Category: Non classé

ՏՐՆԴԵԶ — «ՄԵԾ ԳՈԼՆ ԸՆԿԱՎ, ՁՆՀԱԼՆ ԸՆԿԱՎ»…

Հնագույն տոների ու ծեսերի ակունքներում Բնությունն է, Տիեզերական կարգի խորհուրդը, տարվա շրջափուլերը, որոնցով պայմանավորված է Մարդու կենսագործունեությունը, Կյանքի հարատևումը:
Հետևաբար՝ ծիսական օրացույցը խիստ կանոնակարգված է և ցանկացած փոփոխություն խախտում է տրամաբանական շղթան:
Հայկեան ուսմունքի՝ Արևապաշտության հիման վրա ձևավորված Հայոց օրացույցն ասվածի վկայությունն է:
Նոր տարվա սկիզբը Հայկազունիները հազարամյակներ շարունակ նշել և ցարդ նշում են գարնանամուտին՝ փառաբանելով մշտանորոգ Բնության հերթական Վերազարթոնքը, երբ ձմեռային «նինջից» հետո կրկին փթթում է բուսականությունը, հողը պտղաբերում է և կրկին կյանքի կոչում ողջ կենդանական աշխարհը…

«Մեծ գոլն ընկավ, ձընհալն ընկավ,
Հողը շընչեց, զեփյուռն եկավ,
Արևն ելավ վառ ճառագած,
Հարցմունք արավ հողին հակված.
Արևը
— Սիրու՛ն աղջիկ, ի՞նչ ղըրկեմ քեզ։
Աղջիկը
— Ես ծաղիկներ կուզեմ պես-պես։
Արևը
— Ա՛յ աղբյուրներ, ա՛յ գետակներ,
Սառցի ներքև քընա՞ծ եք դեռ.
Դո՛ւրս եկեք, դո՛ւրս,
Շո՜ւտ, դեպի լուս,
Նոր աշխուժով
Ու նոր ուժով
Կարկաչեցե՛ք
Ու կանչեցե՛ք
Հողում քընած սիրուններին՝
Ծաղիկներին ու ծիլերին»…

Հովհաննես Թումանյանի՝ 1913 թվականին գրած այս բանաստեղծության մեջ ձնհալի բերած ուրախությունն է՝ Բնության Վերազարթոնքի՝ Հողի «նոր շունչի» ավետիսը…
Այս խորհուրդն են նշում Հայոց ազգային ավանդույթներին հավատարիմ մնացած Հայերը՝ Տրնդեզի, Բարեկենդանի տոներով՝ փառաբանելով կենսատու Արեգակի բաշխած կրակն ու լույսը…

Տրնդեզն եկավ՝
Մեծ գոլն ընկավ…

Անցնող տարվան զուգընթաց՝ մարդիկ հրաժեշտ են տալիս «հնին»՝ հատուկ ծեսերով մաքրագործում իրենց միտքը, մարմինը և շրջապատող աշխարհը (տունը, բնակարանը, փողոցները…):

Բնության արբունքը նշանավորելու համար և գալիք պտղաբերումը խթանելու նպատակով կազմակերպում են հատուկ ծիսական տոնախմբություններ, որոնցից են Տրնդեզը, Բարեկենդանը։
Տրնդեզի ծիսական խարույկից վերցված խանձողները՝ կիսայրված փայտերը, պտտեցնում են իրենց տան շուրջը, սենյակների և գոմի մութ անկյունները լուսավորում, այդ խանձողներով վառում տան ճրագը, նորոգում թոնրի կրակը, վառվող փայտերով հրավառության հանդեսներ անում այգիներում, հանդերում ու դաշտերում՝ առատ բերքատվության միտումով:

Խստաշունչ ձմեռվա «դառնությունից», հողմերի, սառնամանիքների պատճառած «նեղություններից» հետո ձնհալքը մոտալուտ գարնանամուտի ավետումն է բերում՝ տներում փակված մարդկանց, որջերում ձմեռած կենդանիների, հողի տակ քուն մտած բուսական աշխարհի՝ «ձմերոցից՝ ձմեռնահանգստից» արթնացումը:
Երբ անցնում են «տարափը ձեան» և «բուքը հողմակոծ ձմերայնոյ», ձնհալքն ավետում է գարնանամուտը՝ ձմեռային հանդարտությանը փոխարինող խլրտումը, երբ սառույցը ճեղքվում է և նրա ներքո լսվում է գետի խոխոջքը — Երկրի Բարի Կենդանությունը…

«Հնագոյն ժամանակներից մինչ օրս տարուայ տարբեր ժամանակներում նշուող տօներն ու ծէսերը պարզապէս օրացուցային իրադարձութիւններ չեն, այլ խորախորհուրդ ծիսակարգեր, որոնք միջոց են վերականգնելու Մարդու կապը Տիեզերքի, Բնութեան ընդհանուր կարգի, Նախնիների արժեհամակարգի հետ»,- բացատրում են Հայկեան Միաբանութեան Քրմերը:

«Տօները ձեւաւորուել են ի նշանաւորումն Կեանքի յարատեւման, Կենսական անսպառ ուժի փառաբանման, Երկրի վրայ եղանակների հերթափոխութեան՝ անցումային պահերի հաստատման՝ հողի, կենդանիների, մարդկանց պտղաբերումը խթանելու եւ սերունդների յիշողութեան՝ Նախահայրերի հետ մշակութային կապի ամրապնդման:
Յետեւաբար՝ չափազանց մեծ խորհուրդ է կրում ծիսակարգի իւրաքանչիւր գործողութիւն եւ կարեւոր է ողջ ծէսը ճշգրիտ իմաստով ներկայացնելը»,- գրում է Քուրմ Միհր Հայկազունին և շարունակում.

«Հայկեան օրացուցային գլխաւոր տօներից է Տրնդէզը, որը չորս օժանդակ տօներից մէկն է՝ Արարչական խորհրդով, նաեւ՝ սիրոյ տօնը: Այն նշում ենք տարին եզրափակող ամսին՝ Հրոտից ամսուայ Հրանդ օրը (փետրուարի 15-ին) եւ խորհրդանշում է անցումը դէպի գարնանամուտ:
Հրոտից — հուրը ոտիցն՝ ի օգնութիւն, ի օժանդակութիւն վերին Հուրին Արեգական:

Տօնի հովանաւորներն են Յաղթաբազուկ Վահագն եւ Բարեփառ Միհր Դիցերը՝ որպէս ռազմական քաջութիւնը, կամքը խորհրդանշող Հուր տարրի խորհրդակիրներ, քանզի տօնի խորհուրդը Հուրն է, Կրակի շուրջ են ծաւալուում ծիսական արարողութիւնները:

«Տրնդէզ» բառի ստուգաբանութիւնը — «ատր ընդ դէզ»՝ կրակը դէզի՝ փայտի կոյտի ներքոյ…
Տօնը նուիրուած է Հուրին, որը չորս տարրերից «նրբագոյնը եւ թեթեւագոյնն է՝ այրեցօղ եւ լուսատու»: Տօնի խորհրդանշական գոյնը դեղինն է:
Բոցավառ խարոյկի տեսքով կրակը Հրով խորհրդանշական օժանդակումն է մարդու ոտքին՝ արմատին, խարսխին, նաեւ՝ մարմնին, հողին, ողջ Բնութեանը՝ արագացնելով խստաշունչ ամիսներից յետոյ սկսուող ձնհալը եւ արեւավառ օրերի վերադարձը:

Տրնդէզի տօնին բլրաձեւ դիզուած բոցակէզ խարոյկի վրայից մարդիկ ցատկում են, որպէսզի «կրակը մարդու մարմնին առնի», հուրն իր ճաճանչների լոյսով ու ջերմութեամբ ողողի մարդկանց մարմինը եւ միտքը՝ գիտակցութիւնը:

Կրակը մարդկանց համար միայն ջերմութեան կամ լոյսի աղբիւր չէ, այլ նաեւ՝ կենդանի կապի միջոց՝ Մարդու եւ Տիեզերքի միջեւ:
Այն Արարչական Նախասկզբի խորհուրդն ունի եւ ընկալուում է որպէս Կենսատու Արեւի խորհրդանիշ՝ Երկրի վրայ: Այստեղից էլ՝ Արեւապաշտութեան հիմնական խորհուրդներից մէկը՝ տաճարում վառուող Մշտաբորբ Հուրը՝ Տիեզերական կարգի յարատեւման իմաստով:

Մաքրող, վերափոխող ուժ ունի կրակը եւ այդ առումով մեծապէս կիրառուում է զանազան ծիսակարգերում (կրակի շուրջ պտոյտը, կրակի վրայից ցատկելը, զէնքերը կրակով «օծելը»՝ մաքրելը)…

Տրնդէզի տօնի գլխաւոր ծէսը խարոյկի բորբոքումն է՝ կրակարանից բերուած կրակով: Նրա թեժ բոցերը խորհրդանշական իմաստով «ուժեղացնում են Արեւի ջերմութիւնը Երկրի վրայ»: Խարոյկի վրայով ցատկում են նորապսակները, երիտասարդները, ընտանիքները՝ ի նշան Վերածննդի, բերքառատութեան, հիւանդութիւնները վանելու, առատ պտղաբերում ապահովելու…

Տրնդէզի ծիսական խարոյկը բոցավառուում է նախօրոք ընտրուած, յատուկ՝ մաքուր փայտով պատրաստուած դէզի ներքոյ տեղադրուած՝ ընծայաբերուած հատիկների օգնութեամբ, վարդաիւղի, անուշաբոյր բոյսերի յաւելմամբ: Այդ սրբազան կրակից մի կայծ՝ մի մասնիկ մարդիկ իրենց տուն են տանում՝ ի նշան Կենաց լոյսի յարատեւման, բարօրութեան… Այն բաժանում-ընծայում են մտերիմներին, ազգականներին:
Աւարտին ջրով չեն հանգցնում, այլ խարոյկի մոխրով են մարում կրակի վէրջին առկայծումները (կամ ծածկում հողով):

Գարնանամուտին՝ Արեգ ամսուայ Արեգ օրուան՝ Հայոց Ամանորին նախորդող Տրնդէզի տօնը կրակով «հնից» ձերբազատման իմաստն ունի նաեւ: Անցնող ձմռանը յաջորդող Գարնանամուտը նոր սկիզբ է ազդարարում՝ նոր ծրագրեր, նոր պտղաբերում…

Ծիսական խարոյկի շուրջ ծաւալուող շուրջպարերով Հայկազուն Արեւորդիները ճանապարհում են ձմռան ցուրտը եւ ողջունում են ձմեռային «նիրհից» Բնութեան արթնացումը, երբ Մեհեկան ամսուայ Միհր օրը «ծնուած» Արեւն արդէն 54 օրեկան է եւ եղանակի ջերմութեան վերադարձով Բնութեան գալիք արբունքի, պտղաբերման շրջանն է սկսուում՝ Հողի «մայրութեան» սպասումով:
Բնութեան հետ ներդաշնակ՝ մարդիկ եւս նախապատրաստուում են կենսական ուժերի վերափթթմանը՝ սիրոյ եւ պտղածնութեան երջանիկ ակնկալիքով:

Տրնդէզի ծիսական կրակով Հայկազունիները ջերմացնում, մաքրում են նորապսակների, սիրահարների մարմինը, սիրտն ու գիտակցութիւնը, մեծարում են սէրը՝ փոխադարձաբար միմեանց ընծայելով խորհրդանշական նուերներ, քաղցրաւենիք…

Բնութեան վերազարթօնքի՝ Բարի կենդանութեան, բարեկեցութեան՝ բարեկեցիկ օրերի գալուստն աւետող զուարթ խրախճանքներով, ծիսական կերակուրներով, ազգային ճաշատեսակներով, ընդեղենով, աղանձով, փոխինձով, մրգաչրերով հարուստ սեղաններով աւարտուող տօնախմբութիւններից յետոյ սկսուում է պահքի շրջանը՝ սննդի սահմանափակմամբ, պահեցողութեամբ մարդու մարմնի՝ «ներքին տաճարի» եւ մտքի մաքրումը եւ Բնութեան հերթական ծաղկման դիմաւորման նախապատրաստումը…
Ձմռանը հրաժեշտ են տալիս անցնող տարում իրականացրած գործերի հանրագումարով եւ կազմում են գալիք տարուայ ծրագրերը»:

«ՍԻՐՏՍ ՎԱՌԵԼ է ԿՐԱԿՆԵՐԸ ԱՆՄԱՐ»…

Հայ ժողովրդի համար պատմական դժվարին ժամանակներում «կյանքի հիմերն» ամրապնդելու ուղիներ են որոնել Հայ ազգի ողջախոհ մտավորականները: Նման մի շրջանում՝ որպես պայքարի միջոց՝ Ազգային ոգու վերածնունդին էին ձգտում 19-20-րդ դարի Հայ գործիչներից շատերը՝ գովերգելով ուժը, առնականությունը, հաղթության ոգին…
Հայ գրականության մեջ ձևավորվում է «հեթանոսական շարժումը», որը շեշտում է միջնադարյան կրոնական պարտադրանքները թոթափելու և ազգային ակունքներին վերադարձի անհրաժեշտությունը:
Ինչպես Չարենցն է գրում՝
«Սիրտս վառել է կրակները անմար՝
Հին երազներն ու կարոտները հրե»…
Փնտրտուքների ճանապարհները ձգվում էին դեպի Հայրենիքի հեռավոր դարերի Լույսը.
«Այրում էր իմ սիրտը հեռու մի կարոտ,
Կանչում էր լույս հեռուներդ անեզերք»։

«20-րդ դարասկզբի հայ գրական-հասարակական միջավայրը տոգորված էր ազգային ձգտումներով և գեղավեստական նոր ձևի ու բովանդակության որոնումներով, որոնք իրենց անմիջական և ուժգին ներգործությունն էին ունենում գրական պրոցեսի վրա ընդհանրապես և ստեղծագործողների վրա՝ մասնավորապես: Ահա այս պայմաններում է, որ արևմտահայ գրականության մեջ սկիզբ է առնում մեր գրականության հետաքրքիր երևույթներից մեկը’ «հեթանոս շարժումը», որը, սերտ առնչություն ունենալով ժամանակաշրջանի համաշխարհային նմանատիպ գրական շարժումների հետ, մասնավորապես՝ ֆրանսիականի և բելգիականի, միաժամանակ դրսևորում է իր ազգային բովանդակությունը»,- գրում է Մարատ Թադևոսյանն իր՝ «Հայ գրականության ազգային պատկերը գեղարվեստական տարբեր մեթոդների համակարգում» հոդվածում («Հայ գրականության ազգային առանձնահատկությունները» Երևան, 2003 թ.) և շարունակում.

«Անցյալը ներդաշնակել ներկային. սա էր շարժման մասնակիցների գեղագիտական և գաղափարական հավատամքը:
Բացի Դ. Վարուժանի «Հեթանոս երգերից», «հեթանոս շարժման» բնորոշ տրամադրություններն արտահայտվեցին Լ. Շանթի «Հին աստվածներ» դրամայում, Ռ. Զարդարյանի «Բագինին փառաբանությունը» արձակ երկում, Հ. Սիրունու «Դեպի տաճարն հրաշքին», Վ. Թեքեյանի «Հրաշալի հարություն» գրքերի, ինչպես նաև Սիամանթոյի, Ռ. Սևակի, Ահարոնի, Լ. Էսաճանյանի և այլոց առանձին բանաստեղծությունների մեջ: 1914թ. Դ. Վարուժանի և. Հ. Սիրունու խմբագրությամբ Կ.Պոլսում լույս տեսավ «Նավասարդ» տարեգիրքը, որի գեղարվեստական և գիտական-բանասիրական նյութերի զգալի մասը նվիրված էր հեթանոսական անցյալին:
Ինչպես նշում են ժամանակակիցները, գրական-հասարակական մթնոլորտը հագեցած էր «հեթանոսականությամբ» («ազգայինով», Կ.Ա.), որ ժամանակի տիրող մտայնությունն էր (այդ են վկայում թեկուզ և գրական երկերի ու առանձին պարբերականների խորագրերը՝ «Հեթանոս երգեր», «Հին աստվածներ», «Բագինին փառաբանությունը», «Նավասարդյան աղոթք առ դիցուհին Անահիտ», «Նավասարդ», «Մեհյան» և այլն):

Մեկ տասնամյակ անց՝ ահա թե ինչ է գրում Հ. Սիրունին.
«Վարուժան նոր էր մարդոց ընծայեր անկորնչելի գեղեցկությունը իր «Հեթանոս երգերուն» և բացեր նոր գիծ մը մարդոց հոգիներուն մեջ:
Հավատացյալներու ուրիշ խմբակ մը արդեն «Մեհյանի» մը հիմը կփորեր: Ու բոլո՜րը, բոլո՜րը ծարավ կզգային Անծանոթ Գեղեցկության ու զայն կկանչեին իրենց հոգիներուն մեջ: Ու բոլորը կհավատային, որ այդ գեղեցկությունը հեռավոր դարերեն կուգար:

Կուզեինք խորթանալու գացող Հայ գրականությունը դարձյա՛լ կապել հայրենի հողին ու իր չպատմվող գեղեցկություններուն:
Կուզեինք մեր հոգիներուն մեջ վերստին բռնկեցնե՛լ սրբազան Հուրը, որով մեր նախնիքը երբեմն իրենց բագիններն էին վառեր: Կուզեինք ականջ տալ դարերուն երգած հեքիաթին ու չարչարել մեր հոգին՝ անոր խորհուրդը մեկնելու համար: Կուզեինք մեր սրտերեն փրցնել — նետել խորթ ծաղիկները, ու սրբվա՜ծ, ապաշխարա՜ծ սպասել նոր արշալույսին, սրտատրոփ ու բազկատարած»: («Նավասարդ», Ա հատոր, Ա պրակ, Պուքրեշ, 1923, էջ 3):

Ունենալով գեղարվեստական տարբեր մակարդակ, աշխարհայացք և. անհատական խառնվածք, «հեթանոսները իրենց առջև դնում էին առաջին հայացքից ոչ միանման՝ գեղագիտական, գաղափարական, բարոյական, պատմաճանաչողական խնդիրներ: Այնուամենայնիվ, չնայած «հեթանոս շարժման» մասնակիցների աշխարհայացքային բոլոր տարբերություններին, այն ուներ ազգային և սոցիալական որոշ ընդհանուր արմատներ:
Ազգային առումով այդ շարժման իմաստը անցյալի հերոսական դրվագներով ներկա սերունդներին ոգևորելն էր, նրանց ուժի ու տոկունության դասեր տալը: Ժողովրդի փրկության համար պետք է վերականգնել ազգային ոգին, որը շատ մտավորականների կարծիքով, հանդես է եկել հենց մեր պատմության հեթանոսական դարերում, իսկ հետո աղճատվել ու ոչնչացել է օտար բռնակալության լծի տակ ու հնազանդության քրիստոնեական քարոզների ազդեցությամբ:

«Հեթանոսական շարժման մեջ, մանավանդ Վարուժանի պոեզիայում, շատ որոշակի արտահայտվեց նաև գեղարվեստական նոր որոնումների սոցիալական ենթատեքստը: Անցյալը հակադրվում էր ժամանակակից բուրժուական իրականությանը՝ մարդուն մանրացնող, նրան կամքի, ձգտումների և զգացմունքների ազդեցությունից զրկող «ոսկի հորթերի» իրականությանը: Դա անխուսափելիորեն կյանքի էր կոչում ռոմանտիկ-արտապատմական հայացք անցյալի նկատմամբ, քանի որ վերջինիս մեջ Վարուժանն ու մյուս «հեթանոսները» ուզում էին տեսնել և փառաբանել այն, ինչ նրանք որոնում ու չէին գտնում ներկայի մեջ՝ անհատի ազատություն և հերոսական ոգի, նրա հոգևոր ու ֆիզիկական ուժերի անկաշկանդ զարգացում, մարդկային հարաբերությունների պարզություն ու մաքրություն»: (Էդ. Ջրբաշյան, Գեղագիտություն և գրականություն, Երևան, 1983, էջ 262):

«Հեթանոս շարժումը» հանկարծակի չառաջացավ, թեև ժամանակակիցները 1912-1913 թվականներն են համարում «հեթանոս» շարժման սկիզբը: Ճիշտ է, այն գրական հոսանք դարձավ և վերջնականապես ձևավորվեց միայն 1910-ական թվականներին, սակայն դրանից տարիներ առաջ ստեղծագործողներն արդեն դիմում էին «բանաստեղծական հեթանոսությանը»: Դա ամենից առաջ վերաբերում է Դ. Վարուժանին, որը դեռևս 1905թ. գրում է.
«Հեթանոս կյանքը օրեօր զիս կգրավե. եթե այսօր կարելի ըլլար՝ կրոնքս կփոխեի և սիրով կընդգրկեի բանաստեղծական հեթանոսությունը» (Դ. Վարուժան, Նամականի, Երևան, 1965, էջ 131): «Ոչ թե միայն մեր, այլ ամբողջ մարդկության դյուցազնական դարերուն «nostalgie»-ն ունիմ: Ե՞րբ պիտի դառնան հեթանոսությունը և հին հաղթությունները, զոր վաստկելու համար հերոսներ պետք էին, այլ ոչ թե դիվանագիտություն» (Դ. Վարուժան, Նամականի, էջ 151, 152):

Հեթանոսությանը հաջորդած դարերի ընթացքում եղծվել է մարդու նկարագիրը, «գինիի նման հզոր և անեղծ» մարդու, «առաքինի քաջության տեղ նենգն այսօր կը տիրէ»:
Անհրաժեշտ է նորոգվել թե՛ իբրև մարդ և՛ թե իբրև Հայ («Ու՞ր մնաց դասական Հայությունը, ավերակներու աճյուններուն փնտրելու է զանոնք» (Նույն տեղը էջ 187) — այս է բանաստեղծի աշխարհայեցության ենթատեքստը:

Հեթանոսական կյանքի և ոգու պատկերումը Վարուժանի համար դառնում է գրական ծրագիր և նպատակ:
«Անցյալը կպաշտեմ… ի հեճուկս ապագայապաշտներուն՝ անցյալապա՛շտ դպրոցը պիտի հիմնեմ»,- ազդարարում է նա: Արդեն 1907թ. ստեղծվում են ժողովածուի մի քանի բանաստեղծությունները («Լքում», «Օրհնյալ ես դու ի կանայս»): 1909թ. ուրվագծվում է նաև «Գողգոթայի ծաղիկներ» շարքը: «Հիմա նոր հատոր մը պատրաստելու ձեռնարկած եմ զուտ ապրած կյանքէ, քիչ մը ավելի վերլուծող, ավելի խորիմաստ և հոգեբանական երգերով» (Նույն տեղը, էջ 172):
1911թ. իր «հրատարակելի գործերի» թվում Դ. Վարուժանը հիշատակում է նաև «Հեթանոս երգերը», ինչը վկայում է, որ այն հիմնականում արդեն պատրաստ էր տպագրության»…

… «Ներկայի համար և ներկայի դիրքերից է Դ. Վարուժանը դիմում հեթանոսական «հաղթ» շրջանին, պատմական և դիցաբանական հերոսներին ու կերպարներին՝ ձգտելով վերակենդանացնել ասպետական ոգին՝ ուժն ու գեղեցկությունը: Նա դրանով ցանկանում էր պատասխանել իր ժողովրդի և դարաշրջանի հոգևոր ու մտավոր պահանջներին, անցյալը ծառայեցնել արդիականությանը:
Դ. Վարուժանը նորովի է հիմնավորում և իմաստավորում հեթանոսության իդեալը, որը նրա ստեղծագործության մեջ ամբողջական համակարգ է, որքան գեղագիտական, նույնքան էլ փիլիսոփայական-գաղափարական: Ուժի և գեղեցկության, «երկաթներուն ու մարդուն մաքառումների» պատկերումը ուղղված էր մարդու և գեղեցիկի իդեալի հայտնաբերմանը, որը չկարողացան տեսնել բանաստեղծի գրական հակառակորդները:
«Կյանքի ու երազի» (Տ. Չյոկյուրյան) սկզբունքային հակադրության հետևանքով առաջանում է անբավարարվածություն և հիասթափություն ներկայից: Այդ պատճառով էլ «Հեթանոս երգերի» մեջ հակաքաղքենիական և հակաբուրժուական ուղղվածությունը բնական և օրինաչափ էր: «Հարճը» պոեմում Վարուժանը այսպես է ոգեկոչում հեթանոսական անցյալը.
«Փա՜ռք մեծազոր կենցաղին ասպետական դարերուն,
Ուր պաշտվեցավ Գեղեցիկն ու Զորությունը արբուն…
Փա՜ռք ձեզի միշտ՝ գանգրահեր ո՜վ ասպետներ արդընկեց,
Որոնց զրահով վերտըված լանջքերուն տակ բաբախեց
Սիրտ մը հավետ անձնըվեր’ տկարներուն, ընկճվածին,
Եվ գեղանի կիներուն, անոնց մարմնույն բյուր գանձին»:

«Հեթանոս երգերում» Վարուժանը բերում էր առնական ուժի փառաբանություն, կանացի գեղեցկության (և ընդհանրապես գեղեցիկի) պաշտամունք, լույսի և կանացի մերկության երկրպագություն, քաղքենի, անբնական, շպարուն և կեղծ բարքերի փոխարեն աշխարհիկ կյանքի անկաշկանդ վայելք, պատկերում տառապող մարդուն և մարդկությանը, տառապանքի և հաճույքի գեղեցկությունը»…

«ԵՎ ԱՐԵԳԱԿՆ Է ԲԱՐՁՐԱՆՈՒՄ
ՔՐՄԱՊԵՏԻ ՎՍԵՄՈՒԹՅԱՄԲ»…

Հայքը’ սովորաբար բնական սահմաններով’ լեռների և գետերի ավազաններով միմյանցից զատված իր գավառներով, ողջ Հայկական Բարձրավանդակն իր աշխարհագրական դիրքով, պատմական ընթացքով պայմանավորել է Հայ ազգի դիմագիծը։ Ազգային աշխարհայացքով ձևավորված Հայոց մշակույթի վրա հաճախ ազդել են քաղաքական իրադարձությունները, օտարամուտ բարքերը…
«Հայ ժողովրդի հոգևոր կյանքը մեծ բեկումներ է ունեցել և այնպիսի անակնկալների է ենթարկվել, որ երբեմն ուղղակի ընդհատվել է՝ ամբողջովին կորցնելով կապը նախկինի հետ։
Քաղաքական տագնապալից հեղաշրջումները այնպես էին փշրում պատմական հաջորդականության շղթան, որ երբեմն հաջորդ սերունդը ոչ հեռավոր անցյալի նկատմամբ այնքան անտեղյակ և այնպիսի անօգնական վիճակի մեջ էր ընկնում, ինչպես մենք՝ այսօր։ Երկրի մասնատված վիճակը և կյանքի բնականոն ընթացքի հաճախակի ընդհատումները խանգարում էին միասնական ավանդույթների մշակմանն ու պահպանմանը։

Հենց որ հանդարտվում էին քաղաքական փոթորիկները, ետևում էին մնում ձախորդությունների սուր շրջանները, և կյանքը սովորական հունի մեջ էր մտնում, արթնանում էր հետաքրքրությունն անցյալի նկատմամբ, սկսվում էր տագնապալից ժամանակներից փրկված հուշարձանների ուսումնասիրությունը՝ հին ժամանակների հետ եղած կապը հասկանալու, ներկան անցյալի հետ որևէ կերպ շաղկապելու նպատակով»։ (Նիկողայոս Ադոնց):

19-րդ դարի վերջերին և 20-րդ դարի սկզբներին Հայոց մղած ազատամարտերին զենքը ձեռքին կռվող հերոսներին գոտեպնդում էին նաև գրիչը ձեռքներին մեր մտավորականները։
«Բանաստեղծի երազներն ու տենչերը դիպչում էին կապարե իրականությանը, թաթախվում Հայկական ջարդերի արյան ծովում, փշրվում կամ ստանում արյան շառագույնը: Նա փորձում էր «ապագա հյուսել, աշխարհ ստեղծել», մինչդեռ չէր կարող ցավագին ճշմարտությունը ներկայացնել, քանզի բանտն ու աքսորը պատրաստ էին: Ու հաճախ բանաստեղծը դիմում էր առասպելին, տեսիլին, բալլադին, հեքիաթին, այլաբանությանն ու երազին, և դրանց ընձեռած անսահման հնարավորություններով ու ժանրային առանձնահատկություններով էր կարողանում կերտել դյուցազնական ու ժողովրդական հերոսների կերպարներ, ինչպես նաև փառաբանել Հայրենիքի գոյատևման հավերժական արժեքները:
Երբեմն էլ վկայակոչվում էին հեթանոսական-ասպետական ժամանակների ազատության ոգիներն ու քաջազուն մարդիկ՝ նոր ժամանակների հերոսներին ոգեշնչելու, պայքարի տանելու և ցանկալի աշխարհ կառուցելու համար:

Կարդում ենք 1896-ի գարնանը ԻսաՀակյանի գրառումներից մեկը.
«Հի՛ն աշխարհ, խորհրդավոր աշխարհ, մթնոտ ու պայծառ աչխարհ, հրաշալի ու սքանչելի աշխարհ… խորը և անքննելի աշխարհի «մարդիկ»: Դուք մեզ պես թույլ, վախկոտ, տռփոտ, քնքուշ չէիք, դուք քա՛ջ էիք, ամու՛ր, ահե՛ղ, հսկա, երկիրը ձեր ոտքերի տակ դողում էր, իսկ երկինքը ձեր գլխի վրա պսակի պես շողում…
Զարթնեցե՛ք դուք ձեր գերեզմաններից, թող ձեր ուժը փռվի՛ մեր վրա, ձեր խորհրդավորությունն ու ձգտումները, ձեր կրակն ու բոցը թող մեզ տիրե՛, տաքացնե՛…
Հի՜ն աշխարհ, փարթամ, հսկա, ահռելի՛ աշխարհ»…(Ավ. Իսահակյան, Հիշատակարան, Երևան, 1977, էջ 231):
Հեթանոսական այս պոռթկումները, առնական ուժի ու հզորության, ազատ կյանքի ու վայելչության փառաբանումներն ու ոգեկոչումները նորարար բանաստեղծի խիզախումներն էին, որոնց ուժգին արձագանքները հետո լսվեցին արևմտահայ պոեզիայում, դարձան տիրապետող արվեստ՝ «Հեթանոսական հոսանք»:
Ավելին, ԻսաՀակյանն այն բացառիկներից էր, որ ոգեկոչեց վաղնջական ժամանակների հզոր ոգիների Ու՛ժը, Զորությու՛նը, Քաջությու՛նը, Կրա՛կն ու Բո՛ցը՝ իր օրերի քաղքենիական, թուլամորթ ու վախկոտ միջավայրը քննադատելու, նորօրյա հերոսներին զինելու, գոտեպնդելու համար:
Նա չիդեալականացրեց Հին աստվածներին (Դիցերին, Կ.Ա.) ու նրանց չդարձրեց գրական հերոսներ, ինչպես արեցին այլ բանաստեղծներ:

Աստվածային ու առասպելական դյուցազունների ծագումնաբանական հրաշքը նա հայտնաբերեց Ազատն Մասսի՝ իր Հայրենիքի ներքին ժայթքումից, այդ օրերի ժողովրդական հերոսների անօրինակ սխրանքներից ու մեր մեծ էպոսի անմահ կերտվածքից» (մեջբերումը՝ Ա. Խ. Խաչատրյանի՝ «Ավետիք Իսահակյանի «Մասսա Մանուկ» վիպերգը» հոդվածից):

Բռնության դեմ պայքարող զինավառ Հայ քաջերին՝ «սուրբ առյուծ դարձած» հերոսներին «Արև»՝ առողջություն ու պայծառ կյանք է նա մաղթում՝ հազարամյակներ շարունակ Արևն ու Լույսը փառաբանող Հայկազունիների ոգով.

