Հայքը’ սովորաբար բնական սահմաններով’ լեռների և գետերի ավազաններով միմյանցից զատված իր գավառներով, ողջ Հայկական Բարձրավանդակն իր աշխարհագրական դիրքով, պատմական ընթացքով պայմանավորել է Հայ ազգի դիմագիծը։ Ազգային աշխարհայացքով ձևավորված Հայոց մշակույթի վրա հաճախ ազդել են քաղաքական իրադարձությունները, օտարամուտ բարքերը… «Հայ ժողովրդի հոգևոր կյանքը մեծ բեկումներ է ունեցել և այնպիսի անակնկալների է ենթարկվել, որ երբեմն ուղղակի ընդհատվել է՝ ամբողջովին կորցնելով կապը նախկինի հետ։ Քաղաքական տագնապալից հեղաշրջումները այնպես էին փշրում պատմական հաջորդականության շղթան, որ երբեմն հաջորդ սերունդը ոչ հեռավոր անցյալի նկատմամբ այնքան անտեղյակ և այնպիսի անօգնական վիճակի մեջ էր ընկնում, ինչպես մենք՝ այսօր։ Երկրի մասնատված վիճակը և կյանքի բնականոն ընթացքի հաճախակի ընդհատումները խանգարում էին միասնական ավանդույթների մշակմանն ու պահպանմանը։
Հենց որ հանդարտվում էին քաղաքական փոթորիկները, ետևում էին մնում ձախորդությունների սուր շրջանները, և կյանքը սովորական հունի մեջ էր մտնում, արթնանում էր հետաքրքրությունն անցյալի նկատմամբ, սկսվում էր տագնապալից ժամանակներից փրկված հուշարձանների ուսումնասիրությունը՝ հին ժամանակների հետ եղած կապը հասկանալու, ներկան անցյալի հետ որևէ կերպ շաղկապելու նպատակով»։ (Նիկողայոս Ադոնց):
19-րդ դարի վերջերին և 20-րդ դարի սկզբներին Հայոց մղած ազատամարտերին զենքը ձեռքին կռվող հերոսներին գոտեպնդում էին նաև գրիչը ձեռքներին մեր մտավորականները։ «Բանաստեղծի երազներն ու տենչերը դիպչում էին կապարե իրականությանը, թաթախվում Հայկական ջարդերի արյան ծովում, փշրվում կամ ստանում արյան շառագույնը: Նա փորձում էր «ապագա հյուսել, աշխարհ ստեղծել», մինչդեռ չէր կարող ցավագին ճշմարտությունը ներկայացնել, քանզի բանտն ու աքսորը պատրաստ էին: Ու հաճախ բանաստեղծը դիմում էր առասպելին, տեսիլին, բալլադին, հեքիաթին, այլաբանությանն ու երազին, և դրանց ընձեռած անսահման հնարավորություններով ու ժանրային առանձնահատկություններով էր կարողանում կերտել դյուցազնական ու ժողովրդական հերոսների կերպարներ, ինչպես նաև փառաբանել Հայրենիքի գոյատևման հավերժական արժեքները: Երբեմն էլ վկայակոչվում էին հեթանոսական-ասպետական ժամանակների ազատության ոգիներն ու քաջազուն մարդիկ՝ նոր ժամանակների հերոսներին ոգեշնչելու, պայքարի տանելու և ցանկալի աշխարհ կառուցելու համար:
Կարդում ենք 1896-ի գարնանը ԻսաՀակյանի գրառումներից մեկը. «Հի՛ն աշխարհ, խորհրդավոր աշխարհ, մթնոտ ու պայծառ աչխարհ, հրաշալի ու սքանչելի աշխարհ… խորը և անքննելի աշխարհի «մարդիկ»: Դուք մեզ պես թույլ, վախկոտ, տռփոտ, քնքուշ չէիք, դուք քա՛ջ էիք, ամու՛ր, ահե՛ղ, հսկա, երկիրը ձեր ոտքերի տակ դողում էր, իսկ երկինքը ձեր գլխի վրա պսակի պես շողում… Զարթնեցե՛ք դուք ձեր գերեզմաններից, թող ձեր ուժը փռվի՛ մեր վրա, ձեր խորհրդավորությունն ու ձգտումները, ձեր կրակն ու բոցը թող մեզ տիրե՛, տաքացնե՛… Հի՜ն աշխարհ, փարթամ, հսկա, ահռելի՛ աշխարհ»…(Ավ. Իսահակյան, Հիշատակարան, Երևան, 1977, էջ 231): Հեթանոսական այս պոռթկումները, առնական ուժի ու հզորության, ազատ կյանքի ու վայելչության փառաբանումներն ու ոգեկոչումները նորարար բանաստեղծի խիզախումներն էին, որոնց ուժգին արձագանքները հետո լսվեցին արևմտահայ պոեզիայում, դարձան տիրապետող արվեստ՝ «Հեթանոսական հոսանք»: Ավելին, ԻսաՀակյանն այն բացառիկներից էր, որ ոգեկոչեց վաղնջական ժամանակների հզոր ոգիների Ու՛ժը, Զորությու՛նը, Քաջությու՛նը, Կրա՛կն ու Բո՛ցը՝ իր օրերի քաղքենիական, թուլամորթ ու վախկոտ միջավայրը քննադատելու, նորօրյա հերոսներին զինելու, գոտեպնդելու համար: Նա չիդեալականացրեց Հին աստվածներին (Դիցերին, Կ.Ա.) ու նրանց չդարձրեց գրական հերոսներ, ինչպես արեցին այլ բանաստեղծներ:
Աստվածային ու առասպելական դյուցազունների ծագումնաբանական հրաշքը նա հայտնաբերեց Ազատն Մասսի՝ իր Հայրենիքի ներքին ժայթքումից, այդ օրերի ժողովրդական հերոսների անօրինակ սխրանքներից ու մեր մեծ էպոսի անմահ կերտվածքից» (մեջբերումը՝ Ա. Խ. Խաչատրյանի՝ «Ավետիք Իսահակյանի «Մասսա Մանուկ» վիպերգը» հոդվածից):
Բռնության դեմ պայքարող զինավառ Հայ քաջերին՝ «սուրբ առյուծ դարձած» հերոսներին «Արև»՝ առողջություն ու պայծառ կյանք է նա մաղթում՝ հազարամյակներ շարունակ Արևն ու Լույսը փառաբանող Հայկազունիների ոգով.
«Արև՛ մաղթենք մեծ քաջերուն — Անդրանիկին ու Վարդանին, Զուլալ աղբյուր էն Սերովբին … Հազար — հազար էն կտրիճներուն, Որոնք համար ու թիվ չունեն, էնոնք, որոնք աստղերու պես Կցոլցլան, անուն չունեն, Քաջ ու անվախ վալադներուն, Գիշերվա աչք էդ քաջերուն, Որոնք ճամփու լեզու գիտեն։ Ամեն, ամեն ֆեդահներուն, Որ լույս կուտան ու թիվ չունեն, Ապրա՛ծ կենան, կանանչ արև, Պայծա՛ռ մնան» …
Հայոց Նախնյաց նման՝ «Դիցերի ծննդյան հետ փառաբանվող Լույսը»՝ Արեգակը, Տվնջյան լույսը՝ «Անմատույց լույսի» Ակն իր ճաճանչեղ շառավիղներով, արշալույսին իր շողազարդ ճառագայթների սփռած լուսափայլությամբ, շարունակվում է գովերգվել մինչ օրս…
Լո՜ւյս, լո՜ւյս զվարթ… Եվ ո՛չ թե լույս երեկոյի, Ի մտանել արեգական, Այլ լույս զվարթ արդար գոյի` Շաղաոտըն առավոտի…
…Ծնրադրյալ Բնությունն է ելնում ոտի. Գիշերային ժամերգությունն է վերջանում: Եվ Լուսաբացն է մոտենում դանդաղորեն, Իբրև հսկիչ մի Լուսարար` Մարելով ու հանգցընելով Ամեն տեսակ լապտեր ու լամպ: Եվ արեգակն է բարձրանում Քրմապետի վսեմությամբ:
Եվ ծույլ փռված ստվերները մարմնամսեղ Սկսում են կարծես իրենք իրենց մարսել՝
Մսաթափվում-նիհարում են,
Հետզհետե դառնալով ձիգ
Ու սլացիկ՝
Պարուհու պես մի թխամորթ:
Արշալույսն է շարունակում ածել փողը իր ծիրանի, Որի բոլոր նեղ ծակերից լայն շաղվում է Ինքը՝ Արդար Արեգակը, Եվ հնչում է ա՛յն եղանակը պարզ ու բարդ, Որ հնչել է աստվածների ծննդի հետ.
«Լու՜յս, լո՜ւյս զվարթ»…
Լո՛ւյս, լո՜ւյս զվարթ, Լույս զվա՜րթ ու գերազանցի՜կ, Լույս երգեցի՜կ ու նվագո՜ւն: Դու առաքյալ ամենօրյա,
Որ բերում է միայն հավատ,
Բայց ի դերև հանում-վանում
Եվ քողածածկ-ծպտյալ հույսեր:
Դու սուրհանդակ, բայց և կավատ,
Դու՝ հետախույզ, բայց և մատնիչ,
Բայց ամենից առաջ՝ միշտ սե՜ր
Եվ ամենից հետո՝ միշտ սե՜ր…
Լո՛ւյս, լու՜յս զվարթ,
Անձրևի պես
Տեղա՜ այնպես,
Որ աշխարհում
Լոկ մի՜-միա՜կ ստվեր մնա,
Այն էլ միայն երկնի՜ վրա ՝
Լոկ անձրևի՜ ստվերը կոր՝
Ծիածա՜նը…
Լո՛ւյս, լո՜ւյս զվարթ, Այնպե՛ս գործիր, Որ նկարիչ քո մատներով Վառեկներն իսկ, գունազարդված, Դառնան կարծես աքաղաղներ Ու վերերգեն յուրատեսակ ծուղրուղուով Ա՛յն եղանակը պարզ ու բարդ, Որ հնչել է աստվածների ծննդի հետ «Լո՛ւյս, լո՜ւյս զվարթ»…
Լո՛ւյս, լո՜ւյս զվարթ, Շաղվի՛ր, Մաղվի՛ր, Թաղվիր այնպե՛ս և այնքան խո՛ր, Որ մենք չապրենք` ինչպես ձուկը Իր մշտամութ-անլուսամուտ պետության մեջ, Որ քո հմուտ-ամենամուտ շողերի տակ Ծածկամիտ ջուրն անգամ դառնա անկեղծ-հստակ, Եվ անաղմուկ քո զարկերից ու քո տաքից Չթրծըված ամեն երազ իսկույն ճաքի, Ու վերերգվի մինչև անգամ ա՛յդ ճաքոցով Ա՛յն եղանակը պարզ ու բարդ, Որ հնչել է աստվածների ծննդի հետ. «Լո՛ւյս, լո՜ւյս զվարթ»…
Հազարամեակների խորքից հնչող փառաբանմամբ է ցարդ Հայը ողջունում Արևածագը. «Առաւօտ լուսոյ, Արեգակն արդար»… Եվ գովերգում է Լույսը Կենսաբեր բազմալույս Արեգակի, որը «ճառագայթիւք իւրովք լուսաւորէ զամենայն տիեզերս»… «Ակն Արեգի», «Աղբիւրն զգալի լուսոյ», որն երկիր է առաքում իր լույսը ճաճանչագեղ և իր փայլակնաբորբ ճաճանչներով «հառնում սերմերը, բույսերը, նորոգում կյանքը»…
Մինչդեռ 6-րդ դարում Կոսմաս Հնդկաչուն իր «Քրիստոնեական տեղագրություն» գրքում պատկերում էր «արտասովոր առանձնահատկություններով կառուցված երկիրը»՝ «սնդուկում պարփակված, ջրերով շրջապատված», «տիեզերական փակ համակարգը»՝ հիմք ընդունելով Հին կտակարանի նկարագրությունները և ծաղրելով հերքում էր «երկրի գնդաձևության հեթանոսական ըմբռնումը» («Գիրք Դ․ Ամփոփում՝ Տիեզերքի աստվածաշնչյան նկարազարդումներով և հեթանոսական ըմբռնման՝ գնդաձև տիեզերքի հասկացության հերքմամբ»):
Շարունակելով նախորդ հրապարակումը՝ կրկին մեջբերենք ՀՀ ԳԱԱ ակադեմիկոս, փիլիսոփայական գիտությունների դոկտոր, պրոֆեսոր Սեն Արևշատյանի՝ «Անանիա Շիրակացու բնափիլիսոփայական հայացքները» հոդվածից.
…«Միջնադարյան տիեզերագիտության համար գայթակղության քար էր դարձել այն հարցը, թե ինչի՛ վրա է հենվում, ինչպե՛ս է ծանրությունը պահում Երկիրը: Առավել տարածված էր այն տեսակետը, որ պաշտպանում էր Կոսմաս Հնդկաչուն՝ որ երկիրը, որպես քառանկյունաձև հարթություն, հենվում է ջրերի վրա: Շիրակացին հանդես է գալիս այդ տեսակետի դեմ: Նա գրում է. «Ես չեմ հասկանում, եթե Երկիրը հենված է ջրերի վրա, ապա ինչպե՞ս այդպիսի քանակությամբ ջրային բնության վրա չընկղմվելով պահվում է Երկրի անչափելի ծանրությունը, և (ջուրը) ճեղքելով չի տարածվում երկրի բոլոր կողմերում, և նա չի ընկղմվում ջրերի մեջ»:
Շիրակացին «խելահեղ» է անվանում այն «հեթանոս փիլիսոփաներին» (իսկ իրականում՝ դա Կոսմաս Հնդկաչուի՛ և եկեղեցու՛ տեսակետն է), որոնք ասում են, որ «Ծովը շրջապատում է Երկիրը, և Երկիրը գտնվում է ծովի վրա, ինչպես մի կղզի, և ջուրը գտնվում է օդի վրա և շրջապատված է (բոլոր) կողմերից»: Դա հակասում է տարրերին բնորոշ՝ ծանրության սկզբունքին: Ծովերը գտնվում են երկրի վրա, և «Երկրից դուրս չկա այլ ծով»:
Շիրակացին փորձում է բանական պատճառներով բացատրել Երկրի՝ տիեզերքի կենտրոնում գտնվելու վիճակը՝ մերժելով այն ջրերի վրա տեղադրումը: Նա պնդում է, որ Երկիրն իր նման դիրքը պահպանում է երկնային գոտիների արագ շրջապտույտի շնորհիվ և երկու հակընդդեմ ուժերի՝ Երկրի ծանրության և քամիների ուժերի, որոնք հավասարակշռում են միմյանց: Երկրի ծանրությունը ձգում է նրան ներքև, իսկ հողմերի ուժը՝ վերև, և այսպես հավասարակշռված այն պահպանում է իր կայուն դիրքը տիեզերքի կենտրոնում:
Մեծ հետաքրքրություն էր ներկայացնում Շիրակացու՝ Արևի և Լուսնի խավարումների պատճառներին տված բացատրությունը: Դրանց խավարումները, ըստ Շիրակացու, տեղի են ունենում այն ժամանակ և այն պատճառով, որ Լուսինը, Արևը և Երկիրը հայտնվում են մի գծի վրա: Արևի խավարման ժամանակ Լուսինն է անցնում Երկրի և Արևի միջև, և Լուսինը ժամանակավորապես ծածկում է Արևի սկավառակը, իսկ Երկիրը հայտնվում է Արևի և Լուսնի միջև, մենք տեսնում ենք Երկրի ստվերը Լուսնի վրա: Դրանով մեկ անգամ ևս համոզվում ենք, որ Երկիրը գնդաձև է, քանի որ տեսնում ենք, որ նրա ստվերը կլոր է»…
…«Ի հակադրություն տիրապետող եկեղեցական դրույթի՝ Շիրակացին համարում է, որ Լուսինը չունի սեփական լույս, որ նա իր լույսը ստանում է Արևից: Լուսինը նման է Արևի դեմ դրված հայելու և արտացոլում է նրա լույսը»…
…«7-րդ դարում եկեղեցական-աստվածաբանական աշխարհայացքի գերիշխանության պայմաններում Անանիա Շիրակացին հանդես եկավ իր ժամանակի համար առաջադեմ գաղափարներով, հաստատեց անտիկ աշխարհի բնագիտական մտքի ներկայացուցիչների հետ ամուր կապերը և դրեց բնափիլիսոփայական մտքի հիմքերը տիեզերագիտության, աստղաբաշխության, մաթեմատիկայի բնագավառներին նվիրված իր աշխատություններով»…
Նույն հեղինակը՝ անդրադառնալով 5-րդ դարերի 70-ական թվականներին Տարոնի գավառի Ներդին գյուղում ծնված՝ Հայոց հնագույն աշխարհընկալման ավանդությունների ազդեցության շնորհիվ իր հայացքներով, իմաստուն մտքով փիլիսոփայության մեջ աշխարհիկ ուղղությունը զարգացնող Դավիթ Անհաղթին, գրում է. (մեջբերումը՝ «Դավիթ Անհաղթը և Հին Հայաստանի փիլիսոփայական միտքը» հոդվածից).
