստված էր.
    «Աստված ի՞նչ է»,- ասում էր նա և ծխախոտի տումիտ կամ ուրիշ առարկաներ ցույց տալով ասում էր. «Ահա՛, սա Աստված է, ա՛ն ալ Աստված է, ամեն բան Աստվա՛ծ է»:
    Այսինքն՝ նյութն ինքն Աստված է, և Աստված ինքը նյութ է:

    «Գարագաշը»

    Զառամյալ ծերունի էր, բայց դեռ ուշքը միտքը վրան էր: Անսահման բարի, սովորեցնում էր ոչ թե իբրև ուսուցիչ, այլ իբրև ընկեր: Դասի ժամանակ բոլորիս հավաքում էր իր գլուխը և այնպես պարապում:
    Չափազանց միամիտ էր: Մի օր, իր ձախ կողմը կանգնած աշակերտներից մեկը Գարագաշի ականջին փսփսաց, թե աջ կողքին կանգնած աշակերտը գող է:
    Գարագաշը վախենալով նայեց նրան և ժամացույցը աջ գրպանից հանելով դրեց ձախ գրպանը:
    Մի ուրիշ օր դասարան մտած ժամանակ ձեռքին կարմիր թաշկինակի մեջ դրած ինչ-որ բան էր բերել և իբր թե թաքուն, կամացուկ դրեց ամբիոնի տակ և սկսեց պարապել:
    Աշակերտներից մեկը նայեց և տեսավ, որ բերածը հունապ է:

    Հունապ

    Մի քանի րոպեի մեջ ամբողջ հունապները կերանք վերջացրինք:
    Երբ դասը վերջացավ, և Գարագաշը իր հունապները մոռցած գնում էր, «Գարագա՜շ էֆենդի, հոս բան էիր դրել»,- կանչեցինք:
    Գարագաշը հիշեց և վերադարձավ, կռացավ ամբիոնի տակ և պարապ թաշկինակը միայն տեսնելով՝ ասաց.
    «Հոս բան էի բերեր»:
    «Ի՞նչ բան»,- հարցրինք մենք՝ իբր ոչինչ չիմանալով:

    Գարագաշը ամաչում էր ասել, բայց վերջում ասաց, թե հունապ էր:
    «Օ՜, ինչո՞ւ մեզի չըսիք, մենք կպահեինք. հոս շատ մուկ կա, մուկերը տարեր են»:
    Ահա այսչափ միամիտ էր նա»…

  • «ԿՅԱՆՔԻՍ ՀՈՒՇԵՐԻՑ» (Հ. ԱՃԱՌՅԱՆ)  Մաս Ա

    «ԿՅԱՆՔԻՍ ՀՈՒՇԵՐԻՑ» (Հ. ԱՃԱՌՅԱՆ) Մաս Ա

    «ԿՅԱՆՔԻՍ ՀՈՒՇԵՐԻՑ» (Հ. ԱՃԱՌՅԱՆ)
    Մաս Ա

    Մոտ կեսդարյա իր գիտական գործունեությամբ Հայ լեզվաբան, Հայաստանի ԳԱ ակադեմիկոս Հրաչյա Աճառյանը պեղեց Հայոց լեզվի գանձարանը և գրաբարի, լեզվաբանության, համեմատական քերականության, բարբառագիտության, ստուգաբանության և այլ բնագավառներում կատարած իր բեղուն աշխատանքի պտուղները թողեց սերունդներին:

    1876 թվականին Կ.Պոլսի Սամաթիա թաղամասում, արհեստավորի ընտանիքում ծնված Հ. Աճառյանն իր նախնական կրթությունն ստացավ ծննդավայրում՝ Կեդրոնական վարժարանում: Բարձրագույն կրթության ճանապարհները 1895-ին նրան հասցրեցին Ֆրանսիա՝ Փարիզի Սորբոնի համալսարան, որտեղից վերադարձավ հայրենիք՝ շարունակելու իր գիտական, մանկավարժական արգասավոր գործունեությունը տարբեր քաղաքներում…
    Կյանքի մայրամուտին թողած իր հուշագրության մեջ վաստակաշատ հայագետն արժեքավոր տեղեկություններ է տալիս Հայ և օտարազգի բազմաթիվ մտավորականների, հասարակական գործիչների մասին։

    «Իբրեւ գլուխ եւ իբրեւ սիրտ՝ մեծ ապագայ կը գուշակէի Կեդրոնականին այդ կոչէցեալ աշակերտին համար․․․ ամէն բան ունի յառաջանալու, մեծանալու համար․․․ քանզի բանաստեղծ ալ է։ Եւ հակառակ ասածին՝ խօսքին տեղ գի՛րն է, որ պիտի թռչի ու գայ մեզի»։ (Եղիա Տեմիրճիպաշյանը՝ Հ. Աճառյանի մասին)

    Հ. Աճառյանի «Կյանքիս հուշերից» գրքից որոշ հատվածներ՝ ստորև…

    ԻՄ ՈՒՍՄԱՆ ԸՆԹԱՑՔԸ

    Շատ անգամ մտածել եմ, թե ի՞նչը պատճառ եղավ, որ ես մտնեի այս մասնագիտության մեջ: Այդ միևնույն է, թե հարց տայինք, թե ինչո՞ւ ոմանք այս և ոմանք այն մասնագիտությունն են ընտրում: Արդյոք հակումը բնատո՞ւր է, թե առաջանում է զանազան պայմաններից:

    Ես կարծում եմ, թե պայմանները շատ մեծ ազդեցություն ունեն, ինչպես պիտի երևա հաջորդ տողերից:

    Մայրս բոլորովին անգրագետ էր: Այսպես եղավ նաև մեծ քույրս, որ մինչև իր մահը Ա տառն անգամ չէր ճանաչում: Հայրս կիսագրագետ էր, բայց շատ աշխատասեր և ուսումնասեր: Երկու փոքրիկ անեկդոտ ցույց կտան իր գրագիտության աստիճանը:

    Մի օր գալով դպրոց, հարցնում է հայրս հոգաբարձուներին, թե՝ «Տղաս ի՞նչպես է սովորելու մեջ»։ Պատասխանում են. «Տղադ շատ աշխատասեր է»։ Հայրս ասում է՝ «Ափսո՛ս, աշխատասեր ըլլալու տեղ, աշխատող ըլլար՝ ավելի լավ էր»։

    Մի ուրիշ անգամ տուն եմ բերում իմ ստացած դպրոցական թվանշանները: Մեզ մոտ այն ժամանակ աշակերտի թվանշանը բառով էին գրում և ոչ թե թվով: Իմ թերթի վրա առարկաների դեմ դրված էին մի քանի հատ «քաջալավ», «լավագույն» և մի հատ էլ «լավ»: Հայրս՝ կարդալով այդ թերթը, նկատեց ինձ. «Ինչո՞ւ միայն մի հատ «լավ» ունիս, մյուսները «լավագույն» են»:
    Ես վախենում էի ճիշտ հակառակից, որովհետև «լավը» ավելի ցածր էր, քան «լավագույնը», իսկ նա, զարմանալի էր, որ հակառակն էր կարծում:
    Ես ասացի. «Հայրիկ, «լավագույնը» «լավից» բարձր է»:
    —«Որի՞ն կուզես խաբել, «լավագույն»՝ այսինքն՝ լավի գույն ունեցող»։
    Ես երկար բացատրեցի, բայց նա չհամոզվեց և դուրսը միայն, սրճարանում հարցնելով իմացավ զարմանքով, թե «լավագույնը» «լավից» բարձր է»:

    «… Մայրս ունեցել էր մի հորեղբոր որդի, որ քահանա էր և այն ժամանակի համար ուսյալ մարդ էր համարվում: Նա մեռել էր, և նրա գրքերից մեկը ժառանգություն էր ընկել մորս: Դա մի փոքրադիր «Հայոց պատմություն» էր, տպված Վենետիկ: Հեղինակի անունը և տպագրության թվականը չեմ հիշում, բայց գրքի արտաքինը լավ եմ հիշում:
    Հայրս՝ չափազանց սիրելով Հայոց պատմությունը, ինձ շարունակ կարդալ էր տալիս ոչ միայն հանգստի, այլև աշխատանքի ժամանակ:
    Նա իր խանութում, որ մի ժամանակ գտնվում էր մեր պարտեզում կամ, երբ սենյակում սեղանի առաջ նստած աշխատում էր, ես էլ դիմացը նստած կարդում էի այդ գիրքը: Երբ գիրքը վերջանում էր, նորից էր կարդալ տալիս։ Այդպես շարունակ:
    Այնպես որ, կարող եմ ասել, որ այդ գիրքը մի քանի տասնյակ անգամ կարդացել եմ: Գրքի վերջում դրված էր Հայոց բոլոր նահապետների և թագավորների անունների ցանկը` Հայկից մինչև Լևոն Զ: Այնքան շատ էի կարդացել, որ մինչև այսօր անգիր գիտեմ այդ ամբողջ ցանկը և մեքենայի նման կարող եմ կրկնել:

    Այսպիսով ծնվեց իմ մեջ անշիջանելի սեր Հայոց պատմության, որ հետո անցավ ընդհանուր պատմության:
    Կարդացել էի ամեն ազգի պատմություն, որ կարողացել էի ձեռք բերել։ Ամեն մի գիրք, որի խորագրում գրված էր լինում «Պատմություն», ձգող հրապույր ուներ միշտ ինձ համար, և մեծ սիրով կարդում էի՝ նույնիսկ եթե լիներ «Պատմություն թոչնոց»:

    Հայրս ինձ համար առել էր Larousse -ի ֆրանսերեն բառարանը:
    Այդ գրքի երկրորդ մասում, ինչպես հայտնի է, գտնում ենք անունների մեծ ցանկ. այնտեղ նշանակված են զանազան երկրների թագավորների անունը, թվականը և կյանքը, բառարանի այբուբենական կարգով: Ես, ողորմելի միամիտ մանուկ, այդ բոլոր անունները ըստ երկրների և ըստ ժամանակագրության կանոնավոր ցանկի վերածելով՝ մի աշխատություն էի կազմել: Եվ ինձ համար ամենամեծ հաճույքն էր կարդալ, օրինակ՝ Ֆրանսիայի թագավորների ժամանակագրական շարքը. այսպես և՝ ուրիշ երկրների: Կարծես, թե այդ երկրները իրենց համար սեփական պատմության գիրք կամ ձեռնարկ չունենային:

    Այսպես, ուրեմն, մանուկ հասակիս ինձ առաջնորդ ունենալով այն Հայոց պատմության հատորիկը, սեր էի ստեղծել իմ մեջ դեպի Հայոց և ընդհանուր պատմությունը։ Այդ սերն էր, որ պատմությունից թեքվեց դեպի ազգերի լեզուները, ուրիշ խոսքով՝ պատմությունից անցա լեզվաբանության:

    Լեզվի համար էլ ոչ մի ուղեցույց չունեի։ Մեր փողոցի ծայրին մի հույն նպարավաճառ կար. խնդրեցի նրանից, որ տա ինձ հունարեն այբուբենը. սովորեցի բոլոր տառերը և այդ փոքր հասակիս ազատ կարդում էի հունարենը:
    Մի քանի փողոց այն կողմ մի հրեա փերեզակ կար, որից երբեմն գնումներ էինք անում: Փերեզակը սպիտակ մորուքով պատկառելի և բարի ծերունի էր: Ակնոցը աչքերին, գլուխը կախած գրքերի վրա, և ըստ իրենց տովորության՝ միշտ օրորվելով կարդում էր: Նրանից էլ խնդրեցի. որ տա ինձ եբրայական այբուբենը, իրենց անուններով և արժեքով: 22 տառերը գրեց մի թերթի վրա, և ես արագությամբ սովորելով, եբրայերեն էլ էի կարդում:

    Մեր դպրոցում իբրև օտար լեզու, բացի թուրքերենից, սովորում էինք ֆրանսերեն: Բայց կային դպրոցներ, ուր ֆրանսերենի փոխարեն անգլերեն էին սովորեցնում։ Այդպես էր Սամաթիայի Նոր թաղի դպրոցը, ուր աշակերտում էր մեր հարևանի որդին՝ Երվանդը: Կիրակի օրերը գալիս էր նա մեր տունը և դռան շեմքի վրա նստած պարապում էր ինձ հետ անգլերեն»…

    «Դեռ գերմաներենի և ուրիշ լեզուների չէի անցել: Գրաբար շատ լավ էի սովորում և զարմանում էի, ինչպես որ մինչև հիմա էլ զարմանում եմ, թե ինչու ուրիշները այնքան դժվարություն են կրում սովորելու գրաբարը»…

    Շարունակությունը՝ հաջորդիվ…

    Լուսանկարում՝ Հրաչյա Աճառյանի ծնողները

  • «ԽՈՋԱՅԱԿԱՆ ԿԱՊԻՏԱԼ»  ՄԱՍ Գ

    «ԽՈՋԱՅԱԿԱՆ ԿԱՊԻՏԱԼ» ՄԱՍ Գ

    «ԽՈՋԱՅԱԿԱՆ ԿԱՊԻՏԱԼ»
    ՄԱՍ Գ

    ՀԱՅ ԿՂԵՐԱԿԱՆ ԴԻՎԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆԸ

    Արցախում՝ Շուշիի ուղղահայաց ժայռերի ներքո՝ Քարին տակ գյուղի մի բազմանդամ ընտանիքում 1860 թվականին ծնված Առաքել Բաբախանյանը՝ Լեոն, հսկայական ավանդ ունեցավ Հայ մշակույթում իր պատմագիտական ուսումնասիրություններով, արժեքավոր աշխատություններով, հրապարակախոսական հոդվածներով…

    Շարունակելով նախորդ հրապարակումները՝ մի հատված ևս Լեոյից՝ ստորև…

    «…Եվ չէին իմանում Հայ խակամիտ քաղաքագետները, թե ինչու եղավ այսպես։ Նրանք կարծեցին, թե կայսրի խորհրդականներն էին վատ մարդիկ, ուստի այսպիսի տխուր վախճան ունեցավ իրենց քրիստոսասիրական մուրացկանությունը։
    Եվ դարձյալ մնաց այն հավատը, թե կրոնակցությունն Արևմուտքի հետ այն միակ փրկությունն է, որին կարող է ակնկալել Հայ ժողովուրդը։

    Նկատենք այստեղ Հայ կղերական դիվանագիտության մի առանձնահատկությունն էլ՝ ամբողջ Հայության անունից նշանաբաններ ձևակերպելը։
    «Մահ աստուածպաշտութեամբ, քան զկեանս ուրացութեամբ» — այս նշանակում էր՝ մի ամբողջ աշխարհը պիտի մեռնե՝ քրիստոնեության կամ, ավելի ճիշտ, լուսավորչականության համար։
    Եվ դուրս էր գալիս, որ մի բուռն մարդիկ մի ամբողջ ժողովրդի ֆիզիկական գոյության տեր և տնօրեն էին դարձնում իրանց և մատնում էին նրան կոտորածի և բնաջնջման՝ հանդեպ սրանից շատ ուժեղ հակառակորդ կողմի։

    Հայ կղերական դիվանագիտության ներկայացուցիչները չգիտեին և երբեք չեն իմացել համրել Հայ ժողովրդից իրանց խլած բոլոր զոհերը։
    Հախուռն, անշրջահայաց, անպատասխանատու են եղել և այս պատճառով մի փոքրիկ և տկար ժողովրդի ողջակիզումը կատարել են խղճի հանգստությամբ։

    Եղիշեն՝ իր փառաբանած Վարդանանց դժբախտ և աղետալի ապստամբությունն արդարացնելու և հիմնավորելու համար, հավատացնում է, թե ​ամբողջ աշխարհն ուզում էր մեռնել իր կրոնի համար, և ամենքը վազում էին դեպի պատերազմի դաշտը, ինչպես ոչխարները՝ դեպի աղը։
    Այս բանաստեղծություն է, որ երբեք չի պակասել կղերական դիվանագիտության՝ թե՛ իրան և թե՛ ուրիշներին խաբելու համար։

    Ղազար Փարպեցին տալիս է նույն Վարդանանց պատերազմի նկարագրությունը, և մենք այդտեղ տեսնում ենք ավատական իշխանների հրամանով Ավարայրի դաշտը քշված ճորտ գյուղացիների ամբողջ զանգվածներ, որոնք փախչում են դաշտից պատերազմը դեռ չսկսած։ (Ղ. Փարպեցի, էջ 153):
    Ավատական Հայաստանը քարուքանդ եղավ այդ ապստամբությունից, որը պարսիկները ճնշեցին ամենայն անգթությամբ։ Բայց կղերական դիվանագիտությունը ո՛չ սարսափեց այդքան զոհերից, ո՛չ խրատական դասեր առավ ժողովրդական մեծ աղետից։
    Եկեղեցու մեջ կար մի գիրք, որ կղերի մեծագույն նեցուկներից մեկն էր կազմում, և որի անունն էր «Տոնացույց»: Այդ գրքի մեջ մտցվեց այսպիսի հիշատակություն.
    «Սրբոց Վարդանանց զորավորացն մերոց հազար երեսուն և վեց վկայից, որք կատարեցան ի մեծի պատերազմին»: (Էջմիածնի օրացույց, 1927, էջ 35):
    Կղերական դիվանագիտությունն այս շնորհն էր անում կոտորված ժողովրդին և այնուհետև կարող էր հանգիստ շարունակել իր վարքագիծը: (Ծնթ. Միևնույն Օրացույցը Վարդանանց պատերազմից 1464 տարի հետո՝ 1915-ին տեղի ունեցած կոտորածներին վերաբերվում էր այսպես. «Տօն ազգային: Յիշատակ բիւրաւոր նահատակաց յընթացս համաշխարհային պատերազմի. յեկեղեցիս Հայաստանեայց կատարել հոգեհանգիստ»)…

    …«Ինչ որ տեսանք մինչև այժմ, նույնը կրկնվում է և այսուհետև երկար և երկար դարերի ընթացքում։ Եվ չի էլ կարելի ասել, թե հոգևորականությունն այսպիսի ղեկավարող դեր երկրի ​քաղաքական ճակատագրի վերաբերմամբ խաղացել է շնորհիվ այն հանգամանքի, որ նա՝ քաղաքական իշխանության անկման և ոչնչացման շրջաններում եղել է Հայ ժողովորդի պաշտոնական ներկայացուցիչը։
    Նախ՝ այս հանգամանքը բացասում են մեր 4-րդ և 11-րդ դարերը, վերջինս Անիի թագավորության մեջ, երբ գոյություն ուներ թագավոր (Գագիկ), բայց խաղալիք էր Պետրոս կաթողիկոսի ձեռքում, մի շահամոլ և զզվելիորեն ագահ կղերականի, որ միացած մի քանի ավատական տերերի հետ՝ վաճառեց Հայաստանի այդ գավառային անկախությունը բյուզանդացիներին, բայց և այնպես, կղերական գրականության մեջ ոչ միայն չէ ստացել որևէ կշտամբանք այդ պժգալի գործի համար, այլ դեռ զարդարվել է հրաշագործ սուրբի («Գետադարձ») լուսապսակով։

    Երկրորդ՝ խնդիրը ներկայացուցիչ լինելը կամ չլինելը չէ։
    Խնդիրը սկզբունքն է, բովանդակությունը, ընբռնումն է, աշխարհայացքը։
    19-րդ և 20-րդ դարերում մենք ունենք մի շարք փաստեր, երբ կղերական դիվանագիտության վարիչները հոգևորականներ էլ չեն, այլ աշխարհականներ, անգամ այնպիսիները, որոնք համարում էին իրենց «սոցիալիստ»:

    Մեզ մնում է՝ երևույթի ամբողջ տևողականության վերաբերմամբ պատմական ճշտությունը պահպանած լինելու համար, վերցնել «բյուզանդականություն» տերմինը և նրա տեղ դնել «քրիստոնյա Եվրոպա»։ Էությունն, այս փոփոխումից, մազի չափ չի վնասվի երկու կողմերի համար, և դրությունը կմնա հավերժական – մի կողմը, այն է՝ Հայ կղերական դիվանագիտությունը, լացող մուրացկան՝ «Քրիստոսի սերին», իսկ մյուս կողմը, քրիստոնեական դիպլոմատիան՝ ստախոս, խաբեբա, դավաճան, ազգերի արյունը առևտուր դարձնող, ինքն էլ վաճառվող մի բոզ։

    Թե որքան չարաղանդ մի մոլություն էր Հայ կղերական դիվանագիտության պաշտամունքը, – այս հանգամանքն էլ Հայոց պատմությունն ընդգծել է մի շարք խոշոր փաստերով։
    Առաջին փաստը մենք տեսանք – Պապ թագավորը՝ զոհ։ Նրանից հետո էլ Հայ իրականության մեջ երևացել են գործիչներ, որոնք հասկացել են, թե երկրի քաղաքական շահերը բարձրաբարբառ հրամայում են ձեռք վերցնել կրոնակցության թշվառ հենարանից և փոխադարձության լեզու գտնել հարևան ուժեղ, տիրապետող, բայց ոչ քրիստոնյա պետությունների հետ։

    Պապից հետո երկրորդ տեղը պատկանում է Թեոդորոս Ռշտունուն (7-րդ դար), որը՝ զզվելով Բյուզանդիայի խարդախ քադաքականությունից, ​դաշնակցեց արաբների հետ՝ Հայաստանի համար շատ ձեռնտու պայմաններով՝ ընդդեմ Բյուզանդիայի, բայց դրա համար նրա դեմ թշնամություն բարձրացրեց ժամանակի հունամոլ կաթողիկոսը՝ Ներսես Շինողը։

    Ավելի փառավոր օրինակ ներկայացնում է Կիլիկիայի Մլեհ իշխանը (12֊րդ դար), մի շատ բացառիկ երևույթ Հայոց պատմության մեջ։ Նա դաշնակցում է հարևան մահմեդական պետությունների հետ, նրանց օգնությամբ հաղթական պատերազմ է մղում տեղական լատինական իշխանությունների դեմ։ Այս միակ մարդն էր, որ մի կողմ նետելով կրոնական նախապաշարմունքները, հենց այդ միջոցով ուժեղացավ այնքան, որ պատերազմերը մղեց մինչև իսկ Բյուզանդիայի դեմ և երբեք չհաղթվեց, մինչև որ Մանվել կայսրն ստիպված եղավ հաշտություն կնքել նրա հետ։

    Բայց այսպիսի մի երևույթ չէր կարող տանել Հայ կղերական դիվանագիտությունը, և Մլեհն սպանվեց յուրայինների ձեռքով, հազիվ կարողանալով վարել իր իշխանությունը հինգ տարի։

    Մի ուրիշ օրինակ էլ ավելի ևս զարմանալի․ նույն Կիլիկիայի Հեթում թագավորը (13-րդ դար,) որ մոնղոլական աշխարհավեր արշավանքներից իր երկիրն ազատելու համար՝ դաշնակցություն կնքեց մոնղոլների մեծ խանի հետ և դրա համար մի տաժանելի և անսովոր ճանապարհորդություն կատարեց Միջերկրական ծովի ափից մինչև Մոնղոլիայի Կարակորում մայրաքաղաքը։ Հեթումը պարտավորվեց իր զորքերով օգնել մոնղոլական բանակներին, բայց դրա փոխարեն պահպանեց իր պետության խաղաղությունն ու անկախությունը։