«Արև՛ մաղթենք մեծ քաջերուն —
Անդրանիկին ու Վարդանին,
Զուլալ աղբյուր էն Սերովբին …
Հազար — հազար էն կտրիճներուն,
Որոնք համար ու թիվ չունեն,
էնոնք, որոնք աստղերու պես
Կցոլցլան, անուն չունեն,
Քաջ ու անվախ վալադներուն,
Գիշերվա աչք էդ քաջերուն,
Որոնք ճամփու լեզու գիտեն։
Ամեն, ամեն ֆեդահներուն,
Որ լույս կուտան ու թիվ չունեն,
Ապրա՛ծ կենան, կանանչ արև,
Պայծա՛ռ մնան» …

Հայոց Նախնյաց նման՝ «Դիցերի ծննդյան հետ փառաբանվող Լույսը»՝ Արեգակը, Տվնջյան լույսը՝ «Անմատույց լույսի» Ակն իր ճաճանչեղ շառավիղներով, արշալույսին իր շողազարդ ճառագայթների սփռած լուսափայլությամբ, շարունակվում է գովերգվել մինչ օրս…

Լո՜ւյս, լո՜ւյս զվարթ…
Եվ ո՛չ թե լույս երեկոյի,
Ի մտանել արեգական,
Այլ լույս զվարթ արդար գոյի`
Շաղաոտըն առավոտի…

…Ծնրադրյալ Բնությունն է ելնում ոտի.
Գիշերային ժամերգությունն է վերջանում:
Եվ Լուսաբացն է մոտենում դանդաղորեն,
Իբրև հսկիչ մի Լուսարար`
Մարելով ու հանգցընելով
Ամեն տեսակ լապտեր ու լամպ:
Եվ արեգակն է բարձրանում
Քրմապետի վսեմությամբ:

Եվ ծույլ փռված ստվերները մարմնամսեղ
Սկսում են կարծես իրենք իրենց մարսել՝

Մսաթափվում-նիհարում են,

Հետզհետե դառնալով ձիգ

Ու սլացիկ՝

Պարուհու պես մի թխամորթ:

Արշալույսն է շարունակում ածել փողը իր ծիրանի,
Որի բոլոր նեղ ծակերից լայն շաղվում է
Ինքը՝ Արդար Արեգակը,
Եվ հնչում է ա՛յն եղանակը պարզ ու բարդ,
Որ հնչել է աստվածների ծննդի հետ.

«Լու՜յս, լո՜ւյս զվարթ»…

Լո՛ւյս, լո՜ւյս զվարթ,
Լույս զվա՜րթ ու գերազանցի՜կ,
Լույս երգեցի՜կ ու նվագո՜ւն:
Դու առաքյալ ամենօրյա,

Որ բերում է միայն հավատ,

Բայց ի դերև հանում-վանում

Եվ քողածածկ-ծպտյալ հույսեր:

Դու սուրհանդակ, բայց և կավատ,

Դու՝ հետախույզ, բայց և մատնիչ,

Բայց ամենից առաջ՝ միշտ սե՜ր

Եվ ամենից հետո՝ միշտ սե՜ր…

Լո՛ւյս, լու՜յս զվարթ,

Անձրևի պես

Տեղա՜ այնպես,

Որ աշխարհում

Լոկ մի՜-միա՜կ ստվեր մնա,

Այն էլ միայն երկնի՜ վրա ՝

Լոկ անձրևի՜ ստվերը կոր՝

Ծիածա՜նը…

Լո՛ւյս, լո՜ւյս զվարթ,
Այնպե՛ս գործիր,
Որ նկարիչ քո մատներով
Վառեկներն իսկ, գունազարդված,
Դառնան կարծես աքաղաղներ
Ու վերերգեն յուրատեսակ ծուղրուղուով
Ա՛յն եղանակը պարզ ու բարդ,
Որ հնչել է աստվածների ծննդի հետ
«Լո՛ւյս, լո՜ւյս զվարթ»…

Լո՛ւյս, լո՜ւյս զվարթ,
Շաղվի՛ր,
Մաղվի՛ր,
Թաղվիր այնպե՛ս և այնքան խո՛ր,
Որ մենք չապրենք` ինչպես ձուկը
Իր մշտամութ-անլուսամուտ պետության մեջ,
Որ քո հմուտ-ամենամուտ շողերի տակ
Ծածկամիտ ջուրն անգամ դառնա անկեղծ-հստակ,
Եվ անաղմուկ քո զարկերից ու քո տաքից
Չթրծըված ամեն երազ իսկույն ճաքի,
Ու վերերգվի մինչև անգամ ա՛յդ ճաքոցով
Ա՛յն եղանակը պարզ ու բարդ,
Որ հնչել է աստվածների ծննդի հետ.
«Լո՛ւյս, լո՜ւյս զվարթ»…

ՊԱՐՈՒՅՐ ՍԵՎԱԿ, 1967 թ.

«ԱՐԵԳԱԿՆ ԱՐԴԱՐ ԵՎ ԵՐԿԻՆՔԸ՝ ՆՄԱՆ ՍՆԴՈՒԿԻ»… (ՄԱՍ Բ)

Հազարամեակների խորքից հնչող փառաբանմամբ է ցարդ Հայը ողջունում Արևածագը.
«Առաւօտ լուսոյ,
Արեգակն արդար»…
Եվ գովերգում է Լույսը Կենսաբեր բազմալույս Արեգակի, որը «ճառագայթիւք իւրովք լուսաւորէ զամենայն տիեզերս»…
«Ակն Արեգի», «Աղբիւրն զգալի լուսոյ», որն երկիր է առաքում իր լույսը ճաճանչագեղ և իր փայլակնաբորբ ճաճանչներով «հառնում սերմերը, բույսերը, նորոգում կյանքը»…

Մինչդեռ 6-րդ դարում Կոսմաս Հնդկաչուն իր «Քրիստոնեական տեղագրություն» գրքում պատկերում էր «արտասովոր առանձնահատկություններով կառուցված երկիրը»՝ «սնդուկում պարփակված, ջրերով շրջապատված», «տիեզերական փակ համակարգը»՝ հիմք ընդունելով Հին կտակարանի նկարագրությունները և ծաղրելով հերքում էր «երկրի գնդաձևության հեթանոսական ըմբռնումը» («Գիրք Դ․ Ամփոփում՝ Տիեզերքի աստվածաշնչյան նկարազարդումներով և հեթանոսական ըմբռնման՝ գնդաձև տիեզերքի հասկացության հերքմամբ»):

Շարունակելով նախորդ հրապարակումը՝ կրկին մեջբերենք ՀՀ ԳԱԱ ակադեմիկոս, փիլիսոփայական գիտությունների դոկտոր, պրոֆեսոր Սեն Արևշատյանի՝ «Անանիա Շիրակացու բնափիլիսոփայական հայացքները» հոդվածից.

…«Միջնադարյան տիեզերագիտության համար գայթակղության քար էր դարձել այն հարցը, թե ինչի՛ վրա է հենվում, ինչպե՛ս է ծանրությունը պահում Երկիրը: Առավել տարածված էր այն տեսակետը, որ պաշտպանում էր Կոսմաս Հնդկաչուն՝ որ երկիրը, որպես քառանկյունաձև հարթություն, հենվում է ջրերի վրա:
Շիրակացին հանդես է գալիս այդ տեսակետի դեմ: Նա գրում է.
«Ես չեմ հասկանում, եթե Երկիրը հենված է ջրերի վրա, ապա ինչպե՞ս այդպիսի քանակությամբ ջրային բնության վրա չընկղմվելով պահվում է Երկրի անչափելի ծանրությունը, և (ջուրը) ճեղքելով չի տարածվում երկրի բոլոր կողմերում, և նա չի ընկղմվում ջրերի մեջ»:

Շիրակացին «խելահեղ» է անվանում այն «հեթանոս փիլիսոփաներին» (իսկ իրականում՝ դա Կոսմաս Հնդկաչուի՛ և եկեղեցու՛ տեսակետն է), որոնք ասում են, որ «Ծովը շրջապատում է Երկիրը, և Երկիրը գտնվում է ծովի վրա, ինչպես մի կղզի, և ջուրը գտնվում է օդի վրա և շրջապատված է (բոլոր) կողմերից»: Դա հակասում է տարրերին բնորոշ՝ ծանրության սկզբունքին:
Ծովերը գտնվում են երկրի վրա, և «Երկրից դուրս չկա այլ ծով»:

Շիրակացին փորձում է բանական պատճառներով բացատրել Երկրի՝ տիեզերքի կենտրոնում գտնվելու վիճակը՝ մերժելով այն ջրերի վրա տեղադրումը: Նա պնդում է, որ Երկիրն իր նման դիրքը պահպանում է երկնային գոտիների արագ շրջապտույտի շնորհիվ և երկու հակընդդեմ ուժերի՝ Երկրի ծանրության և քամիների ուժերի, որոնք հավասարակշռում են միմյանց: Երկրի ծանրությունը ձգում է նրան ներքև, իսկ հողմերի ուժը՝ վերև, և այսպես հավասարակշռված այն պահպանում է իր կայուն դիրքը տիեզերքի կենտրոնում:

Մեծ հետաքրքրություն էր ներկայացնում Շիրակացու՝ Արևի և Լուսնի խավարումների պատճառներին տված բացատրությունը: Դրանց խավարումները, ըստ Շիրակացու, տեղի են ունենում այն ժամանակ և այն պատճառով, որ Լուսինը, Արևը և Երկիրը հայտնվում են մի գծի վրա:
Արևի խավարման ժամանակ Լուսինն է անցնում Երկրի և Արևի միջև, և Լուսինը ժամանակավորապես ծածկում է Արևի սկավառակը, իսկ Երկիրը հայտնվում է Արևի և Լուսնի միջև, մենք տեսնում ենք Երկրի ստվերը Լուսնի վրա: Դրանով մեկ անգամ ևս համոզվում ենք, որ Երկիրը գնդաձև է, քանի որ տեսնում ենք, որ նրա ստվերը կլոր է»…

…«Ի հակադրություն տիրապետող եկեղեցական դրույթի՝ Շիրակացին համարում է, որ Լուսինը չունի սեփական լույս, որ նա իր լույսը ստանում է Արևից: Լուսինը նման է Արևի դեմ դրված հայելու և արտացոլում է նրա լույսը»…

…«7-րդ դարում եկեղեցական-աստվածաբանական աշխարհայացքի գերիշխանության պայմաններում Անանիա Շիրակացին հանդես եկավ իր ժամանակի համար առաջադեմ գաղափարներով, հաստատեց անտիկ աշխարհի բնագիտական մտքի ներկայացուցիչների հետ ամուր կապերը և դրեց բնափիլիսոփայական մտքի հիմքերը տիեզերագիտության, աստղաբաշխության, մաթեմատիկայի բնագավառներին նվիրված իր աշխատություններով»…

Նույն հեղինակը՝ անդրադառնալով 5-րդ դարերի 70-ական թվականներին Տարոնի գավառի Ներդին գյուղում ծնված՝ Հայոց հնագույն աշխարհընկալման ավանդությունների ազդեցության շնորհիվ իր հայացքներով, իմաստուն մտքով փիլիսոփայության մեջ աշխարհիկ ուղղությունը զարգացնող Դավիթ Անհաղթին, գրում է. (մեջբերումը՝ «Դավիթ Անհաղթը և Հին Հայաստանի փիլիսոփայական միտքը» հոդվածից).