«Հայ փիլիսոփայական գիտության զարգացման գործում Դավիթ Անհաղթը, V—VI դարերի այդ խոշորագույն իմաստասերը, խաղացել է չափազանց կարևոր և, առանց վերապահության կարող ենք ասել, վճռական դեր։ Նա գիտության մի խիզախ բարենորոգիչ էր, որն իր երկերով լայն ճանապարհ բացեց հայ գիտական մտքի աշխարհիկ ուղղության համար։ Քրիստոնեական գաղափարախոսության գերիշխանության պայմաններում նա հանդես եկավ որպես իմացաբանության, տրամաբանության, բարոյագիտության, գեղագիտության և այլ փիլիսոփայական գիտությունների բուն հիմնադիրը և խոր հետք թողեց հետագա դարերի գիտական մտքի զարգացման վրա։
Դավիթ Անհաղթի փիլիսոփայական ժառանգությունը, որն իր գաղափարական ակունքներով կապված է անտիկ աշխարհի փիլիսոփայական դպրոցների հետ, մեծ հետաքրքրություն է ներկայացնում համաշխարհային գիտության պատմության համար»… … «Սակայն փիլիսոփայական մտքի վերելքի համար վճռական նշանակություն ունեցավ այսպես կոչված հունաբան դպրոցի գրական-գիտական գործունեությունը, որը հին հայկական գիտության ու գրականության մեջ դրեց աշխարհիկ ուղղության հիմքերը։ Ժամանակի խոշորագույն գիտական կենտրոններ Ալեքսանդրիայում, Աթենքում և Կոստանդնուպոլսում իրենց կրթությունը ստացած հայ հունասերների թարգմանչական լարված գործունեությունը էական նշանակություն ուներ հայ փիլիսոփայական մտքի ապագայի համար։ Նրանց գործունեության հետևանքով քրիստոնեական ջատագովությունը ետ մղվեց գաղափարական կյանքի առաջին գծից։
V—VI դարերի ընթացքում հունաբան դպրոցի կողմից կատարված Արիստոտելի, Պլատոնի, Փիլոն Ալեքսանդրացու, Պորփյուրի, Անանուն մեկնիչի երկերի թարգմանությունները հայ հին մտավորականներին տվեցին նոր գաղափարներ ու տեսություններ, որոնք համապատասխանում էին Հայաստանի աշխարհիկ մշակույթի զարգացման պահանջներին։ Եվ ամենևին պատահական չէ, որ հայ փիլիսոփայական մտքի ամենակարկառուն ներկայացուցիչ Դավիթ Անհաղթը ծնվեց հենց այդ միջավայրից, հայ նորպլատոնական հունասերների շարքերից, որոնք մեծ դեր խաղացին հարազատ ժողովրդի հոգևոր մշակույթի պատմության մեջ»։
«Պետք է հատուկ շեշտել այն հանգամանքը, որ Դավիթ Անհաղթի շնորհիվ Հայաստանում տարածվեց նորպլատոնականության այն տարատեսակը, որն ընդունված է անվանել «նորպլատոնականության Ալեքսանդրյան ուղղություն»՝ ի տարբերություն Աթենյան և Ասորական դպրոցների: Այդ ուղղությունը պահպանել և փոխանցել է հաջորդ սերունդներին, հատկապես վաղ միջնադարի փիլիսուիաներին, անտիկ աշխարհի առաջադեմ գիտական միտումները։
Ճիշտ է, Ալեքսանդրյան դպրոցի, ինչպես և նորպլատոնականության մյուս հոսանքների համար բնորոշ է Պլատոնի, Արիստոտելի, Պյութագորասի և ստոիցիզմի ուսմունքների սինկրետիկ զուգակցումը՝ իդեալիստական հիմքի վրա։ Սակայն ի տարբերություն Աթենյան և Ասորական դպրոցների, ալեքսանդրացի նորպլատոնականները մեծ ուշադրություն էին հատկացնում բնագիտությանը և. մաթեմատիկային, իսկ նորպլատոնականության երփներանգ փնջում մյուս նոր-պլատոնականներից ավելի շատ էին շեշտում Արիստոտելի տրամաբանական ուսմունքը և նրա իմացաբանությունը, որոնց մեջ մատերիալիստական, գիտական միտումները արտահայտվում էին առավել հստակ»…
«Որեւէ լեռ, լիճ, ծով ու գետ մշտնջենական կեանք ունի. որեւէ քաղաք կամ գիւղ հարիւրաւոր ու հազարաւոր տարիների կեանք ունի. հետեւաբար և նրանց անունը ընդհանրապէս մնայուն և տեւական է: Բայց անձերի կեանքը առ առաւելն մի դարի տեւողութիւն ունի:
Անցնում է սերունդը, փոխւում են գաղափարները, փոխւում են ազդեցութիւնները և անուններն էլ նրանց հետ միասին անհետանում են՝ տեղի տալով նորանոր ձեւերի:
Անձնանունների տեւականութիւնը որոշ չափով կախուած է մի քանի հանգամանքներից, որոնք են.
Բառի կարճութիւնը — Չափազանց երկար անունները շուտ են մոռացւում կամ գոնէ այնքան են կրճատւում, որ այլեւս անճանաչելի են դառնում: Աբեդնագով, Ագաթանգեղոս իրենց երկարութեան պատճառով յաջողութիւն չեն գտել կամ շուտ, են մոռացւել: Առաջինի չափ երկար է Աստուածատուր, որ թէեւ շատ սովորական անուն է, սակայն ո՛չ մի տեղ չի պահւած իր բուն ձեւով, այլ զանազան կրճատումներով դարձել է՝ Ասատուր, Աստուր, Աստիկ, Ասօ, Ծատուր, Ծատի: Առհասարակ սիրելի են երկավանկ անունները. երկուսից աւելի վանկ ունեցող անունները կրճատւում են. սրա համար է, որ Մարտիրոսը դառնում է Մարտօ, Մրտօ, Մարտիկ.— Մկրտիչը դառնում է Մկըր, Մկօ, Միկիտ, Միկիչ, Մուկուչ.— Հռիփսիմէն դառնում է Հոռոփ, Հոռոմ, Հուռի: — Եղիսաբէթը դառնում է Եղիս, Եխսա, Եխսօ, Սաբէթ, իսկ եւրոպական լեզուների մէջ էլ՝ Էլիզ, Էլիզա, Լիզա, Իզաբելլա, Զաբել, Բելա և այլն:
Բառի ներդաշնակութիւնը — Իւրաքանչիւր ազգի և ժողովրդի գեղարուեստական ճաշակի համաձայն՝ խժալուր և տգեղաձայն համարուած անունները բնականաբար շուտով ջնջւում են, իսկ ախորժելի հնչիւն ունեցող անունները միշտ աւելի են փնտռւում:
Նշանակութեան գեղեցկութիւնը — Անիմաստ կամ տգեղ համարուած մի անուն աւելի շուտ է հնանում և քաշւում ասպարէզից, քան թէ նշանակութեամբ գեղեցիկ մի անուն… Վարդուհի շատ հին անուն է, գոյութիւն ունէր 5-րդ դարում, յիշւում է Յայսմաւուրքի մէջ և դեռ երկար պիտի ապրի: Այսպէս նաեւ՝ Շուշան կամ Շուշանիկ: Նոյնչափ ախորժելի են Մանիշակ, Սիրանոյշ, Հրանոյշ, Վարսենիկ և այլն, մինչդեռ Ագապի, Եվպրաքսիա, Հեղինէ, Կատարինէ մոռացուած ու անհետացող անուններ են արդէն:
Այն հանգամանքը, որ պատահաբար այն անունը կրող անձերը եղել են նշանաւոր և անմոռանալի մարդիկ, պատճառ է դարձել, որ այն անունները երկար ապրեն. այսպէս Աբգար, Վարդան, Հայկ, Ներսէս, Սահակ, Մեսրոպ անմոռանալի անուններ են, որովհետեւ մեր պատմութեան մէջ ունեցել ենք այս անուններով կոչուած նշանաւոր անձնաւորութիւններ: Իսկ Վասակ, Յուդա, Մերուժան՝ մեռած, անգործածելի անուններ են, որովհետեւ այս անուններով գտնուած են նշանաւոր մատնիչներ և դաւաճաններ: Անունը ինքնին այստեղ նշանակութիւն չունի. Վասակ բառը իրապէս աւելի գեղեցիկ է, քան Վարդան. բայց «ուրացող» Վասակի վատ յիշատակը մոռացնել է տուել այդ անուան գեղեցկութիւնն ու ներդաշնակութիւնը: (Երկպառակութեան պատճառով տեղի ունեցած այդ պատերազմում Վասակը՝ հաւատարիմ ազգային ակունքներին՝ Հայոց Նախնիների քաջագործութիւններով էր ոգևորում Հայորդիներին, Ղևոնդ երեցը՝ որպէս քրիստոնեայ, Հայ զինուորներին այլ ազգի նախնիներին էր հիշեցնում՝ Աբրահամին, Իսահակին… Կ. Ա.)
Կրօնական կամ ազգային գաղափարները.— Սրանք ժամանակի բերմունքի համեմատ են: Կար ժամանակ, երբ կրօնական զգացմունքը կեանքի գլխաւոր վարիչն էր. այն ժամանակ անունները աւելի կրօնական էին, ինչպէս՝ Աստուածատուր, Թորոս, Կիրակոս, Մարկոս, Ղուկաս, Մատթէոս, Պետրոս, Պօղոս և այլն: Կրօնական զգացմունքը անցաւ գնաց և տեղի տուեց զուտ ազգային շրջանին: Դա էր անցեալ դարի կէսին: Այն ժամանակ կրօնական անունները այլեւս անախորժ դարձան և նրանց տեղ սկսեցին Հայ ազգային անունները — Վարդան, Երուանդ, Զարեհ, Գուրգէն, Արտաշէս, Հրաչեայ, Զարմայր, Պարոյր և այլն:
Եթէ ուզենանք հայ անձնանունները դասաւորել իրենց ուրոյն խմբերով և ներկայացնել այն ազդեցութիւնները, որոնց ենթարկուած են նրանք մեր հնագոյն շրջանից սկսած մինչեւ այսօր, կտեսնենք, որ նրանք կազմում են 15 խումբ, որ համապատասխանում են 15 շրջանի, որոնք հետեւեալներն են՝ ժամանակագրական կարգով.
ՆԱԽԱՀԱՅԿԱԿԱՆ ԱՆՈՒՆՆԵՐ Նախահայկական անունները պատկանում են այն ժողովրդին, որ գրաւում էր Հայաստանը: Հայոց լեզուն, անշուշտ, շատ բան վերցրեց նրանցից. այս կարգին են պատկանում մեր տեղանունները: Գրեթէ ստոյգ է, որ Հայաստանի տեղանունները ամենամեծ մասամբ նախահայկական (խալդեան) փոխառութիւններ են. ինչպէս՝ Արարատ, Վան, Արճէշ, Կարին, Մասիս և այլն, և այլն, որոնք հայերէնով չեն կարող մեկնուել ամենեւին: Քիչ առաջ բերուած պատճառաբանութեամբ՝ շատ աւելի սակաւաթիւ են անձնանունները: Սրանց մէջ կարող ենք յիշել Արամ և Մանավազ: Առաջինը, անշուշտ, ծագում է խալդեան Արամէ նշանաւոր թագաւորի անունից (Նրանց միջև գրեթե մեկ հազարամեակի տարբերութիւն կա, Կ. Ա.): Երկրորդը շատ նման է հնչում Մենվաս արքայական անուան, բայց դա պատահական է և Մանավազ իրանական անուն է: Մի կողմ ենք թողնում այն բազմաթիւ անստոյգ ձեւերը, մասնաւորապէս նախարարական տոհմանունները, որոնք զանազան հեղինակների կարծիքով՝ ծագում են նախահայկական խալդեան անուններից:
ԱՆԾԱՆՕԹ ԱՆՈՒՆՆԵՐ Խորենացին իր Պատմութեան Ա. գրքում տալիս է մեզ Հայ անունների մի խումբ, որոնց ծագումը բոլորովին անյայտ է: Այս կարգին են պատկանում Հայկ, Արմենակ, Արամայիս, Ամասիա, Հարմա, Արա, Դարդոս և այլն, և այլն, որոնք ապահովապէս հայերէն չեն, քանի որ չեն կարող մեկնուել հայերէնով: Թէ արդեօք սրա՞նք էլ պատկանում են խալդեան շրջանին և կամ հաթեան անունների մնացո՞րդ են և կամ փռիւգական որեւէ լեզուի՞ց են փոխ առնուած և կամ թէ վերջապէս Խորենացու հնարածնե՞րն են (գոնէ մի քանիսը), կարելի չէ գիտութեան այժմեան վիճակում ստուգապէս որոշել: Ստոյգ է ինձ համար, որ Մուշեղ, հայոց պատմութեան մէջ այնպէս սովորական մի անուն, փոխ է առնուած հաթեան Մուրշիլի անունից: Այս անունով են կոչւում հաթեան մի քանի թագաւորներ (տե՜ս իմ Հայոց Լեզուի Պատմութիւն, Ա. հատոր, էջ 149):
ԲՈՒՆ ՀԱՅԿԱԿԱՆ ԱՆՈՒՆՆԵՐ Բուն հայկական անունների առաջին շրջանը ընկնում է Արշակունեաց ժամանակ: Ագաթանգեղոս, Բիւզանդ, Կորիւն, Խորենացի, Փարպեցի և Եղիշէ աւանդում են մեզ այս կարգի բազմաթիւ անուններ, որոնք կրկնւում են նաև յաջորդ պատմիչների մօտ: Այս անունները զուտ հայկական են, որովհետեւ մեկնւում են հայերէն լեզուով. ինչպէս՝ Արձան, Տիրայր, Այրուկ, Աստղիկ, Գիւտ, Թաթիկ, Թաթուլ, Թոռնիկ, Իշխան, Եղբայր, Երանեակ, Զարմայր, Բազուկ, Գոռակ, Առնակ և այլն: Բուն հայկական անունների մէջ շատ սովորական են կենդանիների և թռչունների անունները, ինչպէս՝ Առիւծ, Այծեմնիկ, Կորիւն, Արտոյտ, Գառնիկ, Եզնիկ, Ցլիկ, Ընջուղ, Մրջիւնիկ և այլն:
Բուն հայկական անունները, ինչպէս ասացինք, պատկանում են Արշակունեաց շրջանին, աւելի որոշ խօսելով՝ նախաքրիստոնէական հայութեան: Քրիստոնէութիւնից յետոյ սրանք սկսում են կամաց-կամաց տեղի տալ. Մեծ Անիշխանութեան կէսից յետոյ, արաբական տիրապետութեան և Բագրատունեաց թագաւորութեան ժամանակ չափազանց սակաւաթիւ են դառնում և Ռուբինեանց ժամանակ բոլորովին անհետանում են: 19-րդ դարի կէսից յետոյ, երբ սկսեց հայկական զարթնումը, բուն հայկական անունները նորից կենդանացան և նրանցից լաւագոյնները, այսինքն իմաստով գեղեցիկները, պատմութեան էջերից դուրս բերուելով, նորից գործածուել սկսեցին՝ ոմանք կրօնական, ոմանք էլ աշխարհական շրջանակներում, ինչպէս՝ Տիրայր, Կորիւն, Եզնիկ, Գառնիկ, Զարմայր, Երանեակ, Իշխան, բայց ոչ Մրջիւնիկ, Ցլիկ, Արտոյտ և այլն:
ՊԱՀԼԱՒԱԿԱՆ ԱՆՈՒՆՆԵՐ Պարթեւական ազդեցութիւնը հայոց վրայ չափազանց մեծ է: Պահլաւերէնը Հայ ազնուականութեան լեզուն էր. պալատականները և նախարարները այդ լեզուով էին խօսում, դիւանական յարաբերութիւնները այդ լեզուով էին կատարւում: Զարմանալի չպիտի թուայ, ուրեմն, եթէ ասենք, թէ հին հայոց անունների որոշ մասը, որոնք մենք զուտ ազգային անուններ ենք համարում, պարզապէս պահլաւական փոխառութիւններ են. այսպէս, օրինակ, Վարդան, Վահան, Բագարատ, Ատրներսեհ, Դրաստամատ, Զարեհ, Սեպուհ, Զոհրապ, Խոսրով, Խոսրովիդուխտ, Համազասպ, Արտաշէս, Գիսակ, Գուրգէն, Անոյշ, Աշխէն, Առաստոմ, Արշակ, Սանատրուկ, Արտաւազդ, Տրդատ, Վռամշապուհ և այլն, և այլն: Պահլաւական անուններն էլ իրանեան տիրապետութեան անկումից յետոյ սկսեցին մոռացուել: Ռուբինեանց իշխանութեան ժամանակ ամենամեծ մասամբ ջնջուած են արդէն. մնում են միայն նրանք, որ ներկայացնում են մեր պատմութեան ամենամեծ դէմքերը, ինչպէս՝ Վահան, Վարդան, Տրդատ և այլն: Հայկական զարթնումին նորից կենդանացան նրանք և այսօրուան հայութեան ամենասիրելի անուններն են:
ԱՍՈՐԱԿԱՆ ԱՆՈՒՆՆԵՐ Քրիստոնէութիւնն ընդունելուց յետոյ, հայերը առաջին անգամ ընկան ասորական ազդեցութեան տակ: Յունաստանը հեռու էր, իսկ Միջագետքը շատ մօտիկ: Բազմաթիւ ասորի քարոզիչներ կային մեր երկրում, ուր նրանք իրենց լեզուն տարածում էին եկեղեցու բեմից: Եկեղեցական պաշտամունքի լեզուն ասորերէնն էր: Աւետարանը ասորերէն էր կարդացւում: Հայ երիտասարդները իրենց ուսումը Եդեսիայի դպրոցումն էին ստանում: Աստուածաշունչը առաջին անգամ ասորերէնից թարգմանուեց: Այս ժամանակաշրջանում մեր մէջ մտան մի խումբ ասորերէն անուններ, ինչպէս՝ Արշամ, Աբգար, Եղիշէ, Գադիշօ, Բարզափրան և այլն: Ասորական ազդեցութիւնը կարճատեւ եղաւ. շուտով վրայ հասաւ յունական և յետոյ զուտ հայկական քաղաքակրթութիւնը, որոնք խեղդեցին ասորականը: Ասորական անուններն էլ ջնջուեցին և նրանցից հազիւ մէկ-երկուսը կեանք ունեն այսօր. այն է՝ Աբգար և Եղիշէ, որոնք ապրում են շնորհիւ այն հանգամանքի, որ ներկայացնում են մեր առաջին քրիստոնեայ թագաւորի (ըստ աւանդութեան) և մեր ամենից սիրելի բանաստեղծ պատմագրի անունը:
ԵԲՐԱՅԱԿԱՆ ԱՆՈՒՆՆԵՐ Եբրայական քաղաքակրթութիւնից խորապէս ազդուած ազգերի մէջ գտնւում ենք նաեւ մենք: Ճշմարիտ է, թէ այս ազդեցութիւնը անմիջական յարաբերութեանց արդիւնք չէ և յոյների միջոցով հասել է մեզ, բայց այնքան սաստիկ է եղել այն, որ շատ տարբեր ձեւ չպիտի ունենար, եթէ անմիջական յարաբերութեան ծնունդը լինէր: Քրիստոնէութեան և Աստուածաշնչի միջոցով եբրայեցերէնից անցել է մեզ անձնանունների մի մեծ թիւ, որ 1600 տարուց ի վեր մեր ամբողջ կեանքն է լցնում: Ադամ, Եւա, Աբէլ, Աբրահամ, Սեթ, Սահակ, Դանիէլ, Գաբրիէլ, Դաւիթ, Եսայի, Յակոբ, Զաքարիա, Սողոմոն և այլն, և այլն: Հայ ժողովրդի բոլոր խաւերի համար այնպէս ծանօթ, այնչափ սովորական, այնքան հայացած և այն աստիճան ընտանի անուններն են, որ դեռ դարեր ու դարեր պիտի ապրեն. և հազիւ թէ կարելի լինի ասել, որ երբեւիցէ պիտի կարենան ջնջուել հայութեան և աշխարհի միջից: Եբրայական անունները անցել են մեզ Աստուածաշնչի թարգմանութեան միջոցով, և որովհետեւ մեր Աստուածաշունչը թարգմանուած է յունարէնից և ո՛չ թէ ուղղակի եբրայեցերէնից, ուստի այս անուններն էլ կրում են յունական կնիք: Այստեղ ամենացայտուն կէտը հետեւեալն է — յունարէն լեզուի մէջ չկայ «շ» ձայնը. ուստի ուր որ եբրայերէնը ունի «շ», յոյնը դնում է «ս»: Մենք էլ, թէեւ ունենք «շ» ձայնը, բայց հետեւելով յունարէնին՝ դնում ենք «ս»: Այսպէս, օրինակ՝ եբրայեցին ասում է «Երոշլիմ», իսկ մենք ասում ենք «Երուսաղէմ»: Այս երեւոյթը ընդհանուր է բոլոր եւրոպական ազգերին:
ՅՈՒՆԱԿԱՆ ԱՆՈՒՆՆԵՐ Յոյնը քրիստոնէութեան տարածիչ և համաշխարհային քաղաքակրթութեան դայեակն է եղած. չկայ աշխարհիս մէջ մի ազգ, որ յունական քաղաքակրթութեանը որեւէ բանով պարտական չլինի:
Չինացիք անգամ յունարէնից փոխառեալ բառեր ունեն: Առանձնապէս մեր ազգը ամենամեծ չափով ազդուած է յոյներից: Եթէ մեր նախաքրիստոնէական քաղաքակրթութիւնն ամբողջապէս պարթեւական քաղաքակրթութիւնն էր, մեր յետքրիստոնէական քաղաքակրթութիւնն էլ լիովին յունական է: Մեր գրականութեան մի մասը յունականի ընդօրինակութիւնն է. մեր առաջին գրքերը յոյն հեղինակներից են թարգմանուած. և այս բանը շարունակուել է մինչեւ Ռուբինեանց թագաւորութիւնը: Աստուածաշունչ, Աւետարան, Մաշտոց, Վարք Սրբոց, Յայսմաւուրք, Խորհրդատետր՝ յունարէնից են թարգմանուած կամ յունականի օրինակով խմբագրուած: Այսպիսի խոշոր ազդեցութեան բնական արդիւնքն է նաեւ յատուկ անունների մի առատ թիւ, որ 4-րդ դարից սկսած մինչեւ այսօր տիրապետում է հայ կեանքի վրայ. օրինակ՝ Անաստաս (յարութիւն), Ղեւոնդ (առիւծ), Վասիլ (թագաւոր), Գէորգ (երկրագործ), Գրիգոր (արթուն), Թէոդորոս (աստուածատուր), Փիլիպոս (ձի սիրող), Կիրակոս (տէրունի), Հռիփսիմէ (անկեալ), Ագապի (սէր), Ստեփան (պսակ) և այլն»…
Հին աշխարհի բնագետներն իրենց զգայարանք էին կրթում տիեզերաց ծածկախորհուրդ գաղտնիքների վերծանման համար, իրենց ականջներն էին սրում «հիւլէական շարժմանց ձայներն իրարից զանազանելու», նրանց նշանակությունը հասկանալու համար… Եվ փառաբանում էին Արեգական ճառագայթի զորությունը, գովերգում Երկրին լույս, լիություն ու բարեկեցություն պարգևողին, բարեբանում նրա ջերմության ազդեցությամբ և Բնության մյուս տարրերի փոխներգործությամբ ծնունդ առած Կյանքը։
Խորախորհուրդ անցյալում իմաստուն Քրմերը խոսում, հաղորդակցվում էին Բնության հետ, նաև «խոսեցնում էին» պերճաշուք Բնությանն ու անհուն Տիեզերքին։ Հին ճշմարտություններն այսօր նորովի են լուսավորում մարդկությանը։ Եվ վաղնջական տոներն ու ծեսերը Հայկեան Միաբանութեան Քրմերի մեկնաբանություններով, վերստին հառնում են իրենց իրական իմաստով՝ յուրաքանչյուրն իր առանձնահատկություններով։
Բնության ներդաշնակ մի մասնիկն է Մարդը: Ինքնապաշտպանական բնազդով նա հակված է ապահովել իր գոյությունը՝ խուսափելով այն ամենից, ինչը սպառնում է իր կյանքին: Բնականաբար, նա նախընտրում է զարգացնել իր ուժն ու բարեկեցությունը՝ որպես առողջության, լավագույն կենսապայմանների գրավական:
Լինելով բանական էակ՝ անհիշելի ժամանակներից ի վեր Մարդը փորձում է բացատրություններ գտնել իրեն շրջապատող աշխարհում տեղի ունեցող երևույթների մեկնաբանման համար: Տիեզերքում, Բնության մեջ նյութերի միացման, քայքայման արդյունքում առաջացող փոփոխությունները, Կյանքի ծագումը նա փորձում էր բացատրել բնական, բանական, տրամաբանական հիմնավորումներով: Տեսնել, ուսումնասիրել, ճանաչել, ըմբռնել երևույթների էությունը և նրանց փոփոխությունների պատճառա-հետևանքային կապը և այդ շղթայում Մարդու տեղն ու դերը՝ որպես առաքինի, արարող, բարիքներ ստեղծող… Մարդու և Բնության միասնականության, փոխկապակցվածության դրսևորումն են դարավոր ծեսերն ու տոները, որոնք գովերգում են Բնության հավիտենական շրջափուլերը, հետևաբար և Կյանքի հարատևումը։
Նորաբեր, կանաչագեղ, դալարաբույս գարունն ավետում է «նորաբողբոջ բուսովք և ծաղկոք» սքանչելիորեն փթթող Բնության նորագործումը՝ վերստին նորոգումը: Նորազգեստ՝ նորաբույս, նորափթիթ երկրի «դալարաբեր արմատք, բոյսք, բանջարք» վերընձյուղվում են, սերմերը ծլարձակում, ծաղկում՝ դալարազարդում են և ազդարարում հողի գալիք պտղաբերումը՝ ծաղկումն ու բարգավաճումը:
«Երփնազարդ տունկք կանաչացան կենդանութեամբ»,- հնչում ու սերնդէսերունդ միմյանց են փոխանցվում ուրախ ավետիսները…
Լուսանկարի հեղինակ՝ Arle
Հայկազունիների իմաստնությամբ զորացած մեր Նախնիք՝ «Այրք ծածկամիտ և խորախորհուրդ», Հայկեան արժեհամակարգն իրենց սերունդներին ժառանգելու զանազան միջոցներ են մշակել։ «Իբր գանձք ծածկաթաքոյց» շարունակել են նրանք հավերժացնել «Հայ ազգի և մարդկանց խնամակալ» «Անբիծ և Անարատ Անահիտ Դիցուհուն, որը Հայոց երկրի Փառքն է ու Կենսատուն»՝ բեղմնավորման, սերնդատվության, հողագործության, կենդանիների և բուսականության, Ջրերի հովանավորը, միաժամանակ նաև Ռազմի և Հայոց պետականության հովանավորը։
ԱՆԱՀԻՏԻ տաճարը Պտերիայում
(լուսանկարը՝ Charles Texier -ի, 1882 թ.)
«Մեծն Տիկնոջ»՝ Անահիտ Դիցամոր հովանավորությամբ տոների ժամանակ Անահտական մեծագանձ տաճարների շուրջ խանդավառ տոնախմբություններին մասնակցում էին Քրմերը, թագավորներն իրենց շքախմբերով, Հայոց աշխարհի տարբեր վայրերից դեպի նվիրական պաշտամունքավայրերը ձգվող բազմահազար ուխտավորները…
Հայկեան Միաբանութեան Քրմերի մեկնաբանմամբ՝ Ոսկեմոր՝ Ոսկեծին և Ոսկեհատ Անահիտ Դիցամոր հովանավորությամբ են նշվում՝
Մայրության տոնը՝ Արեգ ամսվա Անահիտ օրը (ապրիլի 8-ին),
Մայր Բնության տոնը՝ Ահեկան ամսվա Լուսնակ օրը (մայիսի 13-ին),
Խաղողօրհնեքը՝ Սահմի ամսվա Աստղիկ օրը (օգոստոսի 24-ին),
Հացօրհնեքը՝ Սահմի ամսվա Անահիտ օրը (սեպտեմբերի 5-ին):
«ԻԲՐ ԳԱՆՁՔ ԾԱԾԿԱԹԱՔՈՅՑ»՝ այսօր էլ Հայոց ներկայիս ոստանի սրտում՝ քաղաքամայր Երևանում՝ Հայոց պետականության պաշտպանի իր կերպարով հիասքանչ բարձունքից սուրը ձեռքին իր զավակներին է հսկում «ՄԱՅՐ ՀԱՅԱՍՏԱՆԸ»՝ ԱՆԱՀԻՏ ԴԻՑԱՄՈՐ վեհությամբ:
Որպես բերքատվություն, առատ պտղաբերում և բարեկեցություն ապահովող Դիցուհի՝ Հայոց հողի պարգևած բարիքները ձեռքին վսեմ հառնում է նա Հայաստան աշխարհի տարբեր վայրերում՝ ի փառաբանումն և ի հարատևումն Հայկեան սերնդի…
Հ.գ. Հայոց դաշտերի գունագեղ ծաղկանց, Անահիտ Դիցամոր կերպարը խորհրդանշող հիանալի բարձրաքանդակի և Դիլիջանում գտնվող՝ Կ. Նուրիջանյանի քանդակի ընտիր լուսանկարների համար մեծ շնորհակալություն շնորհաշատ հեղինակին՝ Arle-ին:
…«Թե ուզում ես երգդ լսեն՝ Ժամանակիդ շո՛ւնչը դարձիր։ Կապվի՛ր նյարդով յուրաքանչյուր Քո օրերին ու քո դարին»… (Չարենց)
Ժամանակը խամրեցնում, անխնա ջնջում է անցյալի բազմաթիվ իրադարձությունները՝ խնայելով միայն հազվագյուտ էջերը՝ մռայլ կամ պայծառ։ Ժամանակի հերոսների, գործող անձանց գնահատանքի, զանազան պատմությունների վերաիմաստավորման շուրջ հետագայում գրվում են հուշեր՝ փորձելով ըմբռնել փոթորկալից ժամանակաշրջանի «անցուդարձը», արտահայտելով սեփական վերաբերմունքը կատարվածի նկատմամբ… Հայ ժողովրդի համար օրհասական շրջանում ազգի լավագույն զավակները ներքին պոռթկումով ընդվզում էին՝ մերժելով բռնությունը, պայքարում էին հանուն ազգային բարօրության: Այդպես, ժամանակի հրամանով՝ Շապին Գարահիսարցի հյուսնը ինքնաբուխ մղումով դառնում է Զորավար Անդրանիկ, որն իրեն ծնող ժողովրդի փրկության գործին է լծվում՝ խիզախորեն անտեսելով դժվարությունները և, ընդվզելով, անձնվիրաբար մարտնչում է թշնամու բազմահազար զորքերի դեմ՝ իր քաջությամբ ոգեշնչելով, հուսավառելով իր ազգակիցներին։
Սասունից մինչև Վան և Հայոց աշխարհի այլ շրջաններում ազատագրական ոգով համակված իր զինակիցների հետ Անդրանիկի վարած անհավասար մարտերի, կռիվների որոշ դրվագներ նկարագրել է Վահան Թոթովենցը՝ ուղենշային համարելով չորս գլխավոր իրադարձությունները՝ Խալիլ փաշայի սպանությունը, Առաքելոց վանքի կռիվը, Ծովասարի կռիվը և Աղթամարի շրջապատման հաղթահարումը: 1915 թվականին Կովկասում Թոթովենցն Անդրանիկի հրամանատարությամբ գործող կամավորական գնդերում էր և մի քանի տարի մշտապես շփվել է Զորավարի հետ՝ քաջատեղյակ նրա շրջապատին։ Թոթովենցն իր շարադրանքում անդրադարձել է նաև Թիֆլիսում՝ Հովհաննես Թումանյանի տանն Անդրանիկի հյուրընկալությանը՝ «որպես ազգական»։
«Հովհաննես Թումանյանն իր մանուկները կբերե, կկանգնեցնե Անդրանիկի առաջ և երգել կուտա Անդրանիկի երգերը։ Մանուկները ոչինչ տեղեկություն չեն ունենար հայրիկին անծանոթ ազգականի մասին, որ եկեր էր գյուղեն և շուտով պիտի երթար»,- գրում է Թոթովենցը՝ «Արսեն Մարմարյան» ստորագրությամբ հրատարակված իր հուշերում (Ա. Մարմարյան «Զորավար Անդրանիկ և իր պատերազմները», էջ 173)։ «Հաճախ ես հանդիպել եմ Թումանյանի տանը Անդրանիկին ու Թումանյանին միասին։ Նրանք իրար շատ էին սիրում՝ բարքերի, ըմբռնումների խիստ նմանություն կար երկուսի միջև։ Անդրանիկը ևս անզուգական պատմող էր։ Նրան լսելիս պատմության, անձնավորությունների, տեղի, ժամանակի ընդհանուր մթնոլորտի ամենաիրական, կենդանի պատկերացում էինք ստանում», — գրել է Թոթովենցը (Ե. Չարենցի անվան Գրականության և արվեստի թանգարան, Թոթովենցի ֆոնդ, թ. 7, էջ 10):
Հանգամանքների բերմամբ օտար երկրներում հայտնված, կյանքի հորձանուտում թրծված, իր տարակարծություններով, հաստատ համոզումներով Զորավարը սթափ մտածողությամբ անդրադարձել է իր ժողովրդի համար վճռորոշ դրվագներին, թեև հիասթափված, ցրված պատրանքներով, սակայն մնալով իրատես, իր սկզբունքներին հավատարիմ…
Հայ արձակագիր Ալեքսանդր Շիրվանզադեն (1858-1935) «Կյանքի բովից» վերնագրած իր հուշերում գրում է. «…Խոսելով Փարիզի այն ժամանակվա Հայ գաղութի մասին, ես չեմ կարող մոռացության տալ իմ այն հայրենակիցներին, որոնք ժամանակավորապես այցելուներ էին, գալիս էին մեկ կամ մի քանի ամսով որպես ճամփորդներ կամ գործավորներ: Այդ տեսակետից առաջին տեղն էին գրավում դարձյալ, այսպես որակված, ազգային գործիչները, ուզում եմ ասել դաշնակցականները, հնչակյանները և այլ կուսակցություններ, մանավանդ առաջինները: Դրանց համար Փարիզը Ժնևից հետո երկրորդ ուխտատեղին էր: Յուրաքանչյուրն ուզում էր անձամբ բախել Ժոռեսի կամ Պրեսանսեի դռները, մի բան, որ նրանց աչքում հավասար էր բարձրագույն քաղաքական գործունեության:
Հիշում եմ 1907-1908 թվականները, մանավանդ Թուրքիայի հեղափոխության նախօրյակը, հեղափոխության օրերը և հետհեղափոխության ամիսները: Դաշնակցականների և հնչակյանների շարքերում տիրում էր մի արտասովոր իրարանցում: Թվում էր, որ այդ մարդիկ ինչ-որ խոշոր գործ են կատարում կամ երևակայում են, թե կատարում են: Հաճախ աչքի էին ընկնում Ավետիք Ահարոնյանը, Խաչատուր Մալումյանը, Միքայել Հովհաննիսյանը և մի շարք ուրիշներ, որոնց չէի ճանաչում: Հիշում եմ մի օր, նստած էի Մինաս Չերազի հետ «Սուֆլե» սրճարանի վարի հարկում: Հանկարծ աղմկալի խոսակցությամբ ներս խուժեցին մի քանի դաշնակցականներ, որոնց թվում էր և Խաչատուր Մալումյանը: Նրանց հետ էր և հայտնի թուրք հեղափոխական Ահմեդ Ռիզան: Նրանք շտապ քայլերով բարձրացան սրճարանի վերին հարկը և այնտեղ փակվեցին մի առանձին սենյակում:
— Եկել են Թուրքիայի ճակատագիրը որոշելու,- ասաց Մինաս Չերազը կծու հեգնությամբ:
Խե՛ղճ մարդ: Ես նկատեցի, որ նա իր հոգու խորքում վիրավորված և վշտացած է, որ ինքը մոռացության է տրված այդ մարդկանց կողմից:
Ճիշտ այդ օրերին էր, որ մի անգամ նույն սրճարանում ինձ մոտեցավ մոտ քառասունհինգ տարեկան մի սևահեր տղամարդ հաստ բեղերով, առնական, կարող եմ ասել, գեղեցիկ դեմքով ու թուրքահայ բարբառով հարցրեց.