    Հայ ժողովուրդն, ուրեմն, միանգամայն զրկված չէր իրերն իրենց իսկական արժեքով և նշանակությամբ տեսնելու և կշռադատելու ընդունակությունից։ Բայց մեր բերած այս վկայությունները մնում են կղզիացած ու առանձնացած, իբրև անհասկանալի, հալածվող բացառություններ Հայ կղերական դիվանագիտության կատարյալ և անսահմանափակ տիրապետության ներքո»։

  • «ԽՈՋԱՅԱԿԱՆ ԿԱՊԻՏԱԼ»  ՄԱՍ Բ

    «ԽՈՋԱՅԱԿԱՆ ԿԱՊԻՏԱԼ» ՄԱՍ Բ

    «ԽՈՋԱՅԱԿԱՆ ԿԱՊԻՏԱԼ»
    ՄԱՍ Բ

    ՀԱՅ ԿՂԵՐԱԿԱՆ ԴԻՎԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆԸ

    Մոտ կես դար իր տքնաջան աշխատանքով, բացառիկ տոկունությամբ Հայոց պատմության հայտնի և անհայտ էջերը պեղեց իր ազգի ճակատագրով մտահոգ Լեոն՝ համակողմանիորեն քննեց պատմական իրադարձությունները և ներկայացրեց իր եզրահանգումները բազմահատոր ուսումնասիրություններում:
    Երևանում 1934 թվականին հրատարակված «Խոջայական կապիտալ» գրքից մի քանի էջ ևս՝ ստորև…

    «…Եվրոպական մի կես-գաղութ էր դառնում Հայաստանի այդ միջնաշխարհը, մշակելով իր սեփական ազնվապետական նիստ ու կացը, քաղաքակրթական պահանջները և այլն, մինչդևռ նրա շուրջը, բարձրավանդակների վրա, արոտային տնտեսությունն էր տիրում իր աղքատ նախնականությամբ, որ հասնում էր այն աստիճան, որ վայրեր կային, ուր դեռ հայտնի չէր միս եփելը (Խորենացի, գիրք Բ):

    Բայց չորրորդ դարի առաջին քառորդում հռոմեական պետականությունը ենթարկվում էր արմատական փոփոխության։ Կոնստանդիանոս կայսրը, կամենալով ազատել կայսրների գահը Հռոմ քաղաքի հանրապետական ավանդություններից և այսպիսով ուժեղացնել միահեծան իշխանության սկզբունքները, պետական կրոնի աստիճանին էր բարձրացնում քրիստոնեությունը, ապա և փոխադրում էր իր գահը Հռոմից Բյուզանդիա, որ և նրա անունով կոչվեց Կոնստանդնուպոլիս։
    Երկու աշխարհի փոխարկություն էր այս։ Պատմության բեմից իջնում էր հեթանոսական Հռոմն իր ապերասան կենցաղով, գլխովին անհավատ, իսկ նրա տեղ բեմ էր մտնում եպիսկոպոսների մշակած նոր կրոնն իր ֆանատիկոսական անհամբերողությամբ և ճգնավորական բթամտությամբ, որոնք առանձնապես թանձրացած էին հունական միջավայրում և պիտի նվաճեին նաև զեղխ ու հղփացած Հռոմը։

    Տալով քրիստոնեության պետական-նվաճողական ույժ, կայսրը հոգս էր տանում նույնպես, որ նոր եկեղեցին տարածվի և ուրիշ երկիրներում, առաջին հերթին, իհարկե, կայսրության վերաբերվող վասալական երկրներում։ Քրիստոնեությունն ընդունելու և պաշտոնական կրոն դարձնելու հրաման ստանում էին Հայաստանի և Վրաստանի վասալ թագավորները: Հասկանալի է, որ մի այսպիսի առաջարկություն անտես անել չէին կարող մանավանդ Հայ Արշակունիները, որոնց բախտը կախված էր ամբողջովին Հռոմեական կայսրությունից։

    Սակայն քրիստոնեությունը Հայաստանին միանգամայն անծանոթ կրոն չէր։ Նա վաղուց մուտք էր գործել այդ երկիրը, դանդաղ տարածվում էր, առանց մեծամեծ աղմուկներ և շարժումներ ​աոաջացնելու։ Գուցե բնական զարգացման ընթացքին թողնվելով, նրան աջողվեր կատարել երկրի նվաճումը խաղաղ պրոպագանդի միջոցով։ Այս միանգամայն հնարավոր էր այդ նոր պաշտամունքի համար, որովհետև նա սիրիական քրիստոնեությունն էր, որ Հայաստան մտնելու հետ միաժամանակ, մուտք էր գործել նույնիսկ և Պարսկաստան իբրև խաղաղ և չեզոք կրոնական երևույթ և իր քարոզչության կենտրոն էր դարձրել Սասանյան մայրաքաղաք Տիզբոնը, հիմնելով այնտեղ եկեղեցի և եպիսկոպոսական աթոռ։
    Սիրիական միսիոնարության միակ ույժն ու հմայքը սիրիացի վաճառականի թափառիկ առևտրական կապիտալն էր, որի ուսերը հեծած՝ նոր կրոնը գնաց աննկատելի կերպով տարածվելու մինչև Հնդկաստան։

    Սիրիական այդ աղքատ քրիստոնեության վրա Հայ Արշակունիները ուշադրություն չէին դարձնում։ Կար քրիստոնեություն և քրիստոնեություն։
    Հարկավոր էր ոչ թե վաճառականական, այլ կայսերական քրիստոնեություն, մինչև ատամները զինված մի հզոր պետականություն, որի լեզուն այնքան ավետարանն ու սաղմոսը չէ, որքան երկաթն ու հուրը։
    Հարկավոր էր հունական քրիստոնեությունը, որ Արևելքում գալիս էր փոխարինելու հռոմեական իմպերիալիզմը։ Այս կլիներ, ամենից առաջ, լավագույն պաշտպանություն Հայ Արշակունիների դինաստիական շահերի՝ ընդդեմ Սասանյան վտանգի։

    Այսպես էր ստեղծվում դինաստիական մեծ անհրաժեշտությունը Արարատյան կենտրոնում։ Սակայն նրա իրագործումը հեշտ չէր բոլորովին։ Միակամություն չէր կարող լինել այնպիսի մի բազմագլխյան ավատական երկրում, ուր այնքան շատ էին հետամնաց տնտեսական ձևերի ձգողությունը դեպի Իրան, մշակութային աստիճանների տարբեր շերտավորումները և այլն։ Այն, ինչ միանգամայն հասկանալի էր և ցանկալի Արարատյան խիտ քաղաքային տնտեսության սրտում, կարող էր միանգամայն մութ ու խորթ լինել Հայաստանի պարարտ արոտներում, ուր նախարարական տնտեսություններն էին՝ մեծամեծ հոտերից բաղկացած:

    Այս մեծ անհրաժեշտության հողի վրա էր ահա, մեծ տարակուսանքների և երերումների մեջ, որ անհայտությունից արագ դուրս եկավ և դրությունն իր ձեռքի մեջ առավ և գործել սկսեց մի տոհմ, որ առանձնակի տոհմանուն չի թողել, մերթ կոչվում է Պարթև, մերթ՝ Պահլավ, բայց ավելի հաճախորեն՝ իր հիմնադրի անունով՝ Գրիգորի տոհմ, և որովհետև այս Գրիգորը եկեղեցական գրականության մեջ աստվածացված է ​«Լուսավորիչ» տիտղոսով, ուստի սովորական է դարձել անվանել այդ տոհմը «Լուսավորչի տոհմ»:

    Նա իսկ որ մտցրեց Հայաստանի մեջ կայսրների քրիստոնեությունը և գլուխ հանեց նոր պետական կրոնի ամրապնդման դժվար գործը։ Բայց այս հաջողությունը Հայ Արշակունիների փրկության համար չէր, ոչ էլ երկրի տնտեսական առաջացումն էր ապահովում։ Ընդհակառակը։

    Պատմական քննադատության երբեք չպիտի հաջողվի պարզել այս Գրիգորի իսկական ծագումը: Թեև նա ունի իր պատմությունը, որի շուրջը գոյացել է մի ամբողջ գրականություն, բայց այդ պատմությունն այնքան խճողված է առասպելներով, հրաշքներով, մարդկային միամտությունը հիմարացնելու և խաբելու ճիգերով, որ ճշմարտության մասին միայն ենթադրություններ կարելի է անել, որոնց մեջ միանմանություն անգամ չի կարելի գտնել։
    Հայ եկեղեցականությանն այսպիսի ողորմելի միջոցով աջողվել է արդեն բոլոր երկրների և ժամանակների կղերին հատուկ քողարկված «սուրբ» ստեր ու խարդախություններ կուտակել ու նրանց շատությամբ մոլորեցնել նախապաշարված մարդկությունը և մի տեսակ կիսաստված դարձնել Գրիգորին՝ իբրև հատուցում այն մեծ ջանքերի, որոնց շնորհիվ Հայաստանը դարձավ քրիստոնյա պետություն։

    Բայց այսքան անհունապես բարձրացված և փառաբանված գործիչի ծագումը մեզ կարող է և չհետաքրքրել: Կարևորն այն չէ, թե հու՞յն էր նա արդյոք, հայացած պարթև՞, թե՞ մի ուրիշ ազգից ու երկրից: Կարևորը նրա կատարած գործն է։ Եվ այս գործի գնահատության մեջ մենք այնքան էլ անօգնական չենք։
    Հենց այն պատմությունը, որ հերոսացրել ու սրբացրել է նրան՝ թաղելով նրա անձը հրաշքների հիացական օրհներգների մեջ, նույն այդ պատմությունը, նույն այդ Ագաթանգեղոսն իր անվերջ շատախոսություններով մեզ շատ նյութ է տալիս իմանալու համար, թե ինչ տեսակ էր Հայաստանը քրիստոնեացնող Գրիգորը։

    Ամենից առաջ տեսնում ենք, որ դա աղքատների, զրկվածների և առհասարակ խոնարհների հերյուրած Քրիստոսի խաղաղ ու հեզ աշակերտը չէ, այլ եկեղեցականացրած, այսինքն՝ ռազմականացրած, սուր ու հուր հագցրած Քրիստոսի մի անողոք և դաժան զորապետը, որի ձեռքում միայն մի միջոց կա համոզելու և խոնարհեցնելու — զինական բռնություն։
    Հայաստանի դարձի պատմությունը զինվորական արշավների մի պատմություն է։ ​Թագավորը, որին նույնպես շատ փքել-ուռցրել է եկեղեցական ներբողականությունը, մի կատարյալ ոչնչություն է այդ մարդու առաջ, իր զորքն ու զենքը տվել է նրան, ինքը մի կողմ քաշվել. երևի գոհ է, որ կատարվում է Կոնստանդիանոսի կամքը և ամրապնդվում է Արշակունիների գահը Հայաստանում։ Այդպիսի մի ապիկար բնավորություն առանց այլևայլության պիտի հաղթահարվեր Գրիգորի եռանդի, ճարպիկության և մանավանդ կազմակերպչական մեծ կարողության առաջ:

    Եվ երկրի «քրիստոնեացումը» կատարվում էր հեշտ, կայծակնային արագությամբ։
    Այդ մի գաղափարական շարժում չէր մտցված ժողովրդական զանգվածների մեջ՝ համոզում, գիտակցություն առաջ բերելու համար։
    Այդ մի հրաման էր, ձևական մի արարողություն։
    Լուսավորում էր Գրիգորը ոչ թե խոսքով, համառ ու երկարատև քարոզությամբ, այլ՝ հրով և երկաթով։
    Հեթանոսական Հայաստանում մեհյանը մի ավատական հիմնարկություն էր, ուժեղ ու հեղինակավոր, մանավանդ նրանով, որ հարստությունների կուտակումներ էր պարունակում իր մեջ։
    Հիմնովին կործանել այդ տաճարները, կոտորել կամ փախցնել նրա պաշտոնյաներին — այս էր, որ Գրիգորի համար նշանակում էր «տարածել քրիստոնեություն», երբ նա, թագավորական զորքերի գլուխն անցած, մի տեղից թռչում էր մյուս տեղ՝ մեհյաններ քանդելու և քուրմեր փախցնելու համար։
    Ագաթանգեղոսը շարունակ այսպիսի արտահայտություններով է հիշատակում իր հերոսի աստվածային առաքելությունները։ Բայց նա չի մոռանում նաև շարունակ և միալար կրկնել, որ կործանված մեհյանի ոսկին ու արծաթը Գրիգորը չէր ոչնչացնում, այլ վերցնում էր զանազան նպատակներով գործադրելու համար։

    Գաղտնիքը բացված է։
    Սրբազան թալան — ահա գլխավորը, միսիոնարության առանցքը, հաջողության մեծ գրավականը։
    Մեհյանների հարստությունն, իհարկե, միայն մետաղական չէր։
    Ավատական կարգի մեջ ամենամեծ հարստությունը հողն էր, միանման անկշտությամբ թալանվում էին և մեհենապատկան հողերը։ Այս հարստությունների բաշխման միջոցով էր, որ Գրիգորը կազմակերպում էր քրիստոնեական եկեղեցին Հայաստանում, նրա պաշտոնեությունը, նրա նվիրապետությունը և այն քաղաքական ույժը, որի վրա նա պիտի կռթներ։

    Քրիստոնեության այս մուտքը Հայաստան պետք է նկատել իբրև մի ամբողջ ավատական շարժում, որի մեջ տակն ու վրայությունների են ենթարկվում հողային հարստությունների ​բաշխման ավանդական կարգերը, ոչնչացնելով հին տերերին, նոր ավատատերեր առաջ քաշելով, մնացողներին կամ ուժեղացնելով, կամ թուլացնելով, նայած թե ինչպես են պահանջում նոր եկեղեցու կուսակացական շահերը։
    Այսպիսով ավատական դասի մեջ գոյանում էին տեսակ-տեսակ խմբավորումներ իրենց ուրույն-ուրույն շահերով, որոնք հակադիր և հակամարտ դրություններ էին գոյացնում, փոխհարաբերությունների և շփումների սրությունն ավելի ևս սաստկացնում։

    Ավատականությունն արդեն ինքն ըստ ինքյան դյուրավառ նյութերով հարուստ մի միջավայր էր պատրաստել իր առաջխաղացության մեջ դեպի ընդհանուր և վերջնական հաղթանակ, քրիստոնեությունն՝ ընկնելով այդ դյուրավառ միջավայրի մեջ, բռնկեցնում էր ավատական մի ամբողջ հրդեհ՝ ավատական հեղափոխությունը փութացնելու համար:

    Նոր, ուժեղ և լավապես կազմակերպված ավատական հիմնարկություն էր դառնում քրիստոնեական եկեղեցին, ստանալով ամեն գյուղում առատ հողաբաժիններ և այդպիսով դառնում էր ճորտային տնտեսության խոշորագույն ներկայացուցիչներից մեկը: Բայց եկեղեցական կազմակերպման մեջ առանձնապես կարևոր դերը պատկանում էր եկեղեցու պետին, և Գրիգորն այդ պետի դիրքը կարգավորում էր անձնապես իր համար ամենահոյակապ կերպով։ Պետն ինքն էր և մի ուրիշին այդ տեղը նա չէր տա, և ահա այդ, իր փառաբանողների բերանով սրբերի ամենավերին դասի մեջ դրվածը, այդ «հրեշտակ ի մարմնի»-ն, այդ գրեթե աստվածը ցույց էր տալիս, որ հաշվի ու շահի լավագիտակ մարդ է և հարստությունների բաշխման միջոցին անձնապես իրան էր պահում առյուծի բաժինը։
    Իբրև քահանայապետ՝ նա դառնում էր ամենից հարուստ մարդը Հայաստանում, գուցե թագավորի չափ հարուստ, հետևաբար՝ ամենից ուժեղն ու հեղինակավորն ավատական դասի մեջ։ Այս, — եթե հարցնելու լինենք մի կղերականի, — ոչ թե, իհարկե, իր անձի, իր «հողեղեն շինվածքի» համար, այլ միայն ու միայն Քրիստոսի փառքի համար։

    Փավստոս Բյուզանդը՝ մի մոլի կուսակից Գրիգոր Լուսավորչի տոհմի, մի գրեթե անհավատալի թիվ է տալիս նրա կալվածներին, — 15 գավառ («Փաւստոսի Բիւզանդացւոյ Պատմութիւն Հայոց», Վենետիկ, 1832թ. 114)։
    Իրանց թագն ու պսակը Տարոնի Աշտիշատն էր, «մեհեան մեծագանձ,- ասում է Ագաթանգեղոսը,- լի ոսկով ​և արծաթով և բազում նուերք մեծամեծ թագաւորաց, ձոնեալ անդ»։ (Ագաթանգեղոս, Վենետիկ, 1862, 606):

    Բացի իր այս մեծահարուստ բովանդակությունից, մեհյանը հռչակված էր և իր կալվածների գեղեցիկ դիրքով ու բնական հարստություններով։ Գրիգորը նրան տիրացավ մեծ դժվարություններով, մի ամբողջ պատերազմի միջոցով, որ մանրամասն նկարագրված է Զենոբ Գլակի անունով մնացած ավանդությունների մեջ:
    Մենք այստեղ տեսնում ենք քրմական մի խոշոր ավատական երկիր, որպիսին Տարոնն էր, որ հանում էր Գրիգորի տարած արքունի զորքերի դեմ իր սեփական բանակը՝ բաղկացած վեց հազար հոգուց, և այս ուժը պարտվում է համառ և արյունահեղ դիմադրություն ցույց տալուց հետո։ Այսպիսի թանգ գնով ձեռք բերած սքանչելի կալվածը Գրիգորը սեփականում էր իրան։

    Եկեղեցու պետից հետո գալիս էին նրա իշխանները — եպիսկոպոսները, որոնք նույնպես բավարար կալվածներ էին ստանում Գրիգորից։ Թե որքան էր նա առատաձեռն այս երկրային բաշխումների մեջ և մանավանդ թե ինչպես էր նա վերաբերվում Հայ ժողովրդին պատկանող հողերին, այս մասին մոտավոր հասկացողություն կարելի է կազմել նույն Զենոբ Գլակի անունը կրող ավանդություններից։
    Այդտեղ մենք տեսնում ենք Գրիգորին վերագրվող մի նամակ, որով նա Արևմուտքից եպիսկոպոսներ և քահանաներ էր հրավիրում՝ Հայաստանի մեջ պաշտոնավարելու համար։

    «Մանաւանդ զի,- գրում էր մի եպիսկոպոսի,- գիտէիք եթէ ամենայն գաւառացս եպիսկոպոս պիտոյ են և քահանայս: Զի թեպետ ոմանք, որք ուստեք ուստեք եկեալ են ժողովեալ, բայց զի՞նչ են այսոքիկ առ վեց հարիւր և քսան գաւառս Հայոց. որև գաւառին մեն մի քահանայ կամ երկու լուկ թէ հանդիպի: Զի դեռ մանկունք երկրիս ի դպրոց են, և ոչ ոք ի նոցանէ բաւականս քահանայութեան… Ապա աղաչեմք զձեզ, ի մէնջ մի՜ վերջանայք, այլ ամենայն վստահութեամբ փութացարուք գալ զկնի արանցդ, զոր յղեցաք առ ձեզ: Եւ եթէ զայցեք, զամենայն երկիրդ Եկեղեաց և Հարքայ ձեր առաջի ունեմք, յոր վիճակ և բնակեսջիք՝ ձեր եղեցի և որք զկնի ձեր, որչափ կենդանի էք դուք և մեք. իսկ երկիրն Մամիկոնէից եթե հաճոյ թուեսցի ձեզ. որպէս և դու իսկ ասէիր՝ զԻննակնեան տեղիսն ինձ տուր, և անդ զքո եղբայրն իսկ եմ ձեռնադրեալ եպիսկոպոս, և ըստ կարի աղաչանց զանուն տեղւոյն փոխեցաք յիւր աւելի անուն… Սակայն եթէ ինքն տացե, ի մէնջ լիով է, զի այլ ևս յաւելում ի դաստակերտս: Ապա եթէ զայն ոչ, սակայն ամենայն երկիրն առաջի ձեր է, զոր և տեսանէք տեղի վայելուչ այն ձեզ»:

    Նկատի ունենալով այս առատաբաշխությունը, լսենք Ագաթանգեղոսին, որ ասում է, թե չորս հարյուր եպիսկոպոսներ ​կային Գրիգորից ձեռնադրված և վիճակների տեսուչներ նշանակված։ Բայց այս բոլորը չէ։ Եկեղեցին ուներ և իր մեծ բանակը — վանականություն:

    «Եւ դարձեալ,- գրում է Ագաթանգեղոսը,- բազում և անհամար գունդս գունդս վանականաց ի շէնս և յանշէնս, դաշտականս շինակեացս և լեռնակեացս, անձաւամուտս և արգելականս հասատատէր»:

    Սրանց մասին էր, որ Կեսարիայի եպիսկոպոսը գրում էր Գրիգորին.

    «Եւ ժողովեսցես ի նոյն տեղի հարիւր արանց չափ, որոշեսցես ի նոսա գիւղս և աւանս մեծամեծս, որպէս զի պետը վանացն ի նոցանե վճարեցի, և ինքեանք միայն աղօթից և ճգնութեան պարապեսցին»:

    Ահա որքան հողային տակնուվրայություններ էր բերում Հայաստանին չորրորդ դարն իր պաշտոնական քրիստոնեությամբ։
    Չպետք է մոռանալ, որ երկրի մակերևույթն առանց այն էլ կտրտված էր մեծ ու փոքր մասերի և բաժանված էր աշխարհական ավատատերերի կամ նախարարությունների մեջ, իսկ սրանց թիվն, ինչպես ասում են, հասնում էր 900-ի։

    Եթե նույն իսկ իջեցնենք այդ թիվը մինչև 400-ի, ինչպես առաջարկում են ոմանք, այնուամենայնիվ կունենանք մի երկիր՝ կտրատված չափազանց մանր մասերի, որոնց գյուղացի ճորտ ազգաբնակությունը ստիպված էր կերակրել աշխարհական և հոգևորական ձրիակերների անթիվ ոհմակներ»…

    Շարունակությունը՝ հաջորդիվ…

  • «ԽՈՋԱՅԱԿԱՆ ԿԱՊԻՏԱԼ»  (ՄԱՍ Ա)

    «ԽՈՋԱՅԱԿԱՆ ԿԱՊԻՏԱԼ» (ՄԱՍ Ա)

    «ԽՈՋԱՅԱԿԱՆ ԿԱՊԻՏԱԼ»
    (ՄԱՍ Ա)

    ՀԱՅ ԿՂԵՐԱԿԱՆ ԴԻՎԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆԸ

    «Ինձ ղեկավարող, ինձ դրդող, ինձ հրամայողաբար առաջ մղողը եղել է Հայ ժողովուրդը…
    Լինելով ժողովրդի զավակ, սնված ու մեծացած նրա տառապանքների, նրա անհուն ցավերի մեջ, ես իմ գործունեության յուրաքանչյուր քայլում, ամեն ժամ, ամեն րոպե նրան՝ այդ մեծ ու տարաբախտ մոր ձայնին էի ականջ դնում, նրա վեհ սրտին էի դիմում և այնտեղից ներշնչումներ ստանում»,- գրել է Լեոն 1907 թվականին («Վտակ», Թիֆլիս, 1907, թիվ 11, էջ 163):