«Հայ փիլիսոփայական գիտության զարգացման գործում Դավիթ Անհաղթը, V—VI դարերի այդ խոշորագույն իմաստասերը, խաղացել է չափազանց կարևոր և, առանց վերապահության կարող ենք ասել, վճռական դեր։ Նա գիտության մի խիզախ բարենորոգիչ էր, որն իր երկերով լայն ճանապարհ բացեց հայ գիտական մտքի աշխարհիկ ուղղության համար։
Քրիստոնեական գաղափարախոսության գերիշխանության պայմաններում նա հանդես եկավ որպես իմացաբանության, տրամաբանության, բարոյագիտության, գեղագիտության և այլ փիլիսոփայական գիտությունների բուն հիմնադիրը և խոր հետք թողեց հետագա դարերի գիտական մտքի զարգացման վրա։

Դավիթ Անհաղթի փիլիսոփայական ժառանգությունը, որն իր գաղափարական ակունքներով կապված է անտիկ աշխարհի փիլիսոփայական դպրոցների հետ, մեծ հետաքրքրություն է ներկայացնում համաշխարհային գիտության պատմության համար»…
… «Սակայն փիլիսոփայական մտքի վերելքի համար վճռական նշանակություն ունեցավ այսպես կոչված հունաբան դպրոցի գրական-գիտական գործունեությունը, որը հին հայկական գիտության ու գրականության մեջ դրեց աշխարհիկ ուղղության հիմքերը։
Ժամանակի խոշորագույն գիտական կենտրոններ Ալեքսանդրիայում, Աթենքում և Կոստանդնուպոլսում իրենց կրթությունը ստացած հայ հունասերների թարգմանչական լարված գործունեությունը էական նշանակություն ուներ հայ փիլիսոփայական մտքի ապագայի համար։
Նրանց գործունեության հետևանքով քրիստոնեական ջատագովությունը ետ մղվեց գաղափարական կյանքի առաջին գծից։

V—VI դարերի ընթացքում հունաբան դպրոցի կողմից կատարված Արիստոտելի, Պլատոնի, Փիլոն Ալեքսանդրացու, Պորփյուրի, Անանուն մեկնիչի երկերի թարգմանությունները հայ հին մտավորականներին տվեցին նոր գաղափարներ ու տեսություններ, որոնք համապատասխանում էին Հայաստանի աշխարհիկ մշակույթի զարգացման պահանջներին։
Եվ ամենևին պատահական չէ, որ հայ փիլիսոփայական մտքի ամենակարկառուն ներկայացուցիչ Դավիթ Անհաղթը ծնվեց հենց այդ միջավայրից, հայ նորպլատոնական հունասերների շարքերից, որոնք մեծ դեր խաղացին հարազատ ժողովրդի հոգևոր մշակույթի պատմության մեջ»։

«Պետք է հատուկ շեշտել այն հանգամանքը, որ Դավիթ Անհաղթի շնորհիվ Հայաստանում տարածվեց նորպլատոնականության այն տարատեսակը, որն
ընդունված է անվանել «նորպլատոնականության Ալեքսանդրյան ուղղություն»՝ ի տարբերություն Աթենյան և Ասորական դպրոցների: Այդ ուղղությունը պահպանել և փոխանցել է հաջորդ սերունդներին, հատկապես վաղ միջնադարի փիլիսուիաներին, անտիկ աշխարհի առաջադեմ գիտական միտումները։

Ճիշտ է, Ալեքսանդրյան դպրոցի, ինչպես և նորպլատոնականության մյուս հոսանքների
համար բնորոշ է Պլատոնի, Արիստոտելի, Պյութագորասի և ստոիցիզմի ուսմունքների սինկրետիկ զուգակցումը՝ իդեալիստական հիմքի վրա։ Սակայն ի տարբերություն Աթենյան և Ասորական դպրոցների, ալեքսանդրացի նորպլատոնականները մեծ ուշադրություն էին հատկացնում բնագիտությանը և. մաթեմատիկային, իսկ նորպլատոնականության երփներանգ փնջում մյուս նոր-պլատոնականներից ավելի շատ էին շեշտում Արիստոտելի տրամաբանական ուսմունքը և նրա իմացաբանությունը, որոնց մեջ մատերիալիստական, գիտական միտումները արտահայտվում էին առավել հստակ»…

«ՀԱՅՈՑ ԱՆՁՆԱՆՈՒՆՆԵՐԸ», (Մաս Բ)
Հ. ԱՃԱՌՅԱՆ

Սկիզբը՝ նախորդ հրապարակմամբ:

«Որեւէ լեռ, լիճ, ծով ու գետ մշտնջենական կեանք ունի. որեւէ քաղաք կամ գիւղ հարիւրաւոր ու հազարաւոր տարիների կեանք ունի. հետեւաբար և նրանց անունը ընդհանրապէս մնայուն և տեւական է: Բայց անձերի կեանքը առ առաւելն մի դարի տեւողութիւն ունի:

Անցնում է սերունդը, փոխւում են գաղափարները, փոխւում են ազդեցութիւնները և անուններն էլ նրանց հետ միասին անհետանում են՝ տեղի տալով նորանոր ձեւերի:

Անձնանունների տեւականութիւնը որոշ չափով կախուած է մի քանի հանգամանքներից, որոնք են.

1. Բառի կարճութիւնը —
   Չափազանց երկար անունները շուտ են մոռացւում կամ գոնէ այնքան են կրճատւում, որ այլեւս անճանաչելի են դառնում: Աբեդնագով, Ագաթանգեղոս իրենց երկարութեան պատճառով յաջողութիւն չեն գտել կամ շուտ, են մոռացւել: Առաջինի չափ երկար է Աստուածատուր, որ թէեւ շատ սովորական
   անուն է, սակայն ո՛չ մի տեղ չի պահւած իր բուն ձեւով, այլ զանազան կրճատումներով դարձել է՝ Ասատուր, Աստուր, Աստիկ, Ասօ, Ծատուր, Ծատի:
   Առհասարակ սիրելի են երկավանկ անունները. երկուսից աւելի վանկ ունեցող անունները կրճատւում են. սրա համար է, որ Մարտիրոսը դառնում է Մարտօ, Մրտօ, Մարտիկ.— Մկրտիչը դառնում է Մկըր, Մկօ, Միկիտ, Միկիչ, Մուկուչ.— Հռիփսիմէն դառնում է Հոռոփ, Հոռոմ, Հուռի: — Եղիսաբէթը դառնում է Եղիս, Եխսա, Եխսօ, Սաբէթ, իսկ եւրոպական լեզուների մէջ էլ՝ Էլիզ, Էլիզա, Լիզա, Իզաբելլա, Զաբել, Բելա և այլն:
2. Բառի ներդաշնակութիւնը —
   Իւրաքանչիւր ազգի և ժողովրդի գեղարուեստական ճաշակի համաձայն՝ խժալուր և տգեղաձայն համարուած անունները բնականաբար շուտով ջնջւում են, իսկ ախորժելի հնչիւն ունեցող անունները միշտ աւելի են փնտռւում:
3. Նշանակութեան գեղեցկութիւնը —
   Անիմաստ կամ տգեղ համարուած մի անուն աւելի շուտ է հնանում և քաշւում ասպարէզից, քան թէ նշանակութեամբ գեղեցիկ մի անուն… Վարդուհի շատ հին անուն է, գոյութիւն ունէր 5-րդ դարում, յիշւում է Յայսմաւուրքի մէջ և դեռ երկար պիտի ապրի: Այսպէս նաեւ՝ Շուշան կամ Շուշանիկ: Նոյնչափ ախորժելի են Մանիշակ, Սիրանոյշ, Հրանոյշ, Վարսենիկ և այլն, մինչդեռ Ագապի, Եվպրաքսիա, Հեղինէ, Կատարինէ մոռացուած ու անհետացող անուններ են արդէն:
4. Այն հանգամանքը, որ պատահաբար այն անունը կրող անձերը եղել են նշանաւոր և անմոռանալի մարդիկ, պատճառ է դարձել, որ այն անունները երկար ապրեն. այսպէս Աբգար, Վարդան, Հայկ, Ներսէս, Սահակ, Մեսրոպ անմոռանալի անուններ են, որովհետեւ մեր պատմութեան մէջ ունեցել ենք այս անուններով կոչուած նշանաւոր անձնաւորութիւններ: Իսկ Վասակ, Յուդա, Մերուժան՝ մեռած, անգործածելի անուններ են, որովհետեւ այս անուններով գտնուած են նշանաւոր մատնիչներ և դաւաճաններ: Անունը ինքնին այստեղ նշանակութիւն չունի. Վասակ բառը իրապէս աւելի գեղեցիկ է, քան Վարդան. բայց «ուրացող» Վասակի վատ յիշատակը մոռացնել է տուել այդ անուան գեղեցկութիւնն ու ներդաշնակութիւնը: (Երկպառակութեան պատճառով տեղի ունեցած այդ պատերազմում Վասակը՝ հաւատարիմ ազգային ակունքներին՝ Հայոց Նախնիների քաջագործութիւններով էր ոգևորում Հայորդիներին, Ղևոնդ երեցը՝ որպէս քրիստոնեայ, Հայ զինուորներին այլ ազգի նախնիներին էր հիշեցնում՝ Աբրահամին, Իսահակին… Կ. Ա.)
5. Կրօնական կամ ազգային գաղափարները.— Սրանք ժամանակի բերմունքի համեմատ են: Կար ժամանակ, երբ կրօնական զգացմունքը կեանքի գլխաւոր վարիչն էր. այն ժամանակ անունները աւելի կրօնական էին, ինչպէս՝ Աստուածատուր, Թորոս, Կիրակոս, Մարկոս, Ղուկաս, Մատթէոս, Պետրոս, Պօղոս և այլն: Կրօնական զգացմունքը անցաւ գնաց և տեղի տուեց զուտ ազգային շրջանին: Դա էր անցեալ դարի կէսին: Այն ժամանակ կրօնական անունները այլեւս անախորժ դարձան և նրանց տեղ սկսեցին Հայ ազգային անունները — Վարդան, Երուանդ, Զարեհ, Գուրգէն, Արտաշէս, Հրաչեայ, Զարմայր, Պարոյր և այլն:

Եթէ ուզենանք հայ անձնանունները դասաւորել իրենց ուրոյն խմբերով և ներկայացնել այն ազդեցութիւնները, որոնց ենթարկուած են նրանք մեր հնագոյն շրջանից սկսած մինչեւ այսօր, կտեսնենք, որ նրանք կազմում են 15 խումբ, որ համապատասխանում են 15 շրջանի, որոնք հետեւեալներն են՝ ժամանակագրական կարգով.