— Դուք պարոն Շիրվանզադե՞ն եք: — Այո,- պատասխանեցի ես: — Թույլ տվեք ծանոթանալ — Անդրանիկ: — Մեր անվանի հերո՞սը,- հարցրի ես ամենայն լրջությամբ: — Ա՛հ, վազ անցեք,- գոչեց Անդրանիկն առանց կեղծ համեստության,- ես մի պարզ մահկանացու եմ:
Այսպես թե այնպես, ես ուրախ էի ծանոթանալ այն մարդու հետ, որի մասին այնքան լսել էի ու կարդացել: Ապագայում ես անախորժություն ունեցա այդ մարդու հետ ընդհարվելու, իմ մի սխալ հասկացված դարձվածքի պատճառով: Այդ մասին ես կխոսեմ առանձին, երբ ժամանակը կգա:
— Ինչո՞վ կարող եմ ծառայել ձեզ, պարո՛ն Անդրանիկ,- հարցրի ես, հրավիրելով նրան մի բաժակ սուրճի: — Ծառայության խնդիր չկա,- ասաց նա,- ես կփափագեի միայն, որ դուք որպես մեկն իմ հայտնի հայրենակիցներից, լսեիք իմ գանգատը դաշնակցության դեմ: Ես չափազանց վրդովված եմ: — Ի՞նչ է պատահել,- հետաքրքրվեցի ես խորապես, որովհետև մինչև այդ ես Անդրանիկին համարում էի մոլեռանդ դաշնակցական: — Մի գարշելի տրամադրություն, մի զազրելի ապերախտություն, չգիտեմ ինչպես որակել,- գոչեց նա, իր երկաթյա բռունցքը զարնելով մարմարյա սեղանին այնպես ուժգին, որ իր սուրճի դատարկ գավաթը վար ընկավ և փշրվեց:
Նա բացատրեց: Պարզվեց, որ դաշնակցությունը նրան Փարիզ է ուղարկել հարյուր հրացան գնելու, տալով նրան մի զինագործարանի հասցեն: Անդրանիկն այդ գործարանի հրացանները չի հավանել և ընտրել է մի ուրիշ գործարան և նրանից է գնել հրացաններ, կանխավ որոշված արժեքից մի քիչ ավելի ծախսելով: Այժմ դաշնակցության Ժնևի բյուրոն մերժում է տալ նրան գների տարբերությունը, և մարդն ընկել է նեղ դրության մեջ:
— Բայց գլխավորն այդ չէ,- շարունակեց Անդրանիկն ավելի ու ավելի հուզվելով,- Փույթ չէ, որ այսօր ես նույնիսկ հյուրանոցին վճարելու միջոց չունեմ, փույթ չէ, որ ստիպված եղա դիմել Վռամշապուհ քահանայի օգնությանը: Խնդիրն այլ է և ավելի կարևոր:
Նա պատմեց, որ ինքը եղել է մի հասարակ արհեստավոր — տոկար, (այսպես էլ ասաց՝ «տոկար»), սիրել է իր հայրենիքը, տառապել է թուրքահայ ժողովրդի տառապանքներով, զգացել է, որ մի բանով պետք է նրան օգտակար լիներ, բայց չի գիտցել ինչպես: Ինքն իրանց հեղափոխական «հորջորջողները» մի օր նրան համոզել են ապստամբվել թուրք կառավարության դեմ և զենք բարձրացնել: Եվ նա ապստամբել է՝ ժողովելով իր շուրջը մի խումբ անձնվերներ:
«Իհարկե, ես խենթ չէի, որ չգիտնայի, թե Հայ ազգն իր բոլոր ուժերով ու կարողությամբ չի կրնար տապալել սուլթան Համիդին հզոր կայսրությունը,- ավելացրեց Անդրանիկը դառն հեգնությամբ,- բայց դաշնակցականներն ինձ հավաստիացրել էին, թե եվրոպական պետությունները, տեսնելով մեր ազատագրական շարժումը, կշտապեն մեզի օգնելու: Այս տեսակետից առանձին ջանքեր էին գործադրում մանավանդ Ժնևում պատսպարված շեֆերը: Նրանք շարունակ թելադրում էին ինձ կռվել, կոտորել, աղմկել, կրկնելով՝ «Մեր ազգի փրկությունը մոտենում է, մի՜ հուսահատվիր»: Եվ ես կռվում էի, կոտորում, սակայն ավաղ, եթե ես մի տեղ կոտորում էի մի քանի տասնյակ ժանդարմներ, անդին, մի ուրիշ տեղ թրքական զորքերն ու համիդականները թալանում ու այրում էին տասնյակ գյուղեր ու կոտորում էին հարյուրավոր-հազարավոր խաղաղ գյուղացիներ: Իսկ օգնությունը Եվրոպայից հապաղում էր ու չէր գալիս»…
Ես բերեցի Անդրանիկի ասածների ընդհանուր բովանդակությունն առանց մանրամասների, մի կողմ թողնելով նրա մի շարք ինքնուրույն որակումները դաշնակցության մասին: Երբ նա լռեց, ես առանց հեգնանքի և անկեղծորեն ասացի.
— Եվ դուք, այնուամենայնիվ շարունակում էիք հավատալ, որ Եվրոպան պիտի գա մի օր, այո՞: — Այո, հավատում էի, որովհետև այնտեղ՝ հայրենիքում չկար մեկը, որ ինձ բացատրեր ճշմարտությունը: Ես մթության մեջ էի, ես մոլորված էի… ճշմարտությունն ինձնից թաքցնում էին: — Իսկ ա՞յժմ: — Այժմ: Ա՜հ այդ է, որ ես փափագ զգացի ձեզի ըսելու: Այժմ իմ աչքերը բացվել են հոս գալուցս հետո: Այժմ պարզ տեսնում եմ, որ այդ բոլորը սուտ է եղել, խաբեբայություն: Այժմ ինձ համար կասկածից դուրս է, որ ոչ մի եվրոպական պետություն անկեղծորեն շահագրգռված չէ մեզի իրական օգնություն ցույց տալու, ուր մնաց Թուրքիայի հետ կռվելու: — Բայց ինչո՞վ եք բացատրում դաշնակցականների վարմունքը, ի՞նչ շահ ունեին նրանք ձեզ մոլորեցնելու: — Շա՞հ,- կրկնեց Անդրանիկն այն կծու ու կսկծալի ծիծաղով, որ խորապես դառնացած ու վշտացած հոգու խորքից է գալիս: — Դաշնակցությանը գործ էր հարկավոր, իրական, շոշափելի գործ, թող այդ գործը լիներ մի ամբողջ ժողովրդի կործանումը: Նրա ջերմ ցանկությունն էր աղմկել, աղմկել, փոթորիկ բարձրացնել՝ թեկուզ այդ փոթորիկը լիներ մի փոքրիկ, մի խաղաղ լճի մեջ: Նրան հարկավոր էր մի որևէ շարժում, մի որևէ դղրդոց այնտեղ, Թուրքիայում, որպեսզի թե՜ Կովկասում և թե՜ այստեղ՝ Եվրոպայում գոռա ու աղաղակի. «Ահա տեսե՜ք, տեսե՜ք, ես գործ եմ կատարում, դրա՜մ տվեք: Տվե՜ք, որ իմ շեֆերն ապրեն խաղաղ Եվրոպայի ամենագեղեցիկ վայրերում, և որպես դիպլոմատներ զորավորների դռները մաշեն ու ազգի ինքնասիրությունը ոտնատակ անեն»:
Ինձ համար նորություն չէին Անդրանիկի ասածները դաշնակցության հոռի գործունեության մասին: Նորությունն այդ մարդու հուսախաբությունն էր. մի մարդու, որ իր ամբողջ կյանքը նվիրել էր մի անհուսալի գործի և այժմ տեսնում էր, որ ինքը խաբված է եղել: Պարզ է, որ մարդ հոգով տառապում էր:
Մեր խոսակցությունը երկար չտևեց: Անդրանիկը վրդովված էր անսահման և երբեմն իր որակումների մեջ դաշնակցության դեմ հասնում էր ծայրահեղության, չխնայելով ոչ մի ածական, իսկ ես չէի ուզում կրակի վրա յուղ թափել: Ահա ինչու, ես զգացի մի տեսակ հոգեկան թեթևություն, երբ այդ պահին սրճարան մտավ դաշնակցության նախկին շեֆ, բժիշկ Հովհաննես Լոռիս-Մելիքյանը, նա, որ դառնացած բաժանվել էր իր նախկին ընկերներից ու գաղափարներից, թեև բավականաչափ խուսափում էր նրանց մասին վատ խոսելուց: Ես Անդրանիկին ծանոթացրի նրա հետ և ինքս շտապեցի հեռանալ: Պարզ էր, որ նրանք իրարու լավ կհասկանային, քան ես…
Շուտով վրա հասավ թուրքական հեղափոխությունը»…
«Իբրև արծիվ սավառնում ես լեռ ու ժայռ, Թնդացնում ես երկինք, գետինք տենչավառ, Սուրբ անունդ պետք է հիշվի դարեդար. Հսկա լերինք քեզ ապաստան, Անդրանի՛կ:
Թշնամիներ երբ լսեն քո անունը, Օձերի պես պիտ սողան իրանց բույնը, Երակներիդ ազնիվ քաջի արյունը Չցամաքի մինչ հավիտյան, Անդրանի՛կ»… ( Գուսան Շերամ, 1904 թ.)
Մարդու կենսական պայմանները թելադրում, պարտադրում են ժամանակը չափելու անհրաժեշտությունը: Եվ վաղնջական ժամանակներից ի վեր՝ ինքնապաշտպանական բնազդը, կյանքի հարատևումն ապահովելու և ընդհանուր կենսամակարդակի բարձրացման ձգտումը մարդուն մղել են երկնային տեսանելի լուսատուների շարժման ուսումնասիրմանը, աստղագիտական գիտելիքների կուտակմանը, օրացուցային՝ տոմարական համակարգի ստեղծմանը:
Իր առանցքի շուրջ երկրի պտույտն առաջացնում է ցերեկվա և գիշերվա շարունակական հաջորդականությունը: Արեգակի դիրքով պայմանավորված՝ եղանակների պարբերական փոփոխությունը, և այդ փուլերի կրկնությունը որոշակի ժամանակահատվածի գիտակցումն է ձևավորում:
Հողագործությամբ, որսորդությամբ զբաղվող մարդու համար տարածության և ժամանակի մեջ ճիշտ կողմնորոշվելու անհրաժեշտությունը կար, և դա պահանջում էր աստղագիտական որոշակի գիտելիքներ:
Հեռավոր անցյալում իմացության այդ ոլորտը Քրմերի մենաշնորհն էր: Երկրի տնտեսական, քաղաքական և տոնա-ծիսական կյանքը կազմակերպելու համար նրանք էին իրենց ուսումնասիրություններով ամբարում անհրաժեշտ պաշարները՝ բաղդատում, կանոնակարգում ձեռքբերվածը և աստղագիտության հիմքը դնում՝ որպես գործիք հաճախ ունենալով միայն իրենց աչքերը, աստղազարդ երկինքն ու հորիզոնը:
Արեգակի շուրջը պտտվելու ընթացքում՝ երկրի դիրքով պայմանավորված՝ արևածագի և մայրամուտի պահերը հորիզոնի նկատմամբ տարբեր հատվածներում են դիտարկվում: Գարնանային և աշնանային օրահավասարները (մարտի 20-21 և սեպտեմբերի 22-23), ամառային և ձմեռային արևադարձերը (հունիսի 21-22 և դեկտեմբերի 22-23), որոնք ազդարարում են գիշերվա և ցերեկվա տևողությունների փոփոխությունը (կարճացում կամ երկարացում), Արեգակի «տարեկան պտույտի» «բեկումնային» կետերն են: Եվ, բնականաբար, դրանք նշվել են առանձնահատուկ արարողություններով՝ տոներով և ծեսերով:
Երկրի վրա կյանքը կարգավորող երկնային լուսատուների կանոնակարգված, ներդաշնակ շարժման հետևողական ուսումնասիրության արդյունքում ձևավորվում են ժամանակի չափման միավորները՝ ժամը, օրը, տարին, հետևաբար նաև՝ օրացույցը, տոմարը: Որպես այդ պարբերական կրկնվող շրջափուլերի սկիզբ զանազան ազգեր ընտրել են «հաշվարկի մեկնարկի» տարբեր պահեր: Բնության մեջ, մարդու կյանքում (երկրագործական աշխատանքների, ճանապարհորդության համար…) կենսական իր դերն ունի նաև գիշերային լուսատուն՝ Լուսինը:
Վերջինիս «ծնունդի», «աճի», այնուհետև «նվազման», «մահվան» պարբերականության իմացությունը ևս կարևոր էր, քանզի այդ փուլերից յուրաքանչյուրն իր ազդեցությունն ուներ երկրի վրա (մակընթացությունները, տեղատվություններն ասվածի ցայտուն դրսևորումներից են)…
Զանազան ժողովուրդներ հազարամյակներ ի վեր կիրառել են լուսնային կամ արեգակնային օրացուցային համակարգը՝ տարբեր տարեսկզբով՝ հարմարեցնելով սեփական բնակլիմայական պայմաններին կամ քաղաքական պահանջներին:
Հին Եգիպտոսում հուլիսի 19-ից սկսվող հորդառատ անձրևների հետևանքով Նեղոսի վարարումն էր ազդարարում Նոր տարվա սկիզբը: Հին Հռոմում գարնանամուտն էր տարեգլուխը՝ մարտին, որը հետագայում տեղափոխվեց հունվարին՝ զինվորական գործի թելադրանքով՝ գարնանը՝ մարտին սկսվող ռազմարշավներից առաջ զորքերը կոնսուլների միջև բաժանելու և ռազմական անհրաժեշտ զորավարժանքի պատրաստվելու նպատակով:
Հայկական Լեռնաշխարհի բնիկները՝ Հայոց Արևապաշտ Նախահայրերն իրենց գիտական-փորձնական ուսումնասիրությունները զարգացնելով ձևավորել են Հայկեան ուսմունքը: Նրանք նշանավորել են երկնքում Կենսատու Լույսի՝ Արևի շարժման շրջանային իրադարձությունները՝ Արևագալի տոնը՝ Արեգակի ամենամյա «Ծնունդը» ձմեռային արևադարձին՝ Արաց ամսվա Գիշերավարի օրվան հաջորդող Մեհեկան ամսվա Միհր օրը (դեկտեմբերի 22-ին)՝ Արեգ — Միհրի ծնունդը փառաբանելով, իսկ որպես Նոր տարվա սկիզբ համարել են Բնության Վերափոխումը և Վերազարթոնքը՝ գարնանային օրահավասարը՝ Արեգ ամսվա Արեգ օրը (մարտի 21):
Արևադարձը, որ տեղի է ունենում տարին երկու անգամ՝ ձմեռայինը՝ դեկտեմբերի 21-22-ին (երբ տարվա ամենակարճ ցերեկն է և ամենաերկար գիշերը՝ հյուսիսային կիսագնդում հորիզոնի նկատմամբ Արեգակի բարձրությունը նվազագույնն է) և ամառայինը՝ հունիսի 20-21-ին (երբ ամենաերկար ցերեկն է և ամենակարճ գիշերը, Արևը երկնքում իր առավելագույն բարձրության վրա է): Նշենք, որ նահանջ տարիների արդյունքում ամսաթվերի մեկօրյա տարբերություն է լինում տարիների ընթացքում:
Միհրի ծնունդի՝ Արևագալի տոնը Հայոց հիմնական տոներից է: Այս և մյուս տոների, ծեսերի իմաստը մեկնաբանում են Հայկեան Միաբանութեան Քրմերը՝ հստակեցնելով և պարզաբանելով Հայոց ազգային ավանդույթների ակունքները և նպաստում Հայկազուն Արևորդիների կենարար ուսմունքի հարատևմանը…