    Հայոց հնագույն շրջանի պատմությունն ու մշակույթը Լեոն ներկայացնում է՝ անդրադառնալով ժամանակի քաղաքական իրավիճակի ազդեցությանը, համեմատում, զուգահեռներ է անցկացնում, նշում փոխազդեցությունները, ընդհանրություններն ու առանձնահատկությունները:
    Նա վերագնահատում է անցյալի իրադարձությունները՝ համոզված, որ յուրաքանչյուր ժողովուրդ ինքն է կերտում իր պատմությունը՝ ի հեճուկս արտաքին հանգամանքների և օտարի պարտադրանքի…
    Իր՝ «Խոջայական կապիտալ» ուսումնասիրության մեջ Լեոն քննարկում է աշխարհագրական դիրքով երկու մրցակից տերությունների միջև գտնվող Հայաստանի իրավիճակը 3-4-րդ դարերում և հետագայում:

    Մի քանի տող հիշյալ աշխատությունից՝ ստորև…

    «Պարթևական Իրանը շատ մոտ էր Հայաստանին` հարազատության կապերով կապված, շնորհիվ այն քաղաքական կազմակերպության, որ նա տվել էր Հայերին։ Այդ կազմակերպությունը թագավորություն էր՝ պարթևական կերպարանքով»…

    «…Հիմա տեսնենք մյուս կողմը — Հռոմը: Սա արդեն մի երևույթ է, բոլորովին խորթ Արևելքին, ծնվել ու մեծացել է Եվրոպայում, օժտված է բարձր կուլտուրայով, զինվորական կազմակերպությունը և արշավներ գործելու արհեստը հասցրել է ժամանակի տեսակետից կատարելագործության, ապրում է պատերազմներով, հաղթում է ու հարստանում աշխարհներ կողոպտելով, միլիոնավոր մարդիկ ստրկության վերածելով ու իրեն ծառայեցնելով։

    Մեզանում մինչև օրս հռոմեական իմպերիալիզմը հասկացվել է լոկ նվաճողական փառասիրության տեսակետից։ Հռոմի բանակների երկարատև գրավումները, որոնց ծանրության կենտրոնը կազմում էր Արաքսի միջին հոսանքը կամ Արարատյան երկիրը, նկարագրվում էին իբրև՝ եկան, գրավեցին, նստեցին, հետո էլի գնացին, էլի եկան և այսպես շարունակ։
    Կարծես Հռոմի լեգիոնները զինվորական զբոսանքներ էին կատարում, կամ այնքան արդեն կարոտ էին դափնիների, որ այնքան հեռու և դժվարին արշավներ էին հանձն առնում, և եթե այսօր Գառնի գյուղի մոտ մնացել են հռոմեական ավերակների սքանչելի բեկորները, այս միայն այն է նշանակում, որ հռոմեական արվեստի բոլոր սրբություններով կառուցված տաճարը և նրա շուրջը տարածված մեծ կայանը ունեցել են միակ նպատակ՝ վայելելու երկու քայլի վրա հորդահոս վազող աղբյուրի պաղ ջուրը:

    Ո՛չ, այսպես չէր դարավոր իրողությունը։
    Հռոմեական իմպերիալիզմը ծնեցրեց Հռոմի կապիտալիզմը, որպեսզի դառնա նրա սպասավորը և աշխարհից — աշխարհ ընկնելով՝ շահեր նվաճե նրա համար։
    Հռոմի բանկիրները, կապալառուները և մատակարարները – ահա ովքեր էին հռոմեական լեգիոնների քայլեցնողները։
    Հարկավոր էին օտար մարզեր՝ սրանց գաղութավորելու, շահագործելու համար: Եվ բանակի ետևից դեպի օտար երկիրներն էին շարժվում կապիտալիստական տզրուկների ամբողջ բանակներ, որոնք ունեին տեսակ-տեսակ հանձնառություններ — հարկերի հավաքում, գերիների առևտուր, տեղի հողային հարստությունների, արդյունագործական ձեռնարկությունների շահագործում և այլն, և այլն, և այս բոլորը պիտի հովանավորեին և պաշտպանեին երկիրները գրաված հռոմեական զորքերը:

    Թե որքան բազմաթիվ էին զինվորական արշավներին հետևող այս վայելողների ոհմակները — կարելի է հետևեցնել այն հանգամանքից, որ Հռոմի ոխերիմ թշնամի Միհրդատ Պոնտացին հրաման արձակեց ոչնչացնել Փոքր Ասիայի բնակիչ հռոմեացիներին, այդ երկրի զանազան համայնքներում ջարդվեցին 80.000 իտալացիներ։ Այնուհետև այս «հռոմեական ջարդը» մի տեսակ սովորություն էր դառնում Ասիա նահանգում. Կովկասի լեռներից իջնում էին ցեղեր և մասնակի կոտորածներ էին սարքում այս ու այն քաղաքում։
    Այս արյունահեղություններն ապացույց են, ​թե մինչև ո՛ր աստիճան կատաղի էր տեղական ազգաբնակության ատելությունը դեպի եկվոր շահագործողները և մյուս կողմից էլ, թե որքա՛ն այդ շահագործողները կարոտ էին լեգիոնների արթուն և եռանդուն պաշտպանության, որ և դառնում էր կապիտալի ձեռքին գտնվող հռոմեական կառավարության գլխավոր հոգսերի առարկա։

    Այս կողմից ուսանելի և հետաքրքրական են այն խրատները, որ տալիս էր կապիտալիստական խավերի գաղափարախոս Կիկերոնը Հայաստանը նորից նվաճած զորավար Պոմպեոսին, երբ սա, կապիտալիստական դասակարգից առաջ քաշված, գնում էր փոխարինելու Լուկուլլոսին, որ արիստոկրատ դասակարգին էր պատկանում և որ, չնայած իր փայլուն հաղթություններին, պաշտոնանկ էր եղել իր զինվորների ձեռքով՝ շնորհիվ այն պրոպագանդի, որ տարածել էին բանակի մեջ Հռոմից գնացած կապիտալիստական գործակալները։

    Կիկերոնը, հիշեցնելով Պոմպեոսին, թե որքան մեծ կարևորություն ունի Ասիա նահանգն իր բնական հարստություններով, զարգացած երկրագործությամբ, ընդարձակ արոտատեղիներով և արտահանության համար օգտակար արդյունագործությամբ, դարձնում էր նրա ուշադրությունն այն անապահովության վրա, որ տիրում էր այնտեղ և առաջ էր բերում այն դրությունը, որ մարդիկ վախից թողնում են իրանց տներն ու դաշտերը, և այսպիսով վնասվում են պետական գանձարանը կամ, ավելի ճիշտ, գանձարանի գործակալ և հարկահավաքության մեջ իրանց համար խոշոր հարստություններ դիզող կապալառուները, որոնց Հռոմի հռչակավոր հռետորն անվանում էր «հարգևոր և պատվավոր», և գտնում էր, որ առաջ ու առաջ սրանք պիտի վայելեն գլխավոր հրամանատարի խնամոտ ուշադրությունը, քանի որ նրանք «իրանց դրամական գործողություններն ու կապիտալները տարել են այդ երկիրը, իսկ սրանց շահերը, ինքն ըստ ինքյան, արժանի են ձեր ուշադրության. իրավ, եթե մենք արդարացի կերպով արքունական հասույթների մեջ միշտ տեսել ենք մեր պետության զարկերակները, նույնքան արդարացի կերպով անվանել ենք այն դասակարգը, որ վարում է այդ հասույթներ, մյուս դասակարգերի գոյության երաշխիք։ Բայց, բացի դրանից, մյուս դասակարգերի անդամներն էլ, նախաձեռնող և գործունյա մարդիկ, մասամբ իրանք են դրամական շրջանառություններով զբաղվում Ասիայի մեջ, ուստի, իբրև բացականեր, իրավունք ունեն ստանալու ձեր աջակցությունը, մասամբ էլ մեծ կապիտալներ են տեղավորել այդ նահանգի մեջ:

    Այսպիսով ​ինքը՝ մարդասիրությունը պահանջում է ձեզանից, որ դուք փրկեք մեր այնքան բազմաթիվ համաքաղաքացիներին ձախորդությունից, բայց ի վերա այսր ամենայնի, ձեր խոհականությունը պիտի թելադրե ձեզ, թե այդքան քաղաքացիների քայքայումը չէ կարող անհետ անցնել և՛ մեր պետության կյանքի համար։ Իհարկե, կարելի է առարկել, թե նրանց կորցնելուց հետո մենք կարող ենք հաղթությունների ճանապարհով վերադարձնել մեր եկամուտները, բայց նախ այս բանի մեջ օգուտ քիչ կա, որովհետև նախկին ընկերությունները քայքայվելով, ի վիճակի չեն լինի վերցնել նրանց կապալը, իսկ ուրիշ ընկերություններ վախից մոտ չեն գա, հետո նաև մենք պետք է լավ հիշենք, թե ինչի սովորեցրեց մեզ հենց այս իսկ Ասիան և ինքն այդ Միհրդատը ասիական պատերազմի սկզբում, լավ որ այդ դասը մեզ չափազանց թանգ նստեց։
    Երբ այդ միջոցին բազմաթիվ քաղաքացիներ կորցրին Ասիայում մեծամեծ կապիտալներ, Հռոմում վճարումները կանգ առան և բոլոր կուրսերն ընկան։
    Ուրիշ կերպ չի կարող լինել. անկարելի է, որ մի պետության մեջ շատ քաղաքացիներ կորցնեն իրանց կարողությունը, չքաշելով այդ խորտակման մեջ և ուրիշ անձանց մասսաներ։
    Պաշտպանեցե՛ք, ուրեմն, այդ վտանգից մեր պետությունը և հավատացե՛ք, եթե ոչ ինձ, գոնե ձեր սեփական աչքերին. Հռոմի կուրսերը, Հռոմի դրամական գործողությունները որոնք կատարվում են այստեղ, Ֆորումում, սերտ և օրգանական կապակցության մեջ են գտնվում Ասիայում կատարվող դրամական շրջանառությունների հետ, այս վերջինների խորտակումը չի կարող չքաշել առաջիններին էլ միևնույն անդունդի մեջ»:

    Ահա ինչ էր նշանակում լինել հռոմեական նահանգ։
    Նվաճումը զինվորական չէր, այլ գերազանցորեն տնտեսական, և հռոմեական զինվորը հռոմեական կապիտալների պահապանն էր։ Այսպիսով շահագործվող գաղութը հարյուրավոր կենսական թելերով կապկապված էր պետության կենտրոնի հետ, և հռոմեական աշխարհածավալ պետության հրամանատարը Հռոմի բորսան էր, նրա Ֆորումը:

    Հայաստանը Ասիա նահանգին սահմանակից էր և նրանից պակաս կարևորություն չուներ ոչ միայն ռազմագիտականի, այլ մասնավորապես նաև տնտեսական տեսակետից։ Լինելով հռոմեական իմպերիալիզմի առաջավոր պահակն Արևելքում, որ ապահովում ​էր տիրապետության հնարավորությունը Եփրատ-Տիգրիսյան հովտի վրա մինչև Պարսից ծոցը, նա միաժամանակ ուներ իր մեջ սեփական, տեղային հարստության այնպիսի աղբյուրներ, որոնք չէին կարող չգրավել հռոմեական զինվորին կրնկակոխ հետևող հռոմեական կապիտալները։
    Հռոմեական զինվորական գրավումը ամբողջ Հայաստանը չէր բռնում, այլ նրա մի մասը, և եթե այդ մասը Արարատն էր և ոչ թե մի այլ նահանգ, այս էլ հենց նույն այն պատճառով, որ նույն այս նահանգը, և ոչ մի այլ ուրիշը, դարձրել էր Հայ պետության կենտրոն, այն էլ նրա տնտեսական առաջնակարգ կարևորության պատճառով:

    Այստեղ էր, որ նստեց Հռոմի զինվորական գրավումը և այնքան ամուր, որ անհրաժեշտություն համարվեց Գառնիի փոքրիկ, բայց մեծածախս տաճարի դժվար իրագործելի կառուցումը: Եվ զինվորական գրավման հետ Արարատյան երկրում ամուր նստում էր նաև Հռոմի կապիտալիստական գրավումը, որի տրամադրության տակ էին մտնում իր բերրիությամբ հռչակված հողի բազմազան մշակույթները։
    Եթե Ասիա նահանգում Հռոմի տնտեսական հենարաններից գլխավորների թվումն էին գորգագործության խոշոր գործարանները և ոսկեհուռ դիպակների արվեստագործությունը, Հայաստանն էլ հայտնի էր իր գորգերով, իսկ ոսկեթել դիպակագործությամբ արաբական շրջանում հռչակված էր Դվին քաղաքը, որի գործվածքներն ամբողջ Արևելքում կրում էին «Հայկական ապրանք» անունը, (Ծնթ. Դվինի շատ զարգացած բրդի և մետաքսի գործվածքների արդյունաբերությունը սքանչացումով նկարագրում է արաբացի աշխարհագիր Ալ-Իստահիրը (X դար): Տ. իմ «Հայոց պատմություն», հատոր երկ., գիրք Ա. ձեռագիր), մի հռչակ, որ, անշուշտ չէր կարող միանգամից ստեղծվել, այլ արդյունք էր դարերի արհեստագիտական զարգացման։
    Մեզ այստեղ կարիք չկա մանրամասնելու, թե արտահանության ուրիշ ինչ արժեքավորություններ կարող էր օգտագործել Արարատյան երկրում նստած հռոմեական կապիտալը — բավական է հիշել մեկը — որդան կարմիրը։

    Այսպիսով, մենք ունենք մեր առջև մի չափազանց խոշոր կենսական երևույթ — եվրոպական կապիտալը Հայ ժողովրդի մեջ, նրա երկրում։ Այս կապիտալը միայն կեղեքել, տանել չգիտեր, այլ և տնտեսական միջավայր կազմակերպել` համապատասխան իր շահագործման, արդյունավորման պահանջների։
    Այս նշանակում էր հռոմեական կարգերի ներածում Հայաստանի մեջ, որ մինչև հռոմեացիներին ճանաչելը գտնվում էր Իրանի տնտեսավարական ​կարգերի խիստ ազդեցության տակ։
    Քաղաքական ազդեցությունների խիստ մրցակցության հետ զուգընթացաբար գնում է և տնտեսական ազդեցությունների մրցակցությունը։
    Գերակշռող հանդիսանում է, իհարկե, եվրոպական մեթոդը, իբրև ավելի բարձրը և ուժեղը։ Բայց նա ուներ և իր տկար կողմը, և այդ այն էր, որ կապված լինելով հռոմեական կապիտալի հետ, կապվում էր և հռոմեական զինվորական գրավման տարածության հետ, անկարող թևակոխելու այնպիսի հողամասեր, ուր հռոմայեցի զինվոր չկար։
    Այս նշանակում էր, որ Հայաստանի ամբողջ տարածության վրա միայն Արարատյան երկիրն էր տնտեսական նոր երևույթի կրկես դառնում, ուրեմն և մի տեսակ բացառություն՝ Հայ համատարած իրականության մեջ»…

    Շարունակությունը՝ հաջորդիվ…

  • «ԼԵՈՆ՝ ԱՐՑԱԽԻ ԼԵՌՆԵՐԻ ԿԱՂՆԻՆ»

    «ԼԵՈՆ՝ ԱՐՑԱԽԻ ԼԵՌՆԵՐԻ ԿԱՂՆԻՆ»

    «ԼԵՈՆ՝ ԱՐՑԱԽԻ ԼԵՌՆԵՐԻ ԿԱՂՆԻՆ»

    Շուշիում ծնված վաստակաշատ պատմաբան Լեոյի՝ Առաքել Բաբախանյանի (1860-1932) տասնամյակների տքնաջան աշխատանքի արդյունքում Հայ պատմագրությունը հարստացավ բազմահատոր ուսումնասիրություններով։
    Անխոնջ ու աննկուն, «հոգեպես Արցախի լեռների կաղնու» պես ամուր այս գիտնականի ստվարածավալ աշխատությունները լույս են սփռում մեր պատմության ու մշակույթի բազմաթիվ դրվագների վրա։

    «… Նա՝ լինելով չունևոր ընտանիքի զավակ, նյութական ծանր զրկանքների տակ, ավարտելով Շուշվա քաղաքային դպրոցը, տակավին պատանեկան հասակում նետվեց կյանքի պայքարի մեջ՝ ընտանիքի ապրուստը հոգալու համար։
    Անսպառ եռանդի տեր և չափազանց աշխատունակ՝ նվիրվեց ինքնակրթության և իրենից շինեց-կերտեց գրական այն ուժը, որ երկար տարիներ եղավ տիրապետող դեմքերից մեկը կովկասահայ հասարակության մտավոր կյանքի մեջ։
    Որպես ինքնաշխատությամբ ստեղծված մի մեծություն, շատ հետաքրքրական օրինակ է Լեոն։
    Հազիվ կարելի էր գտնել այդքան չարաչար աշխատող մի մարդ։ Անշուշտ դրան նպաստում էր և իր ուժեղ, առողջ ֆիզիկական կազմը։
    Առանց ժամանակ կորցնելու, անընդհատ պարապում էր, կարդում ու գրում, գրում ու կարդում՝ դպրոցի օրերից մինչև ծերություն, մինչև աչքերի կես կուրության հասնելը։
    Նա գրքից և գրելուց դուրս կյանք չուներ, ուրիշ հաճույք չգիտեր, եզակի ընթերցասեր էր, գրապաշտ, գրամոլ։
    Տարին մի քանի անգամ հազիվ կհանդիպեիր նրան դուրսը, փողոցում, հանդեսներին, հասարակային հավաքույթներին։
    Ինչե՜ր չէր կարդացել և ինչե՜ր չէր կարդում — գեղարվեստական գրքեր, քննադատական, աշխարհագրական, պատմական, գիտական, փիլիսոփայական։ Ռուսական ինքնուրույն և թարգմանական ծով գրականությունը լափում էր և չէր հագենում։ Իսկ հայերեն հին ու նոր գիրք չկար, որ նրան անծանոթ լիներ։ Անհուն էր նրա հարցասիրությունը։
    Տասնևութը տարեկան հասակից ոտք դրեց գրական ասպարեզի մեջ՝ յուրացնելով Շպիլհագենի նշանավոր վեպի հերոսի «Լեո» անունը և ամբողջ 55 տարի գրիչ բռնեց և մեռավ՝ գրիչը ձեռքին։
    Լինելով Գր. Արծրունու խանդավառ աշակերտը, իր կրքոտ խառնվածքի բոլոր թափով արծարծեց և ժողովրդականացրեց իր պաշտած վարպետի լիբերալ տեսությունները և անողոք պայքար մղեց հայկական պահպանողական հոսանքների դեմ։
    Շատ հաճախ աչառու և կուսակցամոլ՝ նրա գրիչը թույն էր հղում և նշտարի սրություն ուներ։
    Բազմաճյուղ են նրա գրական գործունեության ուղիները։
    Իբրև հրապարակախոս, նա ստորագրել է անհամար հոդվածներ, որոնք իր ժամանակին կարդացվել են հևիհև, խանդավառությամբ»։

    … «Հիշում եմ, որ վերջերս Երևանում մի օր, Լեոյի տանը, միասին հաշվեցինք իր գրածները, որոնց թիվը մի երկու հարյուրի հասավ և դարձյալ թերի մնաց։
    Սակայն Լեոյի արդարացի համբավը գլխավորապես կայանում է նրա պատմական գործերի մեջ»…

    …«Մարդ առնվազը 200 տարի կյանք պիտի ունենա, որ կրծե գիտությունը և կարողանա մի գիտական կոթող կառուցանել»,- ասաց մի անգամ ինձ՝ ալեհեր գլուխը բարձրացնելով հուսահատեցնող գրքերի վրայից և հոգնած աչքերով նայելով իմ զարմացած աչքերին:

    Լեոն իր առասպելական եռանդով և աշխատասիրությամբ տարիների ընթացքում սկսեց իր պեղումները, բերեց ու քրքրեց Թիֆլիսի, Բաքվի, Երևանի, էջմիածնի, Շուշվա արխիվները, մատենադարանները։ Անհամար թվով գրքեր, լրագրեր, ամսագրեր…
    Եվ սկսեցին մեկը մյուսի ետևից լույս տեսնել նրա պատմական երկերի հատորները, որոնք՝ զերծ չլինելով թերություններից, մինչև այսօր էլ մեր գրականության մեջ երկրորդը չունին»…

    «Շատ տարիներ Կովկասից բացակայելուց հետո, երբ վերստին դարձա հայրենիք, իմ հին բարեկամ Լեոյին տեսա Երևանում:
    Վաղաժամ ծերացած գտա նրան և առողջությունը խաթարված, սակայն հոգեպես Ղարաբաղի լեռների նույն կաղնին էր:
    Երևանի համալսարանում Հայոց պատմություն էր դասախոսում: Եվ դասերից հետո՝ հավերժական ընթերցում և գրել…
    Դարձյալ նույն մարդն էր. սենյակը՝ գրքերով լեցուն, դարակների վրա՝ փառակազմ գրքեր (ինչքա՜ն էր սիրում շքեղ կազմով գրքեր, ինչպե՜ս էր գուրգուրում գրքերը և դողում նրանց վրա):
    Սեղանի վրա՝ գրքեր, աթոռների վրա՝ գրքեր, լրագրեր, ամեն տեղ՝ գիրք, թերթ, և իր ճերմակ գլուխը կռացած՝ ճակատը մինչև գրքին հասած…
    Տարիները ոչինչ չէին փոխել. նույն գրամոլ Լեոն, հիվանդագին գրամոլ:

    Մինչև ուշ գիշեր, նստած գրասեղանի առաջ, զրույց էինք անում: Նրա զարհուրելի հիշողությունը, որ բնավ թառամած չէր, ողողում էր կարծես ինձ:
    Պատմում էր մանկությունից, Շուշուց, Ղարաբաղի հնից ու նորից, մելիքների, կաթողիկոսների, խաների կյանքից, պատերազմներից, գրողներից, հեղինակներից, գրքերից ու գրքերից, և հազար դեպքեր, դեմքեր, անցքեր, անձեր, անեկդոտներ…

    …Մեծ պատերազմում Հայ ժողովրդի կրած սարսափներն ու աղետները դառնությամբ լցրել էին նրա հոգին: Այդ անհնարին վշտի ծանրությունից փշրվել էր նա»,- գրել է Ավետիք Իսահակյանը 1933 թվականին։ (Ավ. Իսահակյան, «Իմ հուշերից», Երկերի ժողովածու, հ. 5, Երևան, 1977 թ.):

    Լեոն կարևորում էր գիտության, կրթության դերը հասարակության զարգացման, մարդկության առաջընթացի գործում և, հատկապես, Հայ ազգի համար — «մտավոր գործունեությունը համարելով որպես գոյության ամենահզոր պատվար»։