1. ՆԱԽԱՀԱՅԿԱԿԱՆ ԱՆՈՒՆՆԵՐ
   Նախահայկական անունները պատկանում են այն ժողովրդին, որ գրաւում էր Հայաստանը: Հայոց լեզուն, անշուշտ, շատ բան վերցրեց նրանցից. այս կարգին են պատկանում մեր տեղանունները:
   Գրեթէ ստոյգ է, որ Հայաստանի տեղանունները ամենամեծ մասամբ նախահայկական (խալդեան) փոխառութիւններ են. ինչպէս՝ Արարատ, Վան, Արճէշ, Կարին, Մասիս և այլն, և այլն, որոնք հայերէնով չեն կարող մեկնուել ամենեւին: Քիչ առաջ բերուած պատճառաբանութեամբ՝ շատ աւելի սակաւաթիւ են անձնանունները:
   Սրանց մէջ կարող ենք յիշել Արամ և Մանավազ: Առաջինը, անշուշտ, ծագում է խալդեան Արամէ նշանաւոր թագաւորի անունից (Նրանց միջև գրեթե մեկ հազարամեակի տարբերութիւն կա, Կ. Ա.): Երկրորդը շատ նման է հնչում Մենվաս արքայական անուան, բայց դա պատահական է և Մանավազ իրանական անուն է: Մի կողմ ենք թողնում այն բազմաթիւ անստոյգ ձեւերը, մասնաւորապէս նախարարական տոհմանունները, որոնք զանազան հեղինակների կարծիքով՝ ծագում են նախահայկական խալդեան անուններից:

1. ԱՆԾԱՆՕԹ ԱՆՈՒՆՆԵՐ
   Խորենացին իր Պատմութեան Ա. գրքում տալիս է մեզ Հայ անունների մի խումբ, որոնց ծագումը բոլորովին անյայտ է: Այս կարգին են պատկանում Հայկ, Արմենակ, Արամայիս, Ամասիա, Հարմա, Արա, Դարդոս և այլն, և այլն, որոնք ապահովապէս հայերէն չեն, քանի որ չեն կարող մեկնուել հայերէնով: Թէ արդեօք սրա՞նք էլ պատկանում են խալդեան շրջանին և կամ հաթեան անունների մնացո՞րդ են և կամ փռիւգական որեւէ լեզուի՞ց են փոխ առնուած և կամ թէ վերջապէս Խորենացու հնարածնե՞րն են (գոնէ մի քանիսը), կարելի չէ գիտութեան այժմեան վիճակում ստուգապէս որոշել: Ստոյգ է ինձ համար, որ Մուշեղ, հայոց պատմութեան մէջ այնպէս սովորական մի անուն, փոխ է առնուած հաթեան Մուրշիլի անունից: Այս անունով են կոչւում հաթեան մի քանի թագաւորներ (տե՜ս իմ Հայոց Լեզուի Պատմութիւն, Ա. հատոր, էջ 149):

1. ԲՈՒՆ ՀԱՅԿԱԿԱՆ ԱՆՈՒՆՆԵՐ
   Բուն հայկական անունների առաջին շրջանը ընկնում է Արշակունեաց ժամանակ: Ագաթանգեղոս, Բիւզանդ, Կորիւն, Խորենացի, Փարպեցի և Եղիշէ աւանդում են մեզ այս կարգի բազմաթիւ անուններ, որոնք կրկնւում են նաև յաջորդ պատմիչների մօտ: Այս անունները զուտ հայկական են, որովհետեւ մեկնւում են հայերէն լեզուով. ինչպէս՝ Արձան, Տիրայր, Այրուկ, Աստղիկ, Գիւտ, Թաթիկ, Թաթուլ, Թոռնիկ, Իշխան, Եղբայր, Երանեակ, Զարմայր, Բազուկ, Գոռակ, Առնակ և այլն: Բուն հայկական անունների մէջ շատ սովորական են կենդանիների և թռչունների անունները, ինչպէս՝ Առիւծ, Այծեմնիկ, Կորիւն, Արտոյտ, Գառնիկ, Եզնիկ, Ցլիկ, Ընջուղ, Մրջիւնիկ և այլն:

Բուն հայկական անունները, ինչպէս ասացինք, պատկանում են Արշակունեաց շրջանին, աւելի որոշ խօսելով՝ նախաքրիստոնէական հայութեան: Քրիստոնէութիւնից յետոյ սրանք սկսում են կամաց-կամաց տեղի տալ. Մեծ Անիշխանութեան կէսից յետոյ, արաբական տիրապետութեան և Բագրատունեաց թագաւորութեան ժամանակ չափազանց սակաւաթիւ են դառնում և Ռուբինեանց ժամանակ բոլորովին անհետանում են: 19-րդ դարի կէսից յետոյ, երբ սկսեց հայկական զարթնումը, բուն հայկական անունները նորից կենդանացան և նրանցից լաւագոյնները, այսինքն իմաստով գեղեցիկները, պատմութեան էջերից դուրս բերուելով, նորից գործածուել սկսեցին՝ ոմանք կրօնական, ոմանք էլ աշխարհական շրջանակներում, ինչպէս՝ Տիրայր, Կորիւն, Եզնիկ, Գառնիկ, Զարմայր, Երանեակ, Իշխան, բայց ոչ Մրջիւնիկ, Ցլիկ, Արտոյտ և այլն:

4. ՊԱՀԼԱՒԱԿԱՆ ԱՆՈՒՆՆԵՐ
   Պարթեւական ազդեցութիւնը հայոց վրայ չափազանց մեծ է: Պահլաւերէնը Հայ ազնուականութեան լեզուն էր. պալատականները և նախարարները այդ լեզուով էին խօսում, դիւանական յարաբերութիւնները այդ լեզուով էին կատարւում: Զարմանալի չպիտի թուայ, ուրեմն, եթէ ասենք, թէ հին հայոց անունների որոշ մասը, որոնք մենք զուտ ազգային անուններ ենք համարում, պարզապէս պահլաւական փոխառութիւններ են. այսպէս, օրինակ, Վարդան, Վահան, Բագարատ, Ատրներսեհ,
   Դրաստամատ, Զարեհ, Սեպուհ, Զոհրապ, Խոսրով, Խոսրովիդուխտ, Համազասպ, Արտաշէս, Գիսակ, Գուրգէն, Անոյշ, Աշխէն, Առաստոմ, Արշակ, Սանատրուկ, Արտաւազդ, Տրդատ, Վռամշապուհ և այլն, և այլն:
   Պահլաւական անուններն էլ իրանեան տիրապետութեան անկումից յետոյ սկսեցին մոռացուել: Ռուբինեանց իշխանութեան ժամանակ ամենամեծ մասամբ ջնջուած են արդէն. մնում են միայն նրանք, որ ներկայացնում են մեր պատմութեան ամենամեծ դէմքերը, ինչպէս՝ Վահան, Վարդան, Տրդատ և այլն: Հայկական զարթնումին նորից կենդանացան նրանք և այսօրուան հայութեան ամենասիրելի անուններն են:

4. ԱՍՈՐԱԿԱՆ ԱՆՈՒՆՆԵՐ
   Քրիստոնէութիւնն ընդունելուց յետոյ, հայերը առաջին անգամ ընկան ասորական ազդեցութեան տակ: Յունաստանը հեռու էր, իսկ Միջագետքը շատ մօտիկ: Բազմաթիւ ասորի քարոզիչներ կային մեր երկրում, ուր նրանք իրենց լեզուն տարածում էին եկեղեցու բեմից: Եկեղեցական պաշտամունքի լեզուն ասորերէնն էր: Աւետարանը ասորերէն էր կարդացւում: Հայ երիտասարդները իրենց ուսումը Եդեսիայի դպրոցումն էին ստանում: Աստուածաշունչը առաջին անգամ ասորերէնից թարգմանուեց: Այս ժամանակաշրջանում մեր մէջ մտան մի խումբ ասորերէն անուններ, ինչպէս՝ Արշամ, Աբգար, Եղիշէ, Գադիշօ, Բարզափրան և այլն:
   Ասորական ազդեցութիւնը կարճատեւ եղաւ. շուտով վրայ հասաւ յունական և յետոյ զուտ հայկական քաղաքակրթութիւնը, որոնք խեղդեցին ասորականը: Ասորական անուններն էլ ջնջուեցին և նրանցից հազիւ մէկ-երկուսը կեանք ունեն այսօր. այն է՝ Աբգար և Եղիշէ, որոնք ապրում են շնորհիւ այն հանգամանքի, որ ներկայացնում են մեր առաջին քրիստոնեայ թագաւորի (ըստ աւանդութեան) և մեր ամենից սիրելի բանաստեղծ պատմագրի անունը:
5. ԵԲՐԱՅԱԿԱՆ ԱՆՈՒՆՆԵՐ
   Եբրայական քաղաքակրթութիւնից խորապէս ազդուած ազգերի մէջ գտնւում ենք նաեւ մենք: Ճշմարիտ է, թէ այս ազդեցութիւնը անմիջական յարաբերութեանց արդիւնք չէ և յոյների միջոցով հասել է մեզ, բայց այնքան սաստիկ է եղել այն, որ շատ տարբեր ձեւ չպիտի ունենար, եթէ անմիջական յարաբերութեան ծնունդը լինէր: Քրիստոնէութեան և Աստուածաշնչի միջոցով եբրայեցերէնից անցել է մեզ անձնանունների մի մեծ թիւ, որ 1600 տարուց ի վեր մեր ամբողջ կեանքն է լցնում:
   Ադամ, Եւա, Աբէլ, Աբրահամ, Սեթ, Սահակ, Դանիէլ, Գաբրիէլ, Դաւիթ, Եսայի, Յակոբ, Զաքարիա, Սողոմոն և այլն, և այլն: Հայ ժողովրդի բոլոր խաւերի համար այնպէս ծանօթ, այնչափ սովորական, այնքան հայացած և այն աստիճան ընտանի անուններն են, որ դեռ դարեր ու դարեր պիտի ապրեն. և հազիւ թէ կարելի լինի ասել, որ երբեւիցէ պիտի կարենան ջնջուել հայութեան և աշխարհի միջից:
   Եբրայական անունները անցել են մեզ Աստուածաշնչի թարգմանութեան միջոցով, և որովհետեւ մեր Աստուածաշունչը թարգմանուած է յունարէնից և ո՛չ թէ ուղղակի եբրայեցերէնից, ուստի այս անուններն էլ կրում են յունական կնիք: Այստեղ ամենացայտուն կէտը հետեւեալն է — յունարէն լեզուի մէջ չկայ «շ» ձայնը. ուստի ուր որ եբրայերէնը ունի «շ», յոյնը դնում է «ս»: Մենք էլ, թէեւ ունենք «շ» ձայնը, բայց հետեւելով յունարէնին՝ դնում ենք «ս»: Այսպէս, օրինակ՝ եբրայեցին ասում է «Երոշլիմ», իսկ մենք ասում ենք «Երուսաղէմ»: Այս երեւոյթը ընդհանուր է բոլոր եւրոպական ազգերին:

4. ՅՈՒՆԱԿԱՆ ԱՆՈՒՆՆԵՐ
   Յոյնը քրիստոնէութեան տարածիչ և համաշխարհային քաղաքակրթութեան
   դայեակն է եղած. չկայ աշխարհիս մէջ մի ազգ, որ յունական քաղաքակրթութեանը որեւէ բանով պարտական չլինի:

Չինացիք անգամ յունարէնից փոխառեալ բառեր ունեն: Առանձնապէս մեր ազգը ամենամեծ չափով ազդուած է յոյներից: Եթէ մեր նախաքրիստոնէական քաղաքակրթութիւնն ամբողջապէս պարթեւական քաղաքակրթութիւնն էր, մեր յետքրիստոնէական քաղաքակրթութիւնն էլ լիովին յունական է: Մեր գրականութեան մի մասը յունականի ընդօրինակութիւնն է. մեր առաջին գրքերը յոյն հեղինակներից են թարգմանուած. և այս բանը շարունակուել է
մինչեւ Ռուբինեանց թագաւորութիւնը: Աստուածաշունչ, Աւետարան, Մաշտոց, Վարք Սրբոց, Յայսմաւուրք, Խորհրդատետր՝ յունարէնից են թարգմանուած կամ յունականի օրինակով խմբագրուած:
Այսպիսի խոշոր ազդեցութեան բնական արդիւնքն է նաեւ յատուկ անունների մի առատ թիւ, որ 4-րդ դարից սկսած մինչեւ այսօր տիրապետում է հայ կեանքի վրայ. օրինակ՝ Անաստաս (յարութիւն), Ղեւոնդ (առիւծ), Վասիլ (թագաւոր), Գէորգ (երկրագործ), Գրիգոր (արթուն), Թէոդորոս (աստուածատուր), Փիլիպոս (ձի սիրող), Կիրակոս (տէրունի), Հռիփսիմէ (անկեալ), Ագապի (սէր), Ստեփան (պսակ) և այլն»…

Շարունակությունը՝ հաջորդիվ…

«ՈՐ Է ՓԱՌՔ ԱԶԳԻՍ ՄԵՐՈՅ ԵՒ ԿԵՑՈՒՑԻՉ»…

Հին աշխարհի բնագետներն իրենց զգայարանք էին կրթում տիեզերաց ծածկախորհուրդ գաղտնիքների վերծանման համար, իրենց ականջներն էին սրում «հիւլէական շարժմանց ձայներն իրարից զանազանելու», նրանց նշանակությունը հասկանալու համար… Եվ փառաբանում էին Արեգական ճառագայթի զորությունը, գովերգում Երկրին լույս, լիություն ու բարեկեցություն պարգևողին, բարեբանում նրա ջերմության ազդեցությամբ և Բնության մյուս տարրերի փոխներգործությամբ ծնունդ առած Կյանքը։

Խորախորհուրդ անցյալում իմաստուն Քրմերը խոսում, հաղորդակցվում էին Բնության հետ, նաև «խոսեցնում էին» պերճաշուք Բնությանն ու անհուն Տիեզերքին։
Հին ճշմարտություններն այսօր նորովի են լուսավորում մարդկությանը։
Եվ վաղնջական տոներն ու ծեսերը Հայկեան Միաբանութեան Քրմերի մեկնաբանություններով, վերստին հառնում են իրենց իրական իմաստով՝ յուրաքանչյուրն իր առանձնահատկություններով։

Բնության ներդաշնակ մի մասնիկն է Մարդը:
Ինքնապաշտպանական բնազդով նա հակված է ապահովել իր գոյությունը՝ խուսափելով այն ամենից, ինչը սպառնում է իր կյանքին: Բնականաբար, նա նախընտրում է զարգացնել իր ուժն ու բարեկեցությունը՝ որպես առողջության, լավագույն կենսապայմանների գրավական:

Լինելով բանական էակ՝ անհիշելի ժամանակներից ի վեր Մարդը փորձում է բացատրություններ գտնել իրեն շրջապատող աշխարհում տեղի ունեցող երևույթների մեկնաբանման համար:
Տիեզերքում, Բնության մեջ նյութերի միացման, քայքայման արդյունքում առաջացող փոփոխությունները, Կյանքի ծագումը նա փորձում էր բացատրել բնական, բանական, տրամաբանական հիմնավորումներով:
Տեսնել, ուսումնասիրել, ճանաչել, ըմբռնել երևույթների էությունը և նրանց փոփոխությունների պատճառա-հետևանքային կապը և այդ շղթայում Մարդու տեղն ու դերը՝ որպես առաքինի, արարող, բարիքներ ստեղծող…
Մարդու և Բնության միասնականության, փոխկապակցվածության դրսևորումն են դարավոր ծեսերն ու տոները, որոնք գովերգում են Բնության հավիտենական շրջափուլերը, հետևաբար և Կյանքի հարատևումը։

Նորաբեր, կանաչագեղ, դալարաբույս գարունն ավետում է «նորաբողբոջ բուսովք և ծաղկոք» սքանչելիորեն փթթող Բնության նորագործումը՝ վերստին նորոգումը:
Նորազգեստ՝ նորաբույս, նորափթիթ երկրի «դալարաբեր արմատք, բոյսք, բանջարք» վերընձյուղվում են, սերմերը ծլարձակում, ծաղկում՝ դալարազարդում են և ազդարարում հողի գալիք պտղաբերումը՝ ծաղկումն ու բարգավաճումը:

«Երփնազարդ տունկք կանաչացան կենդանութեամբ»,- հնչում ու սերնդէսերունդ միմյանց են փոխանցվում ուրախ ավետիսները…

Լուսանկարի հեղինակ՝ Arle

Հայկազունիների իմաստնությամբ զորացած մեր Նախնիք՝ «Այրք ծածկամիտ և խորախորհուրդ», Հայկեան արժեհամակարգն իրենց սերունդներին ժառանգելու զանազան միջոցներ են մշակել։
«Իբր գանձք ծածկաթաքոյց» շարունակել են նրանք հավերժացնել «Հայ ազգի և մարդկանց խնամակալ» «Անբիծ և Անարատ Անահիտ Դիցուհուն, որը Հայոց երկրի Փառքն է ու Կենսատուն»՝ բեղմնավորման, սերնդատվության, հողագործության, կենդանիների և բուսականության, Ջրերի հովանավորը, միաժամանակ նաև Ռազմի և Հայոց պետականության հովանավորը։

ԱՆԱՀԻՏԻ տաճարը Պտերիայում

(լուսանկարը՝ Charles Texier -ի, 1882 թ.)

«Մեծն Տիկնոջ»՝ Անահիտ Դիցամոր հովանավորությամբ տոների ժամանակ Անահտական մեծագանձ տաճարների շուրջ խանդավառ տոնախմբություններին մասնակցում էին Քրմերը, թագավորներն իրենց շքախմբերով, Հայոց աշխարհի տարբեր վայրերից դեպի նվիրական պաշտամունքավայրերը ձգվող բազմահազար ուխտավորները…

Հայկեան Միաբանութեան Քրմերի մեկնաբանմամբ՝ Ոսկեմոր՝ Ոսկեծին և Ոսկեհատ Անահիտ Դիցամոր հովանավորությամբ են նշվում՝

1. Մայրության տոնը՝ Արեգ ամսվա Անահիտ օրը (ապրիլի 8-ին),
2. Մայր Բնության տոնը՝ Ահեկան ամսվա Լուսնակ օրը (մայիսի 13-ին),
3. Խաղողօրհնեքը՝ Սահմի ամսվա Աստղիկ օրը (օգոստոսի 24-ին),
4. Հացօրհնեքը՝ Սահմի ամսվա Անահիտ օրը (սեպտեմբերի 5-ին):

«ԻԲՐ ԳԱՆՁՔ ԾԱԾԿԱԹԱՔՈՅՑ»՝ այսօր էլ Հայոց ներկայիս ոստանի սրտում՝ քաղաքամայր Երևանում՝ Հայոց պետականության պաշտպանի իր կերպարով հիասքանչ բարձունքից սուրը ձեռքին իր զավակներին է հսկում «ՄԱՅՐ ՀԱՅԱՍՏԱՆԸ»՝ ԱՆԱՀԻՏ ԴԻՑԱՄՈՐ վեհությամբ:

Որպես բերքատվություն, առատ պտղաբերում և բարեկեցություն ապահովող Դիցուհի՝ Հայոց հողի պարգևած բարիքները ձեռքին վսեմ հառնում է նա Հայաստան աշխարհի տարբեր վայրերում՝ ի փառաբանումն և ի հարատևումն Հայկեան սերնդի…

Հ.գ. Հայոց դաշտերի գունագեղ ծաղկանց, Անահիտ Դիցամոր կերպարը խորհրդանշող հիանալի բարձրաքանդակի և Դիլիջանում գտնվող՝ Կ. Նուրիջանյանի քանդակի ընտիր լուսանկարների համար մեծ շնորհակալություն շնորհաշատ հեղինակին՝ Arle-ին:

«ԻԲՐԵՎ ԱՐԾԻՎ ՍԱՎԱՌՆՈՒՄ ԵՍ ԼԵՌ ՈՒ ԺԱՅՌ»…

…«Թե ուզում ես երգդ լսեն՝
Ժամանակիդ շո՛ւնչը դարձիր։
Կապվի՛ր նյարդով յուրաքանչյուր
Քո օրերին ու քո դարին»… (Չարենց)

Ժամանակը խամրեցնում, անխնա ջնջում է անցյալի բազմաթիվ իրադարձությունները՝ խնայելով միայն հազվագյուտ էջերը՝ մռայլ կամ պայծառ։
Ժամանակի հերոսների, գործող անձանց գնահատանքի, զանազան պատմությունների վերաիմաստավորման շուրջ հետագայում գրվում են հուշեր՝ փորձելով ըմբռնել փոթորկալից ժամանակաշրջանի «անցուդարձը», արտահայտելով սեփական վերաբերմունքը կատարվածի նկատմամբ…
Հայ ժողովրդի համար օրհասական շրջանում ազգի լավագույն զավակները ներքին պոռթկումով ընդվզում էին՝ մերժելով բռնությունը, պայքարում էին հանուն ազգային բարօրության:
Այդպես, ժամանակի հրամանով՝ Շապին Գարահիսարցի հյուսնը ինքնաբուխ մղումով դառնում է Զորավար Անդրանիկ, որն իրեն ծնող ժողովրդի փրկության գործին է լծվում՝ խիզախորեն անտեսելով դժվարությունները և, ընդվզելով, անձնվիրաբար մարտնչում է թշնամու բազմահազար զորքերի դեմ՝ իր քաջությամբ ոգեշնչելով, հուսավառելով իր ազգակիցներին։