«ԲԱՐԵՓԱՌ ՄԻՀՐ ՊԱՐԳԵՒԷ ԶՓԱՌՍ ԵՒ ԶՊԱՏԻՒ, ՇՆՈՐՀԷ ԶԲԱՐԱՒՐՈՒԹԻՒՆ ԵՒ ԶԼԻՈՒԹԻՒՆ, ԽՐԱԽՃԱՆԱՒՔ ԵՒ ԽՐԱԽՈՒԹԵԱՄԲ ԼՆՈՒ ԶՏՈՒՆ ԵՒ ԶԸՆՏԱՆԻՍ, ՄԻՆՉ ԵՂԾԱՆԷ ԶՏՈՒՆ ԵՒ ԶՏԵՂԻ ԹՇՆԱՄԵԱՑ ՄԵՐՈՑ ԵՒ ՆՈՑԱ, ՈՐՔ ԴՐԺԵՆ ԶՈՒԽՏ ՄԻՀՐԱՅ, ՇՆՈՐՀՈՂՆ Է ԱՐԵՒՈՐԴԵԱՑ ԲԱՐԵՊԱՇՏԻՑ ԵՒ ՊԱՏՈՒՀԱՍՈՂՆ Է ՀԱԿԱՌԱԿՈՐԴԱՑ»։
4-րդ դարում Հայոց աշխարհը համառ պայքար էր մղում հանուն անկախության պահպանման: Սակայն քրիստոնեության տարածմանը հաջորդող տասնամյակներին՝ 387 թվականին Հայքը բաժանվեց Սասանյան Պարսկաստանի և Հռոմի միջև: Հայքի արևմտյան փոքր հատվածը (1/5-րդը)՝ Բարձր Հայքը, Ծոփքը, Աղձնիքի մի մասն անցան արևելյան հռոմեական կայսրությանը՝ Բյուզանդիային, իսկ մեծ մասը սասանյան պետության մի մարզը դարձավ և կառավարվում էր մարզպաններով: Մարզպանական շրջանում Հայքն իր ներքին ինքնուրույնությունը պահպանեց, նախարարական կարգը նույնիսկ ամրապնդվեց, և Հայքի անկախությանն ու վերամիավորմանն էին ձգտում Հայոց նախարարները, որոնք փոքրիկ իշխանություններ էին, և իրենց ձեռքում էր ողջ այրուձին: Եղիշեի հաղորդմամբ՝ Արշակունյաց թագավորության անկումից հետո «ի նախարարսն Հայոց անկանէր թագաւորութիւնն. զի թէպէտ և գանձն յարքունիս Պարսկաց երթայր, սակայն այրուձին Հայոց բովանդակ ի ձեռն նախարարացն առաջնորդէր ի պատերազմիս» (Եղիշէի «Պատմութիւն Վարդանանց», Տփղիս, 1904 թ., էջ 12):
Մյուս կողմից՝ հռոմեական կայսրության երբեմնի փառքի վերականգնման նպատակով Բյուզանդիայի կայսր Հուստինիանոսը (482թ.-565թ.) հետագայում ձեռնարկեց օրենսդրական և վարչական փոփոխություններ՝ իր երկրի ռազմական հզորության ապահովման համար։ Նրա ժամանակակից՝ Զ (6-րդ) դարի բյուզանդացի պատմիչ Պրոկոպիոս Կեսարացին Հուստնիանոսին ներկայացնում է որպես «խորամանկ, նենգ, կեղծավոր, ծածկաﬕտ, երկերեսանի ﬕ անձնավորություն», որն իր «անմիտ փառասիրության», «անսահման արծաթասիրության պատճառով կեղեքում էր ողջ երկիրը»:
«… Ահա նա այդպես տնօրինեց Մեծ Հայք կոչված (երկրի) գործերը։ Ինչ վերաբերում է մյուս Հայքին, որը գտնվում է Եփրատ գետից այն կողմ և տարածվում է մինչև Ամիդ քաղաքը, այնտեղ իշխում էին հինգ Հայ սատրապներ, որոնց իշխանությունը ժառանգական էր և ցմահ։ Նրանք հռոմեացիների կայսրից ստանում էին միայն նշանակներ (տարբերանշաններ, Կ. Ա.): Այդ նշանակների մասին արժե խոսել, քանի որ դրանք ոչ ոք չի տեսնելու այլևս։ Դա բրդյա քղամիդ էր, սակայն ոչ թե ոչխարի բրդից, այլ ծովից հավաքված։ Այդ բուրդը բուսնում է պիննոս կոչված ծովային կենդանիների վրա։ Ծիրանիի այն մասը, որի վրա սովորաբար գցվում էր բեհեզը՝ ոսկուց էր։ Քղամիդի վրա ամրացված էր լինում ոսկե ճարմանդ՝ մեջտեղում պատվական քար։ Այդ ճարմանդից ոսկե լայն շղթաներով կախված էին երեք հակինթ։ (Քղամիդից բացի) կար նաև մետաքսյա պատմուճան, ամենուրեք պաճուճված ոսկեհուռ զարդերով, որոնց «պլումիա» (փետուր, Կ. Ա.) են անվանում, և մինչև ծունկը հասնող կարմիր կոշիկներ (սռնապաններ, Կ.Ա.), որոնք սովորաբար հագնում են միայն հռոմայեցիների և պարսից թագավորները։ (Մեծ Ծոփաց Թեոդորոս սատրապն այս զգեստով ներկայացավ Նփրկերտ քաղաքը Պարսից Կավատ արքային)։ Հռոմեական զորքը երբևիցե օգնություն չի ցուցաբերել ո՛չ Հայոց թագավորին, ո՛չ էլ սատրապներին։ Պատերազմական գործերում նրանք ինքնուրույն էին»։ («Կառուցումների մասին», Գիրք Գ, գլուխ 2, էջ 190-191):
«Հայկական զինված ուժերը, որոնք այնքան անհրաժեշտ էին հայրենիքի պաշտպանության համար, պաշտպանում էին կայսրության շահերը Աֆրիկայում, Իտալիայում, Թրակիայում, Լազիկայում և այլուր։ Պրոկոպիոսը հանվանէ հիշատակում է 17-ից ոչ պակաս Հայ զորահրամանատարներ բյուզանդական բանակում՝ Հուստինիանոսի ժամանակաշրջանում, անխտիր ընդգծելով յուրաքանչյուրի ռազմական մեծ ընդունակությունները և քաջությունը։ Նշանավոր Արտավան և Արշակ Արշակունիներ, Ամենակարող Նարսես զորավար, Սիտտաս, Հրահատ, Սահակ և Նարսես Կամսարականներ, Ակակիոս, Ադոլիոս, Արտավազդ, Հովհաննես Գուզես, Համազասպ, Գիլակիոս-Գլակ, Անզալաս-Ընջուղ, Ֆազաս և շատ ու շատ ուրիշներ… Ահա այն փայլուն զորավարների անունները, որոնք բոլորն էլ ընկան ռազմի դաշտում՝ պաշտպանելով, իհարկե, ոչ թե Հայ ժողովրդի շահերը, հաճախ նույնիսկ գործելով ընդդեմ Հայ ժողովրդի։ Հուստինիանոսը հարկերի հսկայական բեռ դրեց իրեն ենթակա Հայաստանի վրա։ Այդ բոլորը չէր կարող չլցնել Հայերի համբերության բաժակը, չէր կարող չգրգռել Հայերի ատելությունը ընդդեմ կայսեր և չնայած Բյուզանդիայի բոլոր ժողովուրդներն էին հեծում Հուստինիանոսի լծի տակ, բայց միայն Հայերն էին, որոնք փորձեցին վերջ տալ այդ բանին, ճիշտ է՝ անհաջող, մահափորձ կատարելով Հուստինիանոսի դեմ։ Ահա այսպիսի ժամանակաշրջանում էր ապրում Պրոկոպիոս Կեսարացին և այդ շրջանի պատմությունն է շարադրել իր բազմաթիվ գործերում։ Առանց նրա աշխատությունների մենք լրիվ պատկերացում չէինք ունենա Հայաստանի, հատկապես V դարի վերջի և VI դարի առաջին կեսի Բյուզանդական Հայաստանի սոցիալ-տնտեսական, քաղաքական վիճակի, այնտեղ կատարված քաղաքաշինության, բերդաշինության և այլ հարցերի մասին։ Պրոկոպիոս Կեսարացու երկերը և Հուստինիանոս կայսեր՝ Հայաստանին վերաբերող մի քանի օրենսդրական փաստաթղթերն են մեր հիմնական աղբյուրները դեպքերով լի այդ կարևոր ժամանակաշրջանի ուսումնասիրության համար» (Հ. Բարթիկյան):
Պրոկոպիոսի՝ «Պատերազմների մասին» գրքի էջերում կարդում ենք. «… Զորքերը մարտի էին դասավորվել հետևյալ կերպ. երկու կողմն էլ շարվել էին դեմ առ դեմ, հնարավորին չափ խոր ու լայն ճակատ կազմած: Հռոմեական զորքի ձախ թևը՝ բլրի մոտ գլխավորում էին Նարսեսն ու Հովհաննեսը՝ ունենալով հռոմեական զորքի լավագույն մարտիկներին… Աջ թևում էին գտնվում Վալերիանոսը, Հովհաննես Ֆագասը և Դագիսթայոսը՝ մնացած բոլոր հռոմեական զորքով։ …Ճակատի կենտրոնում Նարսեսը տեղադրեց լանգոբարդներին, էրուլներին և մնացած բոլոր բարբարոսներին։ Նա նրանց հրամայեց ձիերից իջնել, կազմել հետևակ, որպեսզի եթե հանկարծ մարտի ընթացքում վախկոտություն ցուցաբերեն կամ էլ դավաճանություն, չկարողանան անմիջապես փախուստի դիմել։ … Որոշ ժամանակ ոչ ոք չէր սկսում մարտը, այլ հանգիստ մնում էին՝ սպասելով հակառակորդի հարձակմանը։ Այնուհետև գոթերի զորքից Կոկկաս անունով մեկը, որը քաջ մարդու մեծ հռչակ ուներ, ասպատակեց իր ձին, եկավ կանգնեց հռոմեական զորքի դիմաց և հրավիրեց ցանկացողին իր հետ մենամարտի դուրս գալ։ Այդ Կոկկասն անցյալում հռոմեական զինվոր էր և դասալիք էր եղել Տուտիլասի մոտ։ Իսկույն նրա դեմ դուրս եկավ Նարսեսի դորիֆորներից մեկը, ծագումով Հայ, անունը Անզալաս, նա ևս ձի էր հեծած։ Կոկկասը նախահարձակ եղավ թշնամուն նիզակահար անելու մտադրությամբ՝ նշան բռնելով նրա փորին։ Բայց Անզալասը հանկարծակի մի կողմ քաշեց իր ձին և (հակառակորդի) թափը օգուտ չունեցավ։ Այդ ձևով (Անզալասը) հայտնվեց թշնամու կողքին և իր նիզակը խրեց նրա ձախ կողքին։ Նա անշնչացած, ձիուց գետին գլորվեց։ Հռոմայեցիների զորքի մեջ մեծ աղաղակ բարձրացավ…» (Պրոկոպիոս, «Պատերազմների մասին», գիրք 8, գլուխ 31)։
«…Հետախույզների մասին կասեմ հետևյալը։ Պետությունը դեռ վաղուց բազմաթիվ մարդկանց էր պահում, որոնք գնալով թշնամիների մոտ, լինելով պարսից արքունիքում, կամ առևտրի, կամ էլ այլ պատրվակով, ճշգրիտ կերպով ամեն ինչ հետախուզում էին, վերադառնում հռոմայեցիների երկիրը և թշնամիների բոլոր գաղտնիքները հաղորդում իշխանություններին։ Վերջիններս նախօրոք տեղյակ լինելով, ապահով էին և ոչ մի անակնկալի չէին հանդիպում։ Այս սովորությունը դեռ վաղուց գոյություն ուներ նաև մարերի մոտ: Խոսրովը, ինչպես պատմում են, ավելի բարձր ռոճիկ տալով հետախույզներին, մեծ օգուտներ քաղեց նրանցից: Նա իմանում էր այն ամենը, ինչ տեղի էր ունենում հռոմայեցիների մոտ։ Իսկ Հուստինիանոսը նրանց վրա ոչ մի դրամ չծախսելով, հոոմայեցիների երկրից վերացրեց հետախույզների անունն անգամ, որի պատճառով շատ սխալներ թույլ տրվեցին, և Լազիկան գրավվեց թշնամիների կողմից, որովհետև հռոմայեցիներն ամենևին չգիտեին, թե պարսից արքան իր զորքով երկրի որ մասում է գտնվում… (Պրոկոպիոս Կեսարացի, «Գաղտնի պատմություն», գլուխ 30):
Հայրենի Հողի պես ամուր, Ջրի պես վճիտ են Մուշեղ Գալշոյանի կերտած կերպարները՝ Էրգրի հարազատ զավակներն իրենց աննկուն պայքարով, ճակատագրով, Հայրենիքի անհուն կարոտով, սրտերում կորստի մորմոքով…
«Կարոտ զորե՛ղ-զորե՛ղ է, կարոտից զորեղ բան աշխարհք չկա՜: Կարոտի հետ տխրություն կմեծանա, գա՛ռ… կարոտ տխրություն է, անո՛ւշ-անո՛ւշ տխրություն է: Ու էդ տխրություն… Էդ տխրություն մեծ բան կպտղե, մարդու հոգին կմեծացնե, մարդու կդարձնե աժդահա հերոս»:
«Աշխարհք հող ու ջրից անուշ բան չկա: Մարդու ուժ հողի՛ մեջ է… Քանի հող չեն խլե ոտաց տակեն, մարդ անպարտ է, խլեցին՝ գերի է… Աշխարհք ամենամեծ կորուստ մարդու կորուստն է: Մարդու կորուստ անդարձ կորուստ է: Էրգրի ու հողի կորուստ ծանր կորուստ է, բայց հող անմահ է, հող ուրիշ տեր չի՜ ընդունե, հող իր տիրոջ հետ արնակից է, ու իր արնակցին կսպասե՛, կսպասե՛ ու օրերից մի օր կհանդիպին»… (Մուշեղ Գալշոյան, «Ձորի Միրոն»):
Մուշեղ Գալշոյանի հանճարեղ գրչով պատկերված «Դավոն»՝ Զորավար Անդրանիկի լավագույն զինակիցներից մեկը, կյանքի վերջին րոպեներին մտովի Սասունում է, իր մղած հերոսական կռիվներն է վերհիշում՝ վրեժխնդրությամբ լի:
«…Հող իր տիրոջ հետ արնակից է, ու իր արնակցին կսպասե՛, կսպասե՛ ու օրերից մի օր կհանդիպին»… «Դավոն»՝ իր սրտում անթեղված կարոտի, վրեժի կրակով՝ ստորև:
ԴԱՎՈՆ
«Հողե հատակին բացված անկողնում պառկած է Դավոն։ Խնամքով սափրված է, հագել է բոլորովին նոր սպիտակեղեն — դեռ անցյալ տարվանից էր գնել՝ հատուկ այսօրվա համար և, օրն է՝ հագել է ու մաքուր անկողնում մեկնվել թիկունքն ի վար։ Աչքերը կիսախուփ են, թևերը՝ ծաղկավոր վերմակին ձգած, շապիկի փողպատը բաց է, և կրծքի ճերմակ մազերը խճճված եղյամի պես գլխահակ խորհում են։
Պատուհանից ներս փրթած լուսե մի թել եկել է Դավոյին երկինք տանելու։ Արևի փունջը շուլալվել է նրան, խաղում է կրծքի ճերմակ մազերի, կոտրված ճերմակ բեղի հետ, կարմիր ու կապույտ կայծկլտում կիսախուփ աչքերի դիմաց, խուտուտ տալիս կոպերը։
Դավոն լուռ է։ Միայն կոպերն են շողիկի հետ հարց ու փորձի մեջ։ Ճակատն ու աչքերը խուտուտ տվող լույսի շողը, կոպերի վրա պարս բռնած կարմիր ու կանաչ պեծերը ինչ-որ բան են հուշում՝ անցած մի օր, մի դեպք, ցանկալի մի բան… Եվ Դավոյի խլվլացող կոպերը, ճակատի առնական կնճիռները լարված որոնում են…
Համերկրացի ծերունիները շրջապատել են նրան։
Առավոտյան, երբ Դավոն պատվիրեց, որ նոր սպիտակեղենը հագցնեն, ապա և՝ անկողինը թախտից վար առնեն — բացեն գետնին և որդուն ուղարկեց Պչուկին կանչելու՝ իր համերկրացուն, անցած կռիվների զենքի իր ընկերոջը, բոլորը հասկացան, որ Դավոն ճամփորդ է… Եվ համերկրացի ծերունիները եկան — հավաքվեցին։ Առաջինը եկավ երկաթագործ Համզե Պչուկը, եկավ Գևորգ Չաուշի արնակից մքթենցի Գրիգորը, եկավ Բջե Ավեն, եկավ Խըբլջոզա Մանուկը, եկավ Խութա Միրոն, եկավ Տիգրանը, Հիթենքցի Մոսեն… Բոլորը եկան. Դավոն էր գնում։ Մարութա վանքում խաչի փոխարեն սուրը համբուրած Տալվորցի Դավոն գնում էր։ Արևմարքի հետ Դավոյի շունչը խառնվելու էր Մարութա սարի ամպերին, և Կաբլորաքարի կատարին ճախրող ծեր արծիվը կրծքից մի փետուր էր պոկելու, ու իրիկնապահի բոցերով այրվող փետուրը թփրտալու էր Տալվորիկի երկնքում։ Համզե Պչուկը ոտքը շեմից ներս դնելու հետ կանչեց.