    Լեոյի հարուստ ու բազմաժանր գրական ժառանգությունից որոշ պատառիկներ՝ ստորև (նաև հաջորդիվ)…

    «Աստվածության գաղափարի հիմքը մարդն է։
    Պաշտելով մի աստծու կամ բազմաթիվ աստվածների, մարդը պաշտում է իրեն, իր բնությունը, ինչպես հասկանում է ինքն իրեն։ Այս սկզբունքը շատ պարզ ցուցադրված է ամենահին, նախնական մարդու ըմբռնումների մեջ»։

    «Գավառներ.
    ա) Դարանաղի (այժմ՝ Կամախ)
    … Դարանաղիի Անին հիմնված էր Եփրատի վրա և կարևոր նշանակություն է թե՛ իբրև խիստ ամուր բերդ և թե՛ իբրև հեթանոս Հայերի գլխավոր մեհյաններից մեկի տեղ։ Կրոնական նշանակությունն այնքան մեծ էր, որ այդտեղ էին թաղվում Արշակունի թագավորները։ Այդտեղ էլ պահվում էր արքունի գանձը։
    Քրիստոնեական կրոնը, մուտք գործելով Հայաստան, ամենից առաջ այս կրոնական վայրում պիտի ընդհարվեր հին հեթանոսական (ազգային, Կ. Ա.) կրոնի հետ: Եվ իրավ, Հայ եկեղեցու նախնական ավանդությունները վկայում են, որ Գրիգոր Լուսավորիչը Դարանաղի գավառից և հատկապես Անիից սկսեց իր քարոզչական գործունեությունը»…

    «… Հեթանոսական ամենախոշոր կենտրոնն էր հռչակավոր Աշտիշատ կամ Հաշտիշատ գյուղը Քարքե լեռան ստորոտում, Արածանիի վրա։ Երեք մեծ և շատ հարուստ մեհյաններ կային այդ գյուղում։

    1. Վահեվահյան,, նվիրված Վահագնի պաշտամունքին,
    2. Ոսկեմայր, Ոսկեծին, Ոսկիահատ Անահիտի մեհյանը, ուր գտնվում էր այդ աստվածուհու (Դիցուհու, Կ. Ա.) ոսկեձույլ արձանը, և
    3. Աստղիկ Դիցուհու մեհյանը, որ կոչվում էր նաև «Սենյակ Վահագնի»։

    Քրիստոնեությունն այստեղ մեծ ընդհարում ունեցավ հեթանոսության հետ։ Եվ հաղթելուց հետո նա այս նվիրական վայրը դարձրեց քրիստոնեական սրբավայր։ Կործանված մեհյանների տեղը կառուցված եկեղեցին առաջինն էր Հայաստանում իբրև մայր եկեղեցի։ Հիշատակվում է «Հացյաց դրախտ» փոքրիկ անտառը,, որ գտնվում էր Վահեվահյան մեհյանի գրաված բարձրավանդակի ստորոտում և բաղկացած էր հացի ծառերից։

    Հեթանոսական նշանավոր վայր էր և Իննակնյան կոչված տեղը Քարքե լեռան վրա, ուր գտնվում էին Գիսանե և Դեմետր աստվածների բագինները։ Դրանց տեղ կառուցվեց Ս. Կարապետի վանքը, որ հռչակված քրիստոնեական սրբավայր է մինչև այժմ։ Կոչվում է նաև «Իննակնյան վանք», «Գլակա վանք»։ Նա գրավում է Տարոնի ամենագեղեցիկ վայրերից մեկը»…

    «Արև պաշտողներն իրենց անվանում էին Արևորդի։
    Այս անունը պահվում էր Հայաստանի սահմաններում դեռ 12-րդ դարում։ Հավանական է, որ հնագույն հայկական պաշտամունքի անունն էլ այդ էր»…

    «… Մեր գրականության սկզբի օրերին են հասնում այն հոգևոր երգերը, որոնք հռչակված են մեզանում «շարական» անունով։ Ավանդությունը հականե — հանվանե ցույց է տալիս, թե որոնք են Սահակի և Մաշտոցի հեղինակած շարականները։ Նրանց սկսածը շարունակեցին նրանց աշակերտները, այնպես որ Ոսկեդարը հանձնեց իր հաջորդ դարերին հոգևոր բանաստեղծությունների մի մեծ շարք։
    Այդ երգերն ունեին խիստ որոշված ձև ու չափ, ներկայացնում էին բոլորովին առանձին, ինքնուրույն մի տիպ։ Եվ այս հատկություններին ամենայն հարազատությամբ հնազանդ մնալով, հետագա դարերի հոգևոր երգիչներն էլ ավելացրին շարականների թիվը և այսպիսով երկար ժամանակների սերունդներն ամբողջացրին մի խոշոր բանաստեղծական գանձարան, մեր «Շարականը»։

    Դիմելով այդ գանձարանի նշանակության և արժեքին, պետք է ամենից առաջ նկատել, որ շարականները քրիստոնեական կրոնի բացառիկ սեփականությունը չէին, այլ ծնունդ առան Հայերի մեջ վաղուց գոյություն ունեցած պատրաստ հողի վրա, որ հայկական հեթանոսությունն էր (մասնավորապես՝ Արևապաշտությունը, Կ.Ա.):
    Այս փաստի հեռավոր արձագանքն է այն հանգամանքը, որ մեր եկեղեցական երգեցողությունն իր եղանակներով մոտիկ ազգակցություն ունի պարսկական երգեցողության հետ։ Հայտնի է, որ կրոնական գաղափարական կապակցություն Հայերն ունեին Իրանի հետ իրենց հեթանոսական ժամանակ, երբ շատ մեծ դեր կատարողը պարսկական զրադաշտականությունն էր, իսկ սա, ինչպես ցույց է տալիս Զենդ-Ավեստան, հարուստ հոգևոր երգեցողություններ ուներ, նվիրված աստվածներին, բարի ոգիներին, ծիսակատարություններին։
    Պարսկական եղանակների սերտ կապակցությունը հայկական եղանակների հետ կարող էր առաջանալ միմիայն սրբազան արարողությունների պաշտամունքների միանմանությունից։
    Եվ այսպիսով Հայերի մեջ, քրիստոնեության մուտքի ժամանակ, արդեն կար ընդարձակ կրոնական բանաստեղծություն և երգեցողություն, որ հավատարիմ մնալով պարսկական օրինակին, ազգայնացած էր։ Ահա այդ տարրերն էլ մտնում էին քրիստոնեական եկեղեցու բանաստեղծության մեջ։ Երգեցողության եղանակները հունականից կամ սիրիականից չէին փոխ առնում Հայ եկեղեցու գործիչները, այլ վերցնում էին երկրի մեջ գոյություն ունեցող ազգայնացած երգերից, իսկ այս ապացույց է, որ քրիստոնեաբար երգող Հայի մեջ խոսում էին հին ազգային հեթանոսական բանաստեղծության շերտերը, երանգները, տոգորումները։
    Այսօր էլ մեր եկեղեցիներում հնչում են այս հին եղանակները, և մեր «առաջին ձայնը» պարսկական «հեջազն» է, իսկ վերջին ձայնը’ պարսկական «սաբահին» կամ «սիհարին», «ավագ կողմը»’ «սեգյանը» և այլն։ Նույնիսկ պահվել է պարսկական «գանզ» բառը մեր եկեղեցական երգերի մի տեսակի անվան մեջ — գանձ»…

    Շարունակությունը՝ հաջորդիվ…

  • «ԼՈՅՍ, ԱՐԱՐԻՉ ԼՈՒՍՈՅ, ԱՌԱՋԻՆ ԼՈՅՍ»…

    «ԼՈՅՍ, ԱՐԱՐԻՉ ԼՈՒՍՈՅ, ԱՌԱՋԻՆ ԼՈՅՍ»…

    «ԼՈՅՍ, ԱՐԱՐԻՉ ԼՈՒՍՈՅ, ԱՌԱՋԻՆ ԼՈՅՍ»…

    Հնագույն ժամանակներից դարերի ընթացքում բյուրեղացած Հայկեան ուսմունքը՝ Արևապաշտությունը, Հայոց աշխարհընկալման արգասիքն է։
    Հայոց Նախնյաց բանահյուսությունից՝ նախնական առասպելական պատումներից, Քրմերի մշակած դիցանվեր ձոներից մինչև մերօրյա Հայկազունիների մշակույթը, ստեղծագործական տարբեր բնագավառներում, ժողովրդի կողմից սիրված տոներում ու ծեսերում Արևի պաշտամունքի հետքերն են առկա՝ Լույսի գովերգման ու Կյանքի փառաբանման հիասքանչ պատկերներով, Արևագալին՝ Արևածագին նվիրված երգերով…

    Հայ գրականագետ, Բանասիրական գիտությունների դոկտոր Գրիգոր Հակոբյանը (1907-1981), որի գիտական ուսումնասիրությունների թեմաները միջնադարյան Հայ գրականությունից էին, «Ներսես Շնորհալու «Արևագալ»-ի շարականները, «Առաւօտ լուսոյ» և «Աշխարհ ամենայն» երգերը» («Էջմիածին» ամսագիր, 5 (մայիս) 1958թ.) հոդվածում վերլուծում է Շնորհալուն վերագրվող քրիստոնեական շարականները և ի ցույց դնում վերջիններիս ազգային բնույթը՝ ընդգծելով, որ դրանք Հայոց հնագույն մշակույթից են վերցված, Արևապաշտության ձոներից են Արևագալի երգերը, որոնցում Արևածագի՝ լուսաբացի փառաբանումն է:
    Հիշյալ հոդվածը՝ որոշ կրճատումներով, ստորև:

    «Շնորհալու Արևագալի շարականներն արժանի են առանձնահատուկ ուշադրության այն տեսակետից, որ սրանք իրենց էությամբ ու արտահայտչական ձևերով տարբերվում են մեր սովորական շարականներից և որոշ չափով հանդիսանում են հեռավոր արձագանքն ու արտահայտությունը հայ հեթանոսական շրջանի կրոնական աշխարհայացքի և մտածողության։
    Մեր շարակնոցը բանաստեղծական մի անգնահատելի գանձարան է, անթիվ երգերի ժողովածու: Կրոնական երանգի հետ միաժամանակ այդ երգերն ունեն ազգային գույն, որոշված չափ ու ձև և մեր միջնադարյան հոգևոր բանաստեղծության մեջ կազմում են պատկառելի ինքնուրույն տեսակ:
    Պետք է ասել, որ այդ շարականները բոլորը չէ, որ իրենց էությամբ քրիստոնեական կրոնի բացառիկ սեփականությունն են եղել: Դրանք մեծ մասամբ ծնվել, աճել ու զարգացել են հայկական իրականության մեջ, Հայ մարդու հոգու և սրտի մեջ տակավին հեթանոսական շրջանից գոյություն ունեցած ազգային պատրաստի հողի վրա:
    Ոչ միայն շարականները, այլև մեր եկեղեցական որոշ եղանակներ նույնպես արևելյան են ու ազգային: Սկզբնական շրջանում նրանք կրելով հարևան ազգերի՝ առանձնապես պարսից հին կրոնի գաղափարախոսության ազդեցությունը, հետագայում, զարգանալով ու ձևավորելով դարձել են ինքնուրույն ազգային երաժշտություն:
    Հեթանոսական շրջանում հայերը կրոնա-գաղափարական սերտ կապի մեջ են եղել Իրանի հետ: Ծանոթ է հին աշխարհում պարսկական զրադաշտականությունը: Վերջինս, ըստ Զենդ Ավեստայի, ունեցել է հարուստ հոգևոր երաժշտություն՝ նվիրված աստվածներին, բարի ոգիներին, կրակին, լույսին:
    Որքան մոտիկ ու նման են եղել հեթանոս Հայի և զրադաշտական պարսիկի սրբազան արարողությունները, ծիսակատարությունները, այնքան էլ կարող են մոտիկ և նման լինել պարսկական և հայկական հոգևոր երգերի ոգին, եղանակը:

    Քրիստոնեությունը Հայաստանում մուտք գործած ժամանակ Հայերն ունեցել են իրենց հարուստ կրոնական բանաստեղծությունն ու երաժշտությունը, որն սկզբնական շրջանում արդեն ինքնատիպ և ազգայնացված է եղել:
    Ահա այդ հեթանոսական տարրերն էլ մտել են մեր հատկապես վաղ շրջանի հոգևոր երգի և ապա հետագայում՝ շարականների մեջ:
    Քրիստոնեության սկզբի դարերում անգամ զրադաշտականությունն ու հատկապես Միթրայի կրոնը ուժեղ ազդեցություն ունեին ոչ միայն Արևելքում, այլև արևմուտքում:
    «Քրիստոնեական առաջին չորս դարերում, — ասում է պրոֆեսոր Մ. Աբեղյանը,- պարսից Արեգակի և լուսո աստված Միթրայի (Միհրի) կրոնը, որը՝ շնորհիվ իր գրավիչ միստերիաների (ծածկախորհուրդ ծեսերի, Կ. Ա.) տարածված էր նաև Հռոմեական լայնածավալ կայսրության մեջ, ազդում է քրիստոնեական դավանանքի կազմակերպության վրա» (Մ. Աբեղյան, «Հայոց հին գրականության պատմություն», Ա գիրք, էջ 501):

    Բնական է, որ այս կրոնը ուժեղ չափով ազդել է նաև մեր հոգևոր բանաստեղծության վրա, որի հետևանքով էլ ստեղծվել է լույսի ու արևի պաշտամունք ու փառաբանում, մերթ՝ այլաբանորեն և մերթ էլ ուղղակի ձևով: Հայոց հոգևոր երգը, որպես մեր ազգային մատենագրության մի ճյուղ, արևելյան է, ազգային, գունագեղ ու արևոտ: Իսկ այդ հոգևոր երգերի մեջ Շնորհալուն վերագրվող Արևագալի շարականներն իսկական և իմանալի լույսի փառաբանումն են:
    Այս երգերի մեջ այլաբանությունները, համեմատությունները ճոխ ու բազմերանգ են:
    Վստահ կարելի է ասել, որ Հայոց հոգևոր բանաստեղծության մեջ եղած «լուսապաշտություն»-ը Շնորհալին զարգացրեց ու հասցրեց այնպիսի մի բարձր աստիճանի, որն այդ շրջանում մի անզուգական երևույթ էր Արևելքի գրականության մեջ: Ինքը՝ զրադաշտականությունը լույսի պաշտամունքի, մեծարման և փառաբանման մի կրոն է:
    Սակայն եթե մեր հատկապես լուսապաշտության ու Արևագալի շարականները դնենք Զենդ Ավեստայի լուսերգերի մոտ, կտեսնենք, որ մեր այդ երգերն էլ ամբողջապես շնչում են լույսով ու արևով ու այդ լույսի աստվածացումն ու ներբողումն են:
    Ահա այս լույսի ու արևի գեղեցիկ մոտիվներն էին, որ հեթանոս Հայաստանից որպես ժառանգություն անցնում էին քրիստոնեական նոր աշխարհայացքին:
    Լույսի պաշտամունքն ու փառաբանումը ոչ միայն ուժեղ է եղել քրիստոնեության սկզբնական շրջանում, այլև անգամ Շնորհալու ժամանակ ու նույնիսկ Շնորհալուց հետո, մինչև Կիրակոս վարդապետ Երզնկացին, որն այնքան գեղեցիկ ու գունագեղ երգել է լույսը, արևը իր հայտնի «Արևելք գերարփին» պոեմում:
    Տեղին է այստեղ նշել, որ մեր միայն Արևագալի շարականներում չէ, որ ուժեղ կերպով երևում է լույսի ու արևի փառաբանումը:

    Մեր «Մեծասցուցէ»-ների մեծ մասը՝ Տիրամոր նվիրված շարականներից շատերում գունագեղ, հյութալի պատկերներով ու այլաբանությամբ տրվում է Աստվածածնի պատկերը ամբողջությամբ լույսի ու լուսե պատկերների մեջ, ինչպես «Մայր լուսոյ», «լույս ի լուսոյ», «արևելք գերարփին», «առաւօտ խաղաղութեան», «արուսեակ զուարթարար», «սիւն լուսոյ», «տաճար լուսոյ», «նոր խորան արեգական», «նոր տաճար անճառ լուսոյն», «մարգարիտ լուսափայլ» և այլն:
    Գալով Շնորհալու Արևագալի երգերին՝ պետք է ասել, որ այստեղ բանաստեղծը վարպետորեն կարողացել է լույսի գովերգումը ներդաշնակել դավանաբանական կամ աստվածաբանական հարցերի հետ, որոնք դարձել են լուսե օրհներգություններ: Բարձր զգացումներով բանաստեղծն երգում է լուսո արարչին կամ անեղանելի իմանալի լույսին: Ահա Շնորհալու Արևագալի շարականներից նմուշներ.
    «Լոյս, արարիչ լուսոյ, առաջին լոյս,
    Բնակեալդ ի լոյս անմատոյց…»:

    «Լոյս ի լուսոյ ծագումն՝ Արեգակն արդար»:

    Այնուհետև Արևագալի շարականների մեջ բարձրանում են դավանաբանական մոտիվներ՝ զուգակցված լույսի, Հոր, Որդու և Ս. Հոգու հետ.
    Լոյս, երրեակ և մի անբաժանելի Սուրբ Երրորդություն»:
    Եվ այս «լույս» բառերով սկսվող գեղեցիկ քնարական բանաստեղծության ամեն մի տան վերջում երգվում է հետևյալ կրկնակը՝
    «Ի ծագել լուսոյ առաւօտուս,
    Ծագեա՜ ի հոգիս մեր զլոյս քո իմանալի»…

    …«Լույսն ու լուսոյ արարչին փառաբանելու, նոր օրհներգեր հորինելու համար բանաստեղծը կոչ է անում արևելքից մինչև արևմուտք, հարավից մինչև հյուսիս, որ բոլոր ազգերն ու ցեղերը գան օրհնեն լուսո Հորը, որ լույս է տվել աշխարհին.
    «Ամենայն ազգ և ազինք,
    Օրհնութիւն նոր օրհնեցէք
    ԶԱրարիչն արարածոց,
    Որ ծագեաց զլոյս արեգականն
    Այսօր յաշխարհս»…

    …«Միայն Արևագալի երգերի մեջ չէ, որ Շնորհալին մեծարում է ու գովերգում լույսը: Այդ երևում է նրա գրեթե բոլոր բանաստեղծությունների մեջ, ուր Շնորհալին հետևողականորեն երգում է լույսը՝ նրա հետ կապելով իր մտքերն ու զգացումները:
    Լույսն Աստվածաշնչի մեջ խորհրդանշում է Աստծուն: Ավետարաններում Քրիստոսը հայտնվեց որպես «Լոյս ի յայտնութիւն հեթանոսաց»: Հիսուս իրեն անվանել է «աշխարհի Լոյս»-ը: Իհարկե, այս գաղափարների լույսի տակ, սխալ կլիներ Շնորհալու մոտ լույսի պաշտամունքը վերագրել միայն հեթանոսական ազդեցություններին: Շնորհալին լույսի պատկերի տակ երգում է Աստծուն, Քրիստոսին, Տիրամորը: Նրա ողջ բանաստեղծությունը հագեցած է քրիստոնեական լույսի փոխաբերական իմաստով:
    Մեր ասածը հիմնավորելու համար բերենք մի քանի բնորոշ տողեր Շնորհալու ծանոթ շարականներից և երգերից.

    Վարդավառի երկրորդ օրվա օրհնությունից.
    «Ճառագայթ փառաց Հոր, Որդիդ Միածին,
    Որ զլոյսդ անվայրափակ մարմնով պարագեալ»:

    Վարդավառի երրորդ օրվա շարականից.
    «Արեգակն արդարութեան Քրիստոս
    Ծագեալ յաշխարհ, հալածեաց զխաւարն անգիտութեան»:

    «Այսօր Անճառ»-ից.
    «Այսօր անճառ լուսոյն ծագումն,
    Ի փրկութեան մեր կատարումն…

    Լոյսն խօսէր աղերսալի,
    Խաւարելոյն վասն դարձի:

    Ջահդ լուսոյ յառաւօտին,
    Ի յուրբաթուն հնոյ Զատկին»:

    «Նորաստեղծեալ»-ից.
    «Լոյսդ, որ անեղ, արարչական
    Ասաց լինել լոյս եղական»:

    «Արարչական»-ից.
    «Ի Հօրէ լոյս ծագեցար
    Մեռեալ բնութեանս կենդանարար…
    Լոյսն այն պայծառ յօր չորրորդին,
    Յարեգական նիւթ հաւաքեալ,
    Լուսինն ի տիպ լուսոյ ստեղծեալ
    Եւ աստեղաց պարս յօրինեալ…»:

    «Նայեաց սիրով»-ից.
    «Ի քեզ նայիմք, լոյսդ անմատոյց.
    Ի զգայական ծածկեալ լուսոյ…

    Էիդ լուսոյ անստուերի,
    Պաղատանօք կամք առաջի…»:

    «Աղուհացից երրորդ կիրակի»-ի շարականից.
    «Գովեմք զքեզ, բան և լոյս,
    Որ զտիրական քո պատկեր
    Լուսով ճրագի քո գտեալ վերականգնեցեր:

    Լոյս ի լուսոյ ծնունդ և ծագումն…
    Որ զլոյս աստուածային քո բանի
    Ծագեցեր յաշխարհամած խաւարն անգիտութեան…»:

    Այսպիսի տաղեր դեռ էլի կարելի էր շարունակել:
    Շնորհալին մեր հոգևոր երգի մեջ ստեղծել է Լոյս Աստծու փառաբանման սքանչելի պատկերներ, որոնք կարմիր թելի պես անցնում են նրա գլխավոր բոլոր գործերի մեջ:
    Լույսի այս պաշտամունքն ու փառաբանումը Շնորհալու շարականների միջոցով ազդել է նաև Շնորհալուց հետո եկող շատ շարականների վրա:

    Շնորհալու երգերի մեջ ժողովրդի կողմից ավելի սիրված և ավելի մասսայականացած են «Առաւօտ լուսոյ» և «Աշխարհ ամենայն» հռչակավոր երգերը իրենց պարզության, մատչելիության և գեղեցկության պատճառով:
    Այս երկու պարզ երգերն էլ շարականների կանոնի մեջ չեն մտնում, այլ ըստ ժամագրքի համարվում են գիշերային երգ»…

    …«Առաւօտ լուսոյ»-ն ունի վերին աստիճանի պարզ, սահուն, գրեթե ժողովրդական պարզության հասած մի լեզու: Պարզ է եղել այս երգը նաև իր բովանդակությամբ հասարակ հավատացյալի հոգու և սրտի համար: Ձևի ու բովանդակության պարզությամբ և այս երկուսի գեղեցկությամբ պիտի բացատրել նաև այս երգի ժողովրդական ու սիրելի դառնալու գաղտնիքը:
    Ոչ մի շարական, ոչ մի տաղ, ոչ մի գանձ այնպես տարածված չի եղել, մտել ժողովրդի լայն խավերի մեջ և երգվել թե՛ տխրության և թե՛ ուրախության ժամին, եկեղեցում թե դրսում, նաև շատ անգամ փողային գործիքների նվագակցությամբ, ինչպես «Առաւօտ լուսոյ»-ն է եղել»…