— Դավո՜ո, ավեր տուն, կերթա՞ս… Կերթա՞ս։ Կրկնեց Համզե Պչուկը և ծունկ ծալեց ընկերոջ մահճի մոտ։ — Զիս մենա՞կ է կթողիս, Դավո՜։
Դավոն գտավ, սեղմեց ընկերոջ ձեռքը, և Պչուկը զարմացավ.
— Մեջ քու երակներուն էդքան ուժ կա, Դավո՜, դու ու՞ր է կերթաս։
«Կռիվ է կերթամ, Պչու՜կ»: Դավոն մտքում պատասխան տվեց և հանկարծ… հիշեց… Այն, ինչ այդպես լարված որոնում էր՝ գտավ, անցած-գնացած այն պատմությունը, որը աչքերին ընկած շողքն էր հուշում, կոպերի դիմաց թռվռացող կարմիր ու կանաչ պեծերի պարսը, Դավոն հիշեց… Ցից- քարի կռիվն էր… Հիշեց ու ավելի ամուր սեղմեց ընկերոջ ձեռքը։
— Քու ճակտին ուրախություն կա, Դավո՜,- նկատեց Համզե Պչուկը,- դու էրգի՞ր է կերթաս։ — Կռիվ է կերթամ, Պչու՜կ, կգա՞ս։ Նրան թվում էր, թե կարող է բարձրաձայնել, բայց չէր հասկանում, թե ինչու բերան չէր բացում։
Դավոն դժգոհ տնքաց։ — Իմ սիրտ կուզե…,- հետո ուզեց շուրթ շարժել, որ Մոսեն լսի և նրան թվաց, թե, իրոք, ձայնարկու ասաց,- Զիս չխանգարի՜ս, Մոսե՜, թող որ…,- և սեղմեց ընկերոջ ձեռքը,- կռի՜վ է կերթամ, Պչու՜կ, կգա՛ս… Ով զարկվեց՝ դավաճա՜ն է… Ցիցքարի կռիվ քու մի՛տքն է… կհիշի՞ս»…
2 Թշնամին բազմաթիվ էր։ Նեղում էր։ Նեղում էր հատկապես ձախ թևից։ Այդ կողմ, թշնամու ձախակողմյան ճակատի թիկունքին, գյուղ կար։ Բնակիչները հավաքվել էին գյուղեզրին, պարզ երևում էր, մեծ ու փոքրով, կին, տղամարդ հավաքվել՝ աղմուկ-կանչվռտուքով խրախուսում էին ցեղակից զինվորներին։ Մետաղե իրերի շխկշխկոց, հրավառություն, ոռնոց, գյուղեզրի տան կտուրին կանգնած մեկը երգում էր՝ զիլ ու անընդմեջ… Թալանչի ամբոխի ոռնոցը հեչ, բայց ռազմադաշտի գլխին ծորացող այդ գանգուր ու արնաթաթախ երգը խենթացնում էր։ Եվ իրեն այնպես էր թվում, թե հենց այդ երգն է պատճառը, որ իրենց ձախ թևը թուլացել է, ձախակողմյան տղերքը այդ երգից փախչել են ուզում… Եվ ու՞ր է զորավար Անդրանիկը. աջի կամ կենտրոնի հաշվին, թեկուզ մի դասակով, ինչու՛ չի ամրապնդում ձախ թևը…
Ձախակողմից ճապաղ մի բլրակ էր զատում ճակատները, և ով առաջինը գրավեց բլրակին ցցված ժայռաբեկորը, հաղթանակը նրանն էր։ Կռվի ելքը որոշելու էր հարմար դիրքով այդ Ցիցքարը. զորավար լինել պետք չէր այդքանը հասկանալու համար… Պչուկին ուսնկից կռվում էր, բայց ուշքն ու միտքը Ցիցքարն էր… Ուր է, թե ինքն ու Պչուկը հաջողացնեին դիրք բռնել այդ քարե թիկունքին։ Լիներ ու դառնային ճնճղուկ, լիներ ու դառնային օձ, լիներ ու դառնային… Եվ քաշեց Պչուկի թևից…
«Ուրիշ ելք չկա»,- համաձայնեց Պչուկը։
«Ու զարկվել չկա՜»,- գոռաց ինքը ու նայեց Պչուկի աչքերի մեջ։ — Ով զարկվեց՝ դավաճան է»։
Հետո… Քարի թիկունքից իր ու Պչուկի հրացանները որոտում էին անընդմեջ: «Ով զարկվեց՝ դավաճան է»,- փոխնիփոխ գոռում էին ինքն ու Պչուկը, և նշան բռնելու ժամանակ չկար։ Եվ հարկ չկար, սրտներում գալարվող վրեժը հրացանների փողերից պոռթկում-պարպվում էր թշնամու նամարդ ճակատին, շանթում ռազմադաշտին ծորացող երգը։
Իրիկնապահին թշնամին նահանջեց, և մտան գյուղ։ Բնակիչները գյուղը չէին լքել, նույնիսկ չէին թաքնվել, գիտեին, որ գյուղ մտնողը Անդրանիկ փաշի բանակն է՝ ոչ ոքի մատով չի դիպչի։ Նրանք աղ ու հացով դիմավորեցին գյուղեզրին, հենց այնտեղ, ուր առավոտից հավաքված ոռնոցով ոգևորում էին ցեղակից զինվորներին։ Դիմավորողները ծերունիներ էին, կանայք, երեխաներ և մի երիտասարդ՝ բարձրահասակ, գեղեցիկ աչքունքով ու ինքնահավան կեցվածքով։ Նա, ամբոխով շրջապատված, բոլորից մի գլուխ բարձր, քաղցր-մեղցր ժպտում էր զորավար Անդրանիկին։ «Դու ինչու՞ զենք չես վերցրել,- փորձեց զորավարը,- և ինչու՞ չես կռվում»: «Ես զենքի մարդ չեմ, փաշա՜,- երիտասարդի շուրթերից ծորում էր ժպիտը,- ես միայն երգել գիտեմ»:
Սա՞… ուրեմն սա՞ էր… սա՞… կատաղությունից լալկվեց ինքը, աչքերի դիմաց թռվռացին կարմիր ու կանաչ պեծերը, խենթացած քաշեց սուրը և լսեց Անդրանիկի սաստող ձայնը՝ «Դավո՜»։
«Փաշա՜, զիմ թև մի՜ բռնե»,- գժված դարձավ զորավարին և դեմքը հազիվ նկատեց: Անդրանիկի դեմքը նշմարվեց՝ պարուրված թռվռացող կարմիր ու կանաչ պեծերով։ « — Իրավու՜նք տուր, փաշա՜»։ « — Դավո՜, փեզեվանկը գեղեցիկ է և երգել գիտե. պետք է ապրի»։ «Իմ տոհմի էգն ու որձը գեղեցիկ չէ՞ր, փաշա՜։ Ու՞ր են։ Իմ տոհմ երգ չունե՞ր, փաշա՜, ու՛ր է իմ տոհմի երգ… Իրավունք տաս—չտաս՝ կսպանի՜մ…»։
3 — Կսպանի՜մ, փաշա՜,- լսվեց Դավոյի կռվարար ձայնը։ Ներկաները անհանգիստ նայեցին Դավոյին, և Բջե Ավեն կանչեց. — Ելի՛, ելի՜, Դավո՜, Տալվորիկ կռի՜վ է, տնավե՜ր, ինչի՛ ես պառկե։ Դավոյի հոնքերը դժգոհ զարկվել էին իրար, և նա ծանր շնչում էր…
4 «Կսպանի՜մ»,- գժվել էր ինքը և նույնիսկ չզգաց, թե ինչպես թռցրեց երիտասարդի գլուխը և… տեղն ու տեղը ականջն ընկավ զորավարի հրամանը՝ «Մա՜հ Դավոյին»։
Սասունցի զինվորներից էլի միջամտողներ եղան. Մանուկը, Իսրոն, Չոլոն, Ախոն… Բայց զորավարը իր որոշման տերն էր։
«Դու քաջ զինվոր ես, Դավո՜,- ասաց զորավարը,- Ես քեզ չե՜մ մոռանա։ Բայց դու ստիպեցիր…,- և աչքերը լցվեցին։ — Ընդունի՜ր վճիռը, Դավո՜»։ — Չե՜մ ընդունի, Փաշա՜, քու վճիռը սխա՜լ է»։ — Զինաթա՜փ անել,- կատաղեց զորավարը,- կապկպե՜լ՝գցե՜լ գետը»։ Եվ ընտրեց չորս զինվոր։
Իրիկնապահ էր։ Պատժիչ զինվորների առաջն ընկած քայլում էր դեպի գետը՝ Արածանին։ Գնում էր լուռ, գլխահակ։ Եվ այնքան փափուկ ու դուրալի էր գարնան իրիկնապահը, փորփոշտ գետինը… Արեգակի իրիկնապահի շողերը կոպերին ու ճակատի վրա գնում էր. իրիկնապահի շողերը ձգում տանում էին դեպի արևմուտք… Լիներ ու այդպես գլուխկախ քայլեր, այդպես լուռ ու անշեղ գնար հասներ Մուշ ու բարձրանար Կեպին, ելներ Ծիրնկատարի գագաթը ու բերան բացեր. — էհեհեե՜եեե, Տալվորի՜կ, ես եկա՜…
5 — էհեհեե՜եե, Տալվորի՜կ, ես եկա՜… Դավոն նորից շուրթերը շարժեց. հուշերը ձայն առան։ Դավոյի ձայնը լսվեց հեռվից, բեկբեկուն, երգի արձագանքի պես։ Համերկրացիները նայեցին միմյանց. Դավոն արդեն գնում է… Գնում է և իր վերջին խոսքն ասաց։
— Էհեհեե՜եե, Տալվորի՜կ, Դավոն եկա՜վ,- լցված ու երգեցիկ կանչեց մքթենցի Գրիգորը և սկսեց երգել։
«Գլգլալեն ջուրն էր իջնում Մշո վերին սարերեն»…
Երգը Դավոյի սրտին դուր եկավ. կնճիռները ժպտացին… Ուրեմն Դավոն չի գնացել, կա՜…
— Դավո՜ո,- կանչեց Համզե Պչուկը,- թե էրգիր է կերթաս, հետ իրար էրթանք, մինակ ու՞ր է կերթաս, տնավե՜ր։
«Մեջ ելման գետի քցվելու կերթամ, Պչու՜կ, փաշի հրամանն է։ Կհիշի՞ս…»։ Դավոյի կնճիռներն ու կիսախուփ կոպերը խլվլոցով շոշափեցին արևի շողքը…
6 Այդպես իրիկնապահի արևը ճակատին ու աչքերի մեջ՝ քայլում էր դեպի արևմուտք։ Լիներ ու այդպես լուռ ու անշեղ քայլեր ու հասներ Մուշ ու ելներ Կեպին ու…
Բայց Արածանիի ափին կանգ առան։ Պատժիչ զինվորները խուսափուկ նայեցին իրեն։ Նրանք խուսափում էին նաև միմյանց աչքերին նայել, և զինվորներից մեկը վռազ ծխատուփը հանեց, ու նստեցին գետափին։
Գետը ելման գնում էր։ Առանց կապկպելու էլ այդ կատաղի ալիքներից չէր պրծնի. կքշվեր-կմիանար նրանց, որ, ասում են, հավաքվել — խցանել են գետի հունը, և գետը ափերից դուրս է եկել, հեղեղել Արաբստանի անապատը…
Եվ մահապատժի հրամանի տակ նստած, ահ ու դողով նայում էր գետի պղտոր ու հուզված ալիքներին։ Չէ՜, ահուդողը մահապատժի հետ կապ չուներ։ Դավոն մեռնելուց չէ՜ր վախենում. Դավոյի ահն ու մահը վաղուց էր անցել. այն օրը, երբ Անդոկի գլխին, զինվորական խորհրդի ժամանակ, Փեթարա Ախոն առաջարկեց. «Եթե կա ու չկա՝ պարտություն է, նահանջ է, լավ է Անդոկի գլխին խարույկ սարքել, մեծ ու փոքրով լցվել խարույկի մեջ, մեծ ու փոքրով այրվել, Անդոկի գլխին ծուխ դառնալ»… Եվ ինքը Ախոյի հետ համաձայն էր… Ա՜յ, էդ օրից Տալվորիկցի Դավոյի ահն ու մահը անցել էր …
Բայց Արածանիի ափին վախից փշմտել էր, գետի ալիքներին սարսուռով էր նայում — ուր որ է Հայոց Արածանին չանչ արած մի ձեռք ցույց կտար իրեն, Տալվորիկցի Դավոյին, սահմռկած մի աչք ցույց կտար իրեն, շեկլիկ մազերով մի աղջնակ կշպրտեր Տալվորիկցի Դավոյի գիրկը…
Եվ խայթված վեր թռավ։
«Ինչի՞ եք նստե,- գոռաց, և պատժիչ զինվորները խառնված ոտքի ելան։ — Բանակն հիմի կերթա, ինչի՞ կուշանաք»։ Զինվորները շփոթված նայեցին միմյանց, և մեկը արձակեց գոտին։
— «Դավո՜, ներո՜ղ կլնես, բայց… փաշի հրամա՜նն է»։
— «Փաշի հրամանը սխա՜լ է,- պատասխանեց զինվորին,- ու թե էդ հրամանը կատարել կուզեք, չուրի ձեզնից մեկ — երկուս չտանիմ իմ հետ, չե՜մ էրթա»։ Եվ քշեց զինվորների վրա, գիրկն առավ երկուսին ու քաշեց դեպի գետը։
Հետո այնպես եղավ, որ խճճված մեկնվել էին գետափին շատ մոտիկ, ելման ալիքների զարհուրելի շնչի տակ։
— «Դավո՜,- հանքակտուր խոսեց զինվորներից մեկը,- էսպես պայման կապենք. զորավարին կզեկուցենք, թե՝ հրամանը կատարված է, իսկ դու զորավարի աչքին չերևաս»:
Եվ ոտքի ելան։ Զինվորները գնացին, իսկ ինքը մնաց գետափին, երեսն ի վար մեկնված՝ դեմքը հպած գարնանաբույր հողին, աչքերը փակ։ Արևը արդեն քաշվել էր, մթնշաղը դաշտ ու սարերին փափուկ թախիծ էր հյուսում, Արածանին գնալով մթնդում էր — ինքը պառկած էր աչքերը փակ, ոտքերը դեպի գետը, բայց զգում էր, որ գետը մթնդում է — և ալիքները ավելի հուզված էին, ավելի սարսռազդու: Գետի ահալի շունչը սողում էր ողնաշարն ի վեր, դեպի ծոծրակը, գետի շունչը թունջուրկվել էր ոտքերին ու ձգում էր… Ծառս ելավ և նայեց զինվորների ետևից։ Նրանք արագ քայլերով հեռանում էին, քիչ հետո կհասնեն բանակին… կմիանան բանակին և կշարժվեն դեպի արևմուտք… դեպի արևմուտք…
7 — Ով զարկվի՝ դավաճա՜ն է։ Դավոն բերան բացեց. ձայնը լսվեց քարանձավից։ Համզե Պչուկը, որ ծնկած էր ընկերոջ մահճի մոտ, մի պահ շփոթվեց. նայեց շուրջբոլորը, հետո՝ Դավոյին։ Դավոյի ճակատին կնճիռները խառնվել էին իրար։ 8 «Ով զարկվի՝ դավաճա՜ն է»,- գետափին կանգնած գոռում էր, խոսքը որպես հայհոյանք շպրտում զինվորների ետևից և ուրիշ ասելիք չէր գտնում։ Հետո երկու օր ու գիշեր թափառեց բանակի հետքով։ Հովվից մերժված — վտարված շուն էր՝ քարշ էր գալիս հոտի ետևից և շան պես հսկում բանակի թիկունքը։ Բանակը դանդաղ, բայց առաջ էր խաղում, շարժվում էր դեպի արևմուտք, դեպի հարավ-արևմուտք։ Եվ ինքը, արևածագից արևմարք, լարված հետևում էր զորքի դասավորությանը, փորձում հասկանալ զորավարի հրահանգներն ու հրամանները, գուշակել կռվի ելքը։ Իրեն թվում էր, եթե ուշքն ու միտքը շեղի ուրիշ բաների վրա, բանակը, որի պահապան շունն ինքն էր, կարող էր հանկարծ նահանջել։ Իսկ երրորդ օրվա առավոտյան ճակատների դասավորությունը իրեն դուր չեկավ. թշնամին գիշերը ետ էր քաշվել — ամրացել աղեղնաձև մի բլրակի վրա։ Բավականին հարմար դիրք։ Այդպիսի դեպքում Անդրանիկը փորձում էր պարզել՝ թշնամու թիկունքը լի՞քն է, թե՞ դատարկ… Եվ գնաց կատարելու զորավար Անդրանիկի հրամանը։ Սողաց թշնամու թիկուքը և վերադարձավ իրիկնապահին։ Վերադարձավ թանկ ավարով՝ թուր ու թվանքով և սանձակտոր մի ձիով։ Հիմա արդեն լքված շուն չէր, այլ ծանր հետախուզությունից հաջողակ վերադարձած զինվոր:
Իրիկնապահին ճակատների դիրքն ու դասավորությունը կարծես թե նույնն էր, ինչ առավոտյան, սակայն ինքը կրակոցներից հասկացավ յուրայինների թուլությունը. կրակում էին ընդհատ։ Դա նշան էր, որ զորավարը փամփուշտները խնայելու հրաման է տվել։ «Թե էդպես է՝ սրամա՜րտ է պետք, փաշա՜»։ Եվ թռավ դեպի բանակը։ Թուրը մերկացրած՝ սուրաց։ Քշեց զորքի մեջ, անցավ զորավար Անդրանիկի կշտով և ընթացքում գոռաց. «Թշնամու թիկունքը դատա՜րկ է, փաշա՜… Դատա՜րկ է»։ «Դավո՜ն է»,- ականջն ընկավ զորավարի խնդուն ձայնը։ — Դավո՜ո,- կանչեց զորավարը, և դա հնչեց հրահանգի պես. զորավարը, կարծես սրամարտի հրաման տվեց։ Ընթացքում աչք դիպցրեց ուսն ի ետ… Օ՜, Մարաթուկի Տիրամայր… արևի տակ վառվռում էին սրերը… Գալիս էին… «Ով զարկվի՝ դավաճա՜ն է»,- գոռաց ուսն ի ետ և նորից մտավ ձիու ականջը։ Գնդակները վժժում էին գլխավերևում, ականջի տակ, բայց ինքը համոզված էր, որ չի՜ զարկվելու: Դավոն այդպիսի դավաճանություն չի՜ անի, Տալվորիկցի Դավոն դեռ վրե՜ժ ունի լուծելու։ Եվ թուրը ճակատին պահած՝ սուրում էր դեպի թշնամին, դեպի արևմուտք, դեպի հեռու լեռներին փշրված արևը։ 9 Դավոն քամեց ընկերոջ ձեռքը, և Պչուկը նորից զարմացավ. — Դավո՜, մեջ քու երակներուն էդքան ուժ կա, տղա՜, ու՞ր է կերթաս։ «Կռի՜վ է կերթամ, Պչու՜կ, կհիշի՞ս…»։ — Ըբը քու սիրտն ի՞նչ կուզե, Դավո՜,- Հիթենքցի Մոսեն էլի իրենն ասաց։ — Ըբը քու սիրտն ի՞նչ կուզե, Դավո՜,- նեղսրտած հեգնեց Խըբլջոզա Մանուկը։ — Դավոյի սիրտ տանձ ու խնձոր կուզե, Դավոյի սիրտ, մեղր ու կարագ կուզե, Դավոյի սիրտ շարբաթ է կուզե, Բաղդադու խուրմա է կուզե, Դավոյի սիրտ հնդու նարինջ է կուզե, Մոսե՜, Դավոյի սիրտ քանց քու գլուխ ջոջ ձմերուկ է կուզե… — Հըիիի՜ի, ձմերուկ,- երգեցիկ կանչեց Հիթենքցի Մոսեն։ — Անտեր էրեվան, անտեր շուկա, ձմերու՛կ… Դավոն տնքաց։ Թեքեց գլուխը, ուզեց թողնել Պչուկի ձեռքը, բայց ավելի ամուր կառչեց, ապա դեմքը նորից շտկեց և արևի շողքն առավ աչքերի վրա։ — Անտեր ձմերուկ,- հոգոց հանեց Հիթենքցի Մոսեն և հուզվեց։ — Իմ աչքերն ելնեն, Դավո՜, ու էն օր քեզ էդպես չտեսնեն։
10 Ամռան միջօրեի արևի տակ փոշու մեջ թավալվում էր շուկան՝ գզգզված մի աղբարկղ, շուրջբոլորը վխտացող որբերով։ Որբերը՝ թափառիկ շների նման լմկված, գողունի ու վախվորուկ հայացքներով, բայց միմյանց դեմ ատամ կրճտացնող ու անողոք։ Ձմերուկի կլեպ էին խլխլում իրարից, խաղողի չանչ, դեպի իրենց շպրտվող մի հատիկ կորիզի համար թափվում գլուխ-գլխի, գզվռտվում, թավալվում փոշու մեջ և փոշու մեջ կորած կորիզի համար սուր եղունգներով բզկտում իրար ու, փոշեթաթախ, արնլվիկ դեմք ու կրծքով, դառնում-նայում էին շուկայի կողմ։
Եվ այս բզկտված, անգույն ու անդեմք որբերի մեջ Դավոն որոնում էր տոհմակից, բարեկամ, ծանոթ… Անհույս էր, բայց փնտրում էր։ Եվ որբերը, այդ թափառիկ, վախվորուկ լակոտները, չգիտես ինչպես հասկացան, թե մազ ու մուզի մեջ կորած այդ մարդուց պետք չէ վախենալ — չնայած սա իրենց տեսած մարդկանցից ամենավայրենի, ամենաահարկու դեմքն ուներ — և հավաքվեցին նրա շուրջբոլորը։ Ի՞նչ էին ուզում նրանից, չէին իմանում, բայց ճանճերի պես պարս կապեցին և սկսեցին դզդզալ շուրջբոլորը։
Եվ Դավոն քշեց շուկայի վրա… Դավոն քշեց շուկայի վրա, ետևից որբերի գզգզված թափորը։ Շուկան ահից դողաց ու քար կտրեց։ Շուկայում ով կար ահով ու շնչահատ Դավոյին էր նայում — ո՞վ է, ո՛ր աշխարհից հայտնվեց՝ այծի մազից գործած շալվարով, գոտին մազե երկար փաթթոցով պընդած, մերկ թիկունքին քաշած այծենիով, բաց կրծքից ժայթքած մազերով, այտ ու երես մազի մեջ կորած, ո՞վ է, ո՞ր աշխարհից հայտնվեց արնմխած աչքերով, կատաղի հայացքով այդ վայրենին։
Իսկ Դավոն ոչ մեկի չէր նայում, ոչինչ չէր տեսնում, շուկան տրորելով գնում էր՝ շուլալված սովալլուկ որբերով։ «Գերեք… գերեք… գերեք»,- վայրենին տնքում էր, թե խոսում, ոչ մեկը չէր հասկանում և ոչ էլ՝ որբերը, նրանք գիտեին միայն, որ դա շուկայի վրա հարձակվելու խրախույս է։ Եվ աջ ու ձախ ալիք էին տալիս, չանթում ինչ պատահի՝ կըլլում, լցնում ծոցները, գրկում և շտապ խույս տալիս, շուլալվում շուկայի տերերի հերն անիծած մարդուն։ «Գերե՛ք… գերե՛ք… գերե՛ք», տնքում էր Դավոն և տրորում շուկան։ Եվ մեկ էլ թիկունքից վնգստոց լսեց ու շուռ եկավ։ Ինն-տասը տարեկան մի աղջիկ, ձմերուկը ամուր սեղմած կրծքին, շան լակոտի պես վնգստում ու թավալվում էր, բայց ձմերուկը բաց չէր թողնում։ Երբ Դավոն շուռ եկավ, ձմերուկի տերը ծլկեց, նա փախչում էր ձայնը գլուխը գցած՝ օգնություն աղաղակելով։ Դավոն չգնաց նրա ետևից. մոտեցավ, ծունկ ծալեց ձմերուկով լցված ջվալի տակ, և շուկայի չռված աչքի դիմաց ջվալը խլվլաց ու շարժվեց տեղից։ Քիչ առաջ, յոթը-ութը տղամարդով, ջվալը սայլից հազիվ-հազ վար բերեցին — դեռ բերանն էլ չեն բացել — հիմա՝ այդ վայրենին շալակն առած տանում էր։
Բեռի տակից Դավոն չէր երևում. ո՛չ նախամարդու այծենին կար, ո՛չ խռնված բաշն էր երևում, ո՛չ մազակալած դեմքը, ո՛չ զարզանդուն աչք ու հայացք… Մնում էր միայն մի ուժեղ բեռնակիր։ Ձմերուկի շարժվող ջվալը, որ, տես, շուկայից դուրս եկավ ու գնում է, և մի ուժեղ բեռնակիր։
Եվ ամբոխը վրա տվեց ու տեղն ու տեղը տապալեց բեռնակրին, իր բեռի հետ։
Եվ սարսափի կախարդանքից ազատված ամբոխը տրորում էր Դավոյին։ Դավոն ոչ դիմադրում էր, ոչ շարժվում, երեսի վրա փռված էր փոշոտ փողոցում, իսկ խենթացած ամբոխը տրորում էր նրան։ Շուկայի գժված տերերը ոտքի տակ էին առել սեփական վախը, որ սպանեն, ետ դառնան՝ շուկայից քշեն թափառող շներին։
Որբերը այս ու այն կողմերից ծիկրակում էին, ծղրտում, որբերը, — լի բերաններով, շուկայի բարիքներից խեղդվող կոկորդներով — վնգստում էին, ու Դավոն միայն նրանց ձայնն էր լսում և, հարձագանք քունքերը զարկում էին.
«Գերե՛ք… գերե՛ք… գերե՛ք…»։
Շուկայի տերերը, իրար հրմշտելով, Դավոյին ոտքի տակ էին առել՝ տրորում էին, տրորում էին… Իսկ Դավոն անշարժ ու լուռ էր։
Հետո մեկը ուշքի եկավ, «Հերի՜ք է,- ասավ»,- և քիչ առաջվա իրենց ահն ու սարսափը փողոց շպրտած, թեթևացած վերադարձան շուկա, իրենց բանին։
Փողոցում մնաց միայն Դավոն, երեսի վրա փռված։ Անցորդները ուշք չէին դարձնում նրան, ավելի ճիշտ՝ չէին նկատում — այդ օր ու ժամանակի, փոշու մեջ թպրտացող գավառական այդ քաղաքի սովորական պատկերը և Դավոյին չէին նկատում։ Իսկ որբերը խառնվել էին իրար, միայն նրանք գիտեին, թե ով է փողոցում ընկած՝ քիչ առաջվա իրենց ազատությունը, իրենց համարձակությունը, ծոցերն ու կոկորդները հաճելիորեն խուտուտ տվող ամենաանուշ բանը… այնտեղ՝ փոշու մեջ ընկած։ Եվ այս ու այն կողմից ձեն-ձենոց ողբում էին։ Հետո, չգիտես ինչպես, հասկացան, որ իրենց՝ որբերի լացն ու կոծը վտանգավոր է, իրենց աղմկել չի կարելի ու սսկվեցին, մեկեն ու միանգամից հասկացան, որ շուկային այդ օրը մոտենալը վտանգավոր է, և շաղ եկան քաղաքում։
Իսկ Դավոն շարժվելու, ելնելու փորձ չէր անում. չէր ուզում։ Հողը ծծում էր ոսկորների տնքոցը, բարկ արևը սպեղանի էր մաղում ջնջխված թիկունքին, և այդպես հաճելի էր։ Ինչու՞ աչք բացել, ու՛մ տեսնել, ի՛նչ տեսնել, ելնել ու՛ր գնալ… ավելի լավ է մեռնել այդ տաք, սիրտ ու ոսկորների ցավը ներշնչող փոշու մեջ… Եթե վերջը այսպես պետք է լիներ. արած բոլոր կռիվների վերջը՝ պարտություն, ճիշտն այն կլիներ, որ Դավոն վերջին գնդակը մեխեր իր կրծքում և ընկներ այնտեղ՝ Անդոկի վրա, Սև սարում, Ծովասարի փեշին, Կաբլորաքարում, Տալվորիկ գետի անուշ ջրերի մեջ…
Հենց՝ այդպես։ Եվ այդպես էր պետք՝ վերջին գնդակը մեխեր կրծքում կամ ճակատը դեմ աներ թշնամու գնդակին և ընկներ այնտեղ։ Անցավ… Ու մեղավորը ինքն է, Տալվորիկցի Դավոն է, որ սեփական կամք ու ձեռքով կորցրեց մեռնելու ամենաճիշտ պահն ու տեղը։ Եվ արժե, որ հիմա շանսատակ լինի, այս փոշոտ փողոցում։ Եվ նա շարժվելու, ելնելու փորձ չէր անում։ Չէր ուզում։ Հետո հեռվից, կարծես երազում, լսեց իր անունը՝ «Դավո՜»…
11 — Իմ աչքերն ելնեն, Դավո՜, որ էն օր քեզ էդպես չտեսնեին,- հուզվեց Հիթենքցի Մոսեն։
Դավոյի շուրջբոլորը հավաքված համերկրացի ծերունիները գիտեին այս պատմությունը, բայց Մոսեն փորձեց պատմել, սակայն Համզե Պչուկը հերսոտեց։
— Բա՜վ է էվել-պակաս խոսիս, Դավոն էդ մա՞րդն է ու դու է՞դ հիշեցիր։ Դավոյի վերջին շունչը մի՜ հարամե,- նեղացավ Համզե Պչուկը և դարձավ Մքթենքցի Գրիգորին։ — Դավոյի համար երգ մի երգե՜։
Դավոյի կնճիռների մեջ նորից թրթռաց ժպիտը։ Հետո Պչուկը զգաց, որ Դավոն ձգում է իր ձեռքը և հակվեց նրա կրծքին։
Դավոն գնում էր արդեն… Պչուկը հազիվ-հազ զգաց, որ Դավոն իր ձեռքը սեղմում է։ Բայց կոպերը դեռ շոշափում էին արևը։ Պատուհանից ներս ընկած լուսե թելը դեպի երկինք էր ձգում Դավոյին։
Եվ Դավոն գնում էր։ Ձիու ականջը մտած, մերկացած սուրը ճակատին, Դավոն սուրում էր դեպի բլրակը՝ թշնամու դիրքերը… Իրիկնապահի արևը բոցկլտում էր մերկ սրին, համբուրում ճակատը, և աչքերի դիմաց կայծկլտացող կարմիր ու կանաչ պեծեր, Դավոն սուրում էր դեպի արևմուտք, դեպի հեռու լեռների վրա փշրված արևը…
Մշակույթը, մասնավորապես բանահյուսությունը, յուրաքանչյուր ազգի աշխարհայացքի, արժեհամակարգի լավագույն թարգմանն է։ Հովհաննես Թումանյանի ձևակերպմամբ՝ նրանով սնվում են գրեթե բոլոր արվեստները, հատկապես գեղարվեստական գրականությունը։ Հայ ժողովրդական հարուստ, բազմաժանր և բազմաբովանդակ բանահյուսության հիանալի նմուշներ են պահպանվել բանահավաքների տքնաջան աշխատանքի շնորհիվ։ Վիպական, քնարական բանահյուսության էջերը համալրվում են հաճախ հումորով և զվարճախոսությամբ համեմված պատառիկներով, որոնք Հայոց մշակույթի գանձարան են բերում հեռավոր ժամանակների շունչն ու զվարթ կենսախնդությունը։
Վանի նահանգի Շատախի գավառի Հայերը 1915-ի ինքնապաշտպանական մարտերի քաջարի մասնակիցներից էին, որոնք, առանց ընկճվելու, անձնուրաց մարտնչեցին 42 օր՝ կանանց և երեխաների մասնակցությամբ:
«Երկրի մարդիկ» «ծենով ու խաղով» հին ժամանակների պատմություններ էին պատմում: Նրանցից որոշ հեքիաթներ ու երգեր էլ սովորել էր «Կաճետայ ծռներից» մեկը՝ Ռաշոն, որը երբեմն՝ դանդաղ, երբեմն՝ ոգևորությամբ և բարձրաձայն, «շեշտերն ուժեղացնելով և զարմանալի արագությամբ մի երկու տասնյակ տողեր էր արտասանում» իր դուրեկան, հանդիսավոր ձայնով (ինչպես գրում է Կ. Մելիք-Օհանջանյանը):
Ազնիվ ու առատ ջրերով հարուստ Շատախի գավառակի Կաճետ գյուղի աղբյուրի ջուրն, ըստ ավանդության, «խենթացնելու» հատկություն ուներ։ Եվ նրա բնակիչների մասին բազմաթիվ երգիծական, զվարճալի մանրապատումներ էին հյուսվել: Նրանցից մի քանիսը՝ Անուշավան Դևկանցի հրապարակումներից՝ ստորև…
ՃԵՏՕ — ՊԵՏՕՆ
Ռէս Ակօն պատրաստւում էր իր աւագ որդուն պսակելու: Հարսանիքի համար ամէն ինչ տեղը-տեղին էր, մնում էր ազգական-բարեկամ մարդկանց պատւով-յարգանքով կանչել-հրաւիրել, ինչպէս կարգ էր ամենայն տեղ Հայոց աշխարհում և նույնիսկ ծռերի գեղ՝ Կաճեթում: Ռէսը փեսացու որդուն կանչեց ասաց.
Կ’երթաս գեղամէջ, կը տեսնես մեր բարեկամ-ազգականներից ով կայ ով չկայ, կը կանչես, թող գան: Կ’ ասես՝ պիտի ուտենք-խմենք, աղէկ մի քէֆ պիտի անենք, Կաճեթը թնդայ: Ռէսի տղան սկսեց չարուխները պնդել, որ գնայ, հայրը նորէն որդուն դարձաւ, ասաց՝
Հա՜, տես, թէ խնամի Ճետօ-Պետօն էլ գեղամէջ եղաւ, մի կէս-բերան էլ նրան ասա։ Թէ եկաւ՝աղէկ, թէ չեկաւ’ դհա աղէկ: Ռէսի տղան գնաց եւ տեսաւ, որ Ճետօ-Պետօն ահա բազմել է գեղամէջի ամենաբարձր քարին, Կաճեթի թէ՛ ալևոր, թէ՛ թուխմօրուս ազգական-բարեկամ ջոջերի հետ բնուշ-բարուշ զրոյց է անում: Կարգ ու պատշաճով բոլոր ներկաներին մէկիկ-մէկիկ, անունները տալով, հօր անունից հարսանիքի կանչեց-հրաւիրեց: Վերջապէս դարձաւ Ճետօ-Պետօին.
Քեռի Պետօ,- ասաց,- հրամմէ մեր տուն… իմ հէրը քեզ էլ է կանչում: Քեռի Պետօն աչքով արեց հաւաքւածներին, դարձաւ Ռէսի որդուն, ասաց.
Քու հէրը կանչում է, հասկացանք… բերնիդ կէսն ինչի՞ էս ձեռքովդ ծածկել, չհասկացանք: Եւ Ռէսի տղայ-փեսացուն ասաց.
Իմ հէրն ասաց Ճետօ-Պետօին կէս բերան կը կանչես, ես էլ կէս բերանով ասեցի…
ԿԱՃԵԹԱՅ ԿՆԿՏԻՔ
Մի անգամ սանամէր Շուշօն ժամերգութիւնից ուշացաւ: Մանր-մանր ոտքը փոխելով, քիթ-բերանը գլխաշորի ճոթով ծածկած, եկեղեցի մտաւ, գնաց կամաց կանգնեց Քաւորքուր Խանդութի մօտ: Քաւորքուր խանդութը շշունջով հարցրեց.
Քա՜, սանամէր Շուշօ, էս ընչի՞ ուշացար:
Քաւորքուր Խանգութ,- պատասխանեց սանամէր Շուշօն,- գոմի մսուրն էր փլել, ըշտը, մեր մարդուն կ՝օգնէի, մսուրը կը շինէր: Քաւորքուր Խանդութը դարձաւ Քաւորկին Իսկուհուն, շշնջաց.
Մսուրն է փլել, դրա համար է ուշացել: Քաւորկին Իսկուհին դարձաւ քաւորմամ Դեղձունին, շշնջաց.
Կ՝ասեն՝ Մսըրն է փլեր: Երբ ժամերգութիւնն աւարտւեց, եւ Կաճեթայ կնկտիք քիթ-քթի տւած, եկեղեցուց ելան, մանր-մանր քայլով իրենց տները ցրւեցին, մի երկու ժամ անց գիւղով մէկ տարածւեց, թէ, «Բա չէք ասի, Մսրայ քաղաքը երկրաշարժից քարուքանդ է եղել»: ԿաՃեթայ կնկտիք և նրանց հետ սանամէր Շուշօն ու քաւորքուր Խանդութը, ծունկ ծեծեցին, վաշ-վիշ արեցին.
Քա՜յ քոռանա՜մ, ափսո՜ս, ափսո՜ս, Մսրայ շէն քաղաքն ինչի՞ է փլել…
ԿԱՃԵԹԱՅ ՊԱՏԻԺ
Կաճեթում, հարկահաւաքներից բացի, ագռաւներ էլ կային: Կաճեթցիք սարսափելի չէին սիրում ագռաւներին: Գալիս էին, պտտւում գիւղի գլխին, կռռում-կըռկըռում եւ միշտ մի դժրախտութիւն, մի աղէտ բերում գիւղի բնակիչներին: Մէկի ցուլն էր ընկնում շաղգամի հորը, միւսի ձեռքն էր մնում կճուճի մէջ, մի երրորդը ուժեղ հազալուց ճողւում էր, մի մի քանիսն էլ կարմիր սօլեր էին առնում քաղաքում, ճանապարհին ոտքերն իրար խառնում, մի երկուսն էլ չգիտութեամբ պղպեղն ուտում էին խնձորի տեղ… Մի խօսքով՝ օրհասն եւ աղէտը անպակաս էին Կաճեթի գլխից, ինչպէս էն սեւ ղառղառ ագռաւները: Եւ դեռ ոմանք էլ պնդում էին, թէ ամեն ինչ հէնց նրա՜նց պատճառով է լինում: Ահա թէ ինչու մի գեղեցիկ օր Կաճեթցիների համբերութեան բաժակը լցւեց. հաւաքւեցին ու գեղովի որոշեցին էն բիւրաւոր ագռաւներից գոնէ մէկին բռնեն՝ հէրն անիծեն: Որոշեցին ու գործի անցան: Որը կացին առաւ ձեռքը, որը բահ, որը մուրճ, որը փոցխ կամ եղան, որը գերանդի կամ մանգաղ, աղմուկ-աղաղակով, հարայ-հրոցով ընկան ագռաւների մի մեծ երամի ետեւից, որպէսզի… յոգնեցնեն ու գոնէ մէկին բռնեն: Մի սպլպոչ լաճ կար Կաճեթում, սա էլ իր պարսատիկն էր առել: Սպլպոչը պարսատիկի մէջ մի կլոր քար դրեց ու, տրա՜ք, կրակեց ագռաւների երամի վրայ: Ագռաւներից մէկը տեղնուտեղը ուշագնաց թրմփաց ցած: Ուրախութեան ճիչ — գոռոցով վրայ հասան, բռնեցին: Ի՞նչ անեն, ի՞նչ չանեն… Տարան եկեղեցի: Տէրտէրը պատարագ արեց, ծէս ու կարգով նզովքի աղօթք կարդաց գերւած ագռաւի ու նաև նրա ողջ ցեղի գլխին: Ուրիշ ի՞նչ անեն, ի՞նչ չանեն… Մէկն ասաց.
Իդոր վիզ պոկէք, թալէք դէն… Միւսը գոռաց.
Իդոր ոտնե՜ր կոտրէք, ոտնե՜ր… Մինչ այս, մինչ այն՝ ագռաւի ուշքը ետ եկաւ, «կը՜ռռ» կռաւեց, «ղա՜ռռ» թևին տւեց, ուզում էր թռչի գնա, ազատւի գերութիւնից… Բայց Կաճեթցիք ծուռ հօ չե՞ն, հազիւ են բռնել, իսկի բաց կը թողնե՞ն: Այստեղ մէկը բացականչեց.
Փիտրէ՜ք իդոր, փիտրէ՜ք… Միւսը ճչաց.
Ռէսի մարագում բանտէ՜ք… Իսկ մի ուրիշը աղաղակեց.
Ճի՜շտ է, ճի՜շտ է… Մարագն էլ կրա՜կ տւէք… Վերջապէս այստեղ խօսք առաւ ինքը՝ ռէս Ակօն, բոլորը լռեցին, Ակօն ասաց.
Հնոց աւանդոյթով, եւ ըստ կարգի օրինած՝ ագռաւին ժեռ քարից ցած պիտի գլորել: -Ճիշտ է, ճի՜շտ է,— աղմկեցին մեծ ու փոքր Կաճեթցիք: Բերին մի ահագին խնոցու մէջ կոխեցին ագռաւին, մի ահագին շաղգամի գլուխ էլ բերին, խնոցու բերանը խցանեցին: Մեծ հանդիսաւորութեամբ, խաչ ու բուրվառով, զուռնա-պարկա-պզուկով հասցրին ժեռ քարի գլուխը, քարափի գլխից խնոցին գլորեցին ցած:
Դը՛մբ-դը՜մբ… դը՜մբ-գը՜մբ… Գլորւեց խնոցին՝ քար ու ժայռի զարնւելով, եւ Կաճեթայ լեռները թնդացին ցնծագին ճիչ-գոռոցից:
Կըը՜ռ… ղաա՜ռռ… Լսւեցաւ յանկարծ ագռաւի կռաւոցը, և մեծ ու փոքր Կաճեթցիք լռեցին զարմացած: Էն ահագին խնոցին բերանը շաղգամի ահագին գլխով խցանւած, փշուր-փշուր էր եղել… Իսկ ագռաւը, էն սև չար կռաւանը, թևին տալով, թռչում էր իր համար. -Կըը՜ռռ… ղաա՜ռռ… Բայց Կաճեթայ ծռերը հեշտութեամբ յուսահատւողներից չէին.
Չո՜ռ ու ցաա՜ւ,- անիծեց պատարագիչ քահանան,- չմեռար՝ չմեռար, հo՜ վախեցար…
«Մենք զարմանալիորեն կենսուրախ ժողովուրդ ենք, և ես անկասելիորեն հավատում եմ դրան: Ոչ մեկի բարբարոսությունը կամ բռնությունը չեն կարող կոտրել Հայ ազգի՝ հավերժ Լույսին ձգտող հզոր ոգին» (Հ. Թումանյան):
Հայոց ազգագրական գանձարանի գոհարներից է երգիծական կերպարներով հարուստ ժողովրդական բանահյուսությունը, որի ճյուղերից մեկն էլ զվարճախոսությունն է։
Հայքի յուրաքանչյուր գավառում հազարամյակներ ի վեր ազգային, ավանդական տոնախմբություններն ուղեկցվել են ժողովրդական զվարճաբանություններով, սրախոսություններով, կատակ-երգերով, որոնք հարազատ են Հայի կենսախինդ ոգուն ու աշխարհայացքին։ «Ամենահայտնի զվարճախոսն արցախցի Պըլ (խենթ, ծուռ) մականունով Պուղին է, որի բանահյուսական կրկնակները՝ Պոլոզ-Մուկուչը՝ Շիրակում, Հոբոսը՝ Լոռիում, քեռի Գինոսը՝ Ղափանում, ներկայացնում են տարբեր շրջանների բնակչության հավաքական նկարագիրը: Ընդհանրապես ժողովուրդը ծուռ, գիժ մականվամբ մկրտում է այն մարդկանց, որոնց արարքները դուրս են գալիս սովորական, հասարակության կողմից սրբագործված չափանիշների, ըմբռնումների շրջանակից»։
Համագյուղացիների կամ հարևան գյուղերի բնակիչների մասին կատակներն ու զավեշտական պատմությունները՝ երբեմն համանման բովանդակությամբ, հանդիպում են գրեթե ամենուր։ «Հոբոսի Ցուցրուկի գադուկի արտը հինգ վեց այծ են մտնում, որոնցից ամենափոքրը սպիտակ է լինում: Հոբոսը սաստիկ բարկացած գնում, բռնում է այս սպիտակ այծին և մի լավ թակում, ասելով. «Տօ, անտէ՛ր, ասենք թէ սրանք ջահել իծան են, խելքներուն հասնում չի, բա դու պռաւած, որ էդ ա մազդ Բերօի բիձա Վարոսի միրքի պէս սիպտակել ա, դու ի՞նչ ես ասում, որ էդ արտը ըրածում ես, քու հէ՞րն ա ըշխատել, թէ՞ դու» : Նկատենք, որ հանրահայտ այս թափառող սյուժեն հայտնի է նաև Հայաստանի այլ պատմաազգագրական շրջաններում: Այսպես. Սյունիքում պատմվող առակներից մեկում «Այծերը մտնում են Փարսու բանջարանոցը: Մահակով սկսում է ծեծել սպիտակ այծին: – Փարսի՛, ինչո՞ւ ես դրան ծեծում: – Մյուսներն անխելք ջահել են, ներելի է, իսկ սա սպիտակ միրուքավոր, չի հասկանո՞ւմ, որ չի կարելի ուրիշի բոստան մտնել»։ (Մեջբերումները՝ Սուրեն Հոբոսյանի «Լոռեցի առակախոս Հոբոսը» հոդվածից)։
Արցախի՝ Վարանդայի մելիքության իշխան Մելիք-Շահնազարի առակախոս-խորհրդատու Պըլ Պուղու զվարճապատումները պատմվում էին նաև մյուս շրջաններում՝ Սյունիքում, Իջևանում, Արարատյան դաշտում…
«Քաղաքական կարևոր հարցերի քննարկման նպատակով Պարսկաստան ուղարկված ծաղրածու Պըլ Պուղու արտաքին տեսքը, հագուստ-կապուստը վստահություն չի ներշնչում մեր հարևաններին, և երբ նրանք տարակուսած հարցնում են, թե Ղարաբաղում մի կարգին մարդ չկա՞ր, որ Պարսկաստան ուղարկեին, Պըլ Պուղին սառնասրտորեն պատասխանում է, թե՝ «Կա՛, խի չի կա: Բայց Ղարաբաղում կարգին մարդուն կարգին մարդկանց մոտ են ուղարկում (Թ. Հայրապետյան, անձնական գրառում, Արցախ, տետր № 1, 1999 թ., մեջբերումը՝ Թ. Հայրապետյանի՝ «Ղարաբաղի առակախոս Պըլ Պուղու սոցիալ-քաղաքական երգիծանքը» հոդվածից):
«Պըլըպուղի՜, մեր մելիքությունում ինչքան հիմար մարդ կա՝ ցուցակը գրի, բեր,- պատվիրում է մելիք Շահնազարը: Ասում է՝ «Աչքի՜ս վրա»: Մի քիչ հետո ցուցակը բերում է՝ առաջինը մելիք Շահնազարի անունը գրած:
Պըլըպուղի՛, շաշվե՞լ ես, էս ի՞նչ ես գրել, բա ես հիմա՞ր եմ:
Որ հիմար չլինես, Պարսկաստանի շահին մի իշաբեռ ոսկի կտա՞ս:
Դե, դա վերադարձնելու ա:
Որ վերադարձնի՝ քո անունը ջնջելու եմ, իրանը գրեմ»։
«Այն երանելի օրերին, երբ Պուղին էշ ուներ, մի մարդ է գալիս նրա մոտ:
Էշը էսօր տուր ինձ, տանեմ անտառից մի քիչ փայտ բերեմ, Պուղի:
Կտայի, բայց էշը տանը չի,- պատասխանում է Պուղին: Հենց այդ պահին նրա էշը գոմում զռում է: Հարևանը դառնում է թե՝
Բա ասում ես տանը չի՞:
Տա՛նը չի,- գոռում է Պուղին,- ի՜նչ աներես մարդ ես դու, էշին հավատում ես, ինձ՝ ոչ»:
․ «…Պըլը-Պուղին մնաց իմ հոգում, իմ էության մեջ, գահ դրեց իմ անձնաշխարհի ամենանվիրական տեղում։ Ես սկսեցի շատ հաճախ վերհիշել Պըլը-Պուղու առակները, զվարճաբանությունները, որ լսել էի գրեթե օրորոցից ու հիմա՝ այս պահին էլ լսում եմ։ Մի քանի անգամ գնացի նրա ծննդավայր Հայոց Ղարաբաղ աշխարհը, համբուրեցի մեր նախնիների այն հողը, որ մեզ, շատ թանկ բաների հետ, պարգևել է նաև հայկական Եզոպոս՝ Պըլը-Պուղի» (Սերո Խանզադյան)։
Հազարամյակների խորքից եկող ժողովրդական երգիծանքը նաև խրատական բնույթ ուներ: Վասպուրական աշխարհի Արճակ գավառից, Շատախից, Կաճեթցիներից և շատ այլ վայրերից բազմաթիվ զվարճալի պատմություններ, երգիծապատումներ են գրառել բանահավաքները: Զավեշտալի վերջաբաններով այդ ծիծաղելի մանրապատում-զրույցներում արտացոլված է տվյալ շրջանի բնակչության յուրահատուկ մտածելակերպը:
«Պատմում են, որ Կաճեթի բնակիչները ծուռ են, որովհետև նրանց «ախպրի ճուր ծուռ էր, վով խմեր կծռեր: Էտոր խամար էլ Կաճեթա մարթեր հըմեն ծուռ են»։ Մի անգամ մի կաճեթցի խուրջինը լիքը լցնում է, բարձում էշին, տանում քաղաք վաճառքի: Ճապարհի մի հատվածը ցեխ է լինում, և ինչքան տերը էշին քշում է, որ ցեխի միջով անցնի, միևնույնն է, էշը չի մտնում ցեխը, այլ ճանապարհը փոխում է, չոր տեղով է անցնում: Կաճեթցին զարմանքով ասում է.
Ոլա՜հ, իմ էշ ձզնե խելոք ի, էլ ես ընչի՞ խետ կէրթամ քաղաք, իմ ոտներ կցավցուցեմ: Թող ինքյ է հա ծախի, ինչ որ պետք ի, առնի կգա տուն: Ասելն ու անելը մեկ է լինում: Կաճեթցին էշին ճանապարհին թողնում է, ինքը վերադառնում տուն: Երեկոյան տեսնում է էշը չեկավ, սկսում է փնտրել, սրան հարցնել, նրան հարցնել: Մի մարդ ծիծաղում է այս խենթ կաճեթցու վրա ու ձեռ է առնում.
Վա՜յ, աստված քյո տուն շինի, քյո էշ կնացի Կյավաշ քաղաքյ, իրե փաշա։ Ծուռ կաճեթցին հավատում է, գնում է Գավաշի փաշայի ապարանքի մոտ և ցանկանում է ներս մտնել, բայց ծառաները չեն թողնում։
Ի՞նչ կուզես, քեզ ի՞նչ պետկ ի։
Կուզեմ էհամ մոտ փաշին տեսնամ, պան տասեմ։ Ծառաները թույլ չեն տալիս, աղմուկի վրա փաշան դուրս է գալիս։ Ծառաներն ասում են.
Ահա՜, կո փաշեն էկավ։ Ծուռ կաճեթցին վազում է, փաշայի ականջից բռնում ու ասում.
Տո՜, իմ էշն իր, անտե՜ր, ես քյե օրոխկեցի էհաս քաղաք, առտուր անե՞ս, թե՞ կյաս տառնաս փաշա»…