Սասունից մինչև Վան և Հայոց աշխարհի այլ շրջաններում ազատագրական ոգով համակված իր զինակիցների հետ Անդրանիկի վարած անհավասար մարտերի, կռիվների որոշ դրվագներ նկարագրել է Վահան Թոթովենցը՝ ուղենշային համարելով չորս գլխավոր իրադարձությունները՝ Խալիլ փաշայի սպանությունը, Առաքելոց վանքի կռիվը, Ծովասարի կռիվը և Աղթամարի շրջապատման հաղթահարումը: 1915 թվականին Կովկասում Թոթովենցն Անդրանիկի հրամանատարությամբ գործող կամավորական գնդերում էր և մի քանի տարի մշտապես շփվել է Զորավարի հետ՝ քաջատեղյակ նրա շրջապատին։
Թոթովենցն իր շարադրանքում անդրադարձել է նաև Թիֆլիսում՝ Հովհաննես Թումանյանի տանն Անդրանիկի հյուրընկալությանը՝ «որպես ազգական»։

«Հովհաննես Թումանյանն իր մանուկները կբերե, կկանգնեցնե Անդրանիկի առաջ և երգել կուտա Անդրանիկի երգերը։ Մանուկները ոչինչ տեղեկություն չեն ունենար հայրիկին անծանոթ ազգականի մասին, որ եկեր էր գյուղեն և շուտով պիտի երթար»,- գրում է Թոթովենցը՝ «Արսեն Մարմարյան» ստորագրությամբ հրատարակված իր հուշերում (Ա. Մարմարյան «Զորավար Անդրանիկ և իր պատերազմները», էջ 173)։
«Հաճախ ես հանդիպել եմ Թումանյանի տանը Անդրանիկին ու Թումանյանին միասին։
Նրանք իրար շատ էին սիրում՝ բարքերի, ըմբռնումների խիստ նմանություն կար երկուսի միջև։ Անդրանիկը ևս անզուգական պատմող էր։ Նրան լսելիս պատմության, անձնավորությունների, տեղի, ժամանակի ընդհանուր մթնոլորտի ամենաիրական, կենդանի պատկերացում էինք ստանում», — գրել է Թոթովենցը (Ե. Չարենցի անվան Գրականության և արվեստի թանգարան, Թոթովենցի ֆոնդ, թ. 7, էջ 10):

Հանգամանքների բերմամբ օտար երկրներում հայտնված, կյանքի հորձանուտում թրծված, իր տարակարծություններով, հաստատ համոզումներով Զորավարը սթափ մտածողությամբ անդրադարձել է իր ժողովրդի համար վճռորոշ դրվագներին, թեև հիասթափված, ցրված պատրանքներով, սակայն մնալով իրատես, իր սկզբունքներին հավատարիմ…

Հայ արձակագիր Ալեքսանդր Շիրվանզադեն (1858-1935) «Կյանքի բովից» վերնագրած իր հուշերում գրում է.
«…Խոսելով Փարիզի այն ժամանակվա Հայ գաղութի մասին, ես չեմ կարող մոռացության տալ իմ այն հայրենակիցներին, որոնք ժամանակավորապես այցելուներ էին, գալիս էին մեկ կամ մի քանի ամսով որպես ճամփորդներ կամ գործավորներ: Այդ տեսակետից առաջին տեղն էին գրավում դարձյալ, այսպես որակված, ազգային գործիչները, ուզում եմ ասել դաշնակցականները, հնչակյանները և այլ կուսակցություններ, մանավանդ առաջինները: Դրանց համար Փարիզը Ժնևից հետո երկրորդ ուխտատեղին էր: Յուրաքանչյուրն ուզում էր անձամբ բախել Ժոռեսի կամ Պրեսանսեի դռները, մի բան, որ նրանց աչքում հավասար էր բարձրագույն քաղաքական գործունեության:

Հիշում եմ 1907-1908 թվականները, մանավանդ Թուրքիայի հեղափոխության նախօրյակը, հեղափոխության օրերը և հետհեղափոխության ամիսները: Դաշնակցականների և հնչակյանների շարքերում տիրում էր մի արտասովոր իրարանցում: Թվում էր, որ այդ մարդիկ ինչ-որ խոշոր գործ են կատարում կամ երևակայում են, թե կատարում են: Հաճախ աչքի էին ընկնում Ավետիք Ահարոնյանը, Խաչատուր Մալումյանը, Միքայել Հովհաննիսյանը և մի շարք ուրիշներ, որոնց չէի ճանաչում:
Հիշում եմ մի օր, նստած էի Մինաս Չերազի հետ «Սուֆլե» սրճարանի վարի հարկում: Հանկարծ աղմկալի խոսակցությամբ ներս խուժեցին մի քանի դաշնակցականներ, որոնց թվում էր և Խաչատուր Մալումյանը: Նրանց հետ էր և հայտնի թուրք հեղափոխական Ահմեդ Ռիզան: Նրանք շտապ քայլերով բարձրացան սրճարանի վերին հարկը և այնտեղ փակվեցին մի առանձին սենյակում:

— Եկել են Թուրքիայի ճակատագիրը որոշելու,- ասաց Մինաս Չերազը կծու հեգնությամբ:

Խե՛ղճ մարդ: Ես նկատեցի, որ նա իր հոգու խորքում վիրավորված և վշտացած է, որ ինքը մոռացության է տրված այդ մարդկանց կողմից:

Ճիշտ այդ օրերին էր, որ մի անգամ նույն սրճարանում ինձ մոտեցավ մոտ քառասունհինգ տարեկան մի սևահեր տղամարդ հաստ բեղերով, առնական, կարող եմ ասել, գեղեցիկ դեմքով ու թուրքահայ բարբառով հարցրեց.

— Դուք պարոն Շիրվանզադե՞ն եք:
— Այո,- պատասխանեցի ես:
— Թույլ տվեք ծանոթանալ — Անդրանիկ:
— Մեր անվանի հերո՞սը,- հարցրի ես ամենայն լրջությամբ:
— Ա՛հ, վազ անցեք,- գոչեց Անդրանիկն առանց կեղծ համեստության,- ես մի պարզ մահկանացու եմ:

Այսպես թե այնպես, ես ուրախ էի ծանոթանալ այն մարդու հետ, որի մասին այնքան լսել էի ու կարդացել: Ապագայում ես անախորժություն ունեցա այդ մարդու հետ ընդհարվելու, իմ մի սխալ հասկացված դարձվածքի պատճառով: Այդ մասին ես կխոսեմ առանձին, երբ ժամանակը կգա:

— Ինչո՞վ կարող եմ ծառայել ձեզ, պարո՛ն Անդրանիկ,- հարցրի ես, հրավիրելով նրան մի բաժակ սուրճի:
— Ծառայության խնդիր չկա,- ասաց նա,- ես կփափագեի միայն, որ դուք որպես մեկն իմ հայտնի հայրենակիցներից, լսեիք իմ գանգատը դաշնակցության դեմ: Ես չափազանց վրդովված եմ:
— Ի՞նչ է պատահել,- հետաքրքրվեցի ես խորապես, որովհետև մինչև այդ ես Անդրանիկին համարում էի մոլեռանդ դաշնակցական:
— Մի գարշելի տրամադրություն, մի զազրելի ապերախտություն, չգիտեմ ինչպես որակել,- գոչեց նա, իր երկաթյա բռունցքը զարնելով մարմարյա սեղանին այնպես ուժգին, որ իր սուրճի դատարկ գավաթը վար ընկավ և փշրվեց:

Նա բացատրեց: Պարզվեց, որ դաշնակցությունը նրան Փարիզ է ուղարկել հարյուր հրացան գնելու, տալով նրան մի զինագործարանի հասցեն: Անդրանիկն այդ գործարանի հրացանները չի հավանել և ընտրել է մի ուրիշ գործարան և նրանից է գնել հրացաններ, կանխավ որոշված արժեքից մի քիչ ավելի ծախսելով: Այժմ դաշնակցության Ժնևի բյուրոն մերժում է տալ նրան գների տարբերությունը, և մարդն ընկել է նեղ դրության մեջ:

— Բայց գլխավորն այդ չէ,- շարունակեց Անդրանիկն ավելի ու ավելի հուզվելով,- Փույթ չէ, որ այսօր ես նույնիսկ հյուրանոցին վճարելու միջոց չունեմ, փույթ չէ, որ ստիպված եղա դիմել Վռամշապուհ քահանայի օգնությանը: Խնդիրն այլ է և ավելի կարևոր:

Նա պատմեց, որ ինքը եղել է մի հասարակ արհեստավոր — տոկար, (այսպես էլ ասաց՝ «տոկար»), սիրել է իր հայրենիքը, տառապել է թուրքահայ ժողովրդի տառապանքներով, զգացել է, որ մի բանով պետք է նրան օգտակար լիներ, բայց չի գիտցել ինչպես: Ինքն իրանց հեղափոխական «հորջորջողները» մի օր նրան համոզել են ապստամբվել թուրք կառավարության դեմ և զենք բարձրացնել: Եվ նա ապստամբել է՝ ժողովելով իր շուրջը մի խումբ անձնվերներ:

«Իհարկե, ես խենթ չէի, որ չգիտնայի, թե Հայ ազգն իր բոլոր ուժերով ու կարողությամբ չի կրնար տապալել սուլթան Համիդին հզոր կայսրությունը,- ավելացրեց Անդրանիկը դառն հեգնությամբ,- բայց դաշնակցականներն ինձ հավաստիացրել էին, թե եվրոպական պետությունները, տեսնելով մեր ազատագրական շարժումը, կշտապեն մեզի օգնելու: Այս տեսակետից առանձին ջանքեր էին գործադրում մանավանդ Ժնևում պատսպարված շեֆերը:
Նրանք շարունակ թելադրում էին ինձ կռվել, կոտորել, աղմկել, կրկնելով՝ «Մեր ազգի փրկությունը մոտենում է, մի՜ հուսահատվիր»: Եվ ես կռվում էի, կոտորում, սակայն ավաղ, եթե ես մի տեղ կոտորում էի մի քանի տասնյակ ժանդարմներ, անդին, մի ուրիշ տեղ թրքական զորքերն ու համիդականները թալանում ու այրում էին տասնյակ գյուղեր ու կոտորում էին հարյուրավոր-հազարավոր խաղաղ գյուղացիներ: Իսկ օգնությունը Եվրոպայից հապաղում էր ու չէր գալիս»…

Ես բերեցի Անդրանիկի ասածների ընդհանուր բովանդակությունն առանց մանրամասների, մի կողմ թողնելով նրա մի շարք ինքնուրույն որակումները դաշնակցության մասին: Երբ նա լռեց, ես առանց հեգնանքի և անկեղծորեն ասացի.

— Եվ դուք, այնուամենայնիվ շարունակում էիք հավատալ, որ Եվրոպան պիտի գա մի օր, այո՞:
— Այո, հավատում էի, որովհետև այնտեղ՝ հայրենիքում չկար մեկը, որ ինձ բացատրեր ճշմարտությունը: Ես մթության մեջ էի, ես մոլորված էի… ճշմարտությունն ինձնից թաքցնում էին:
— Իսկ ա՞յժմ:
— Այժմ: Ա՜հ այդ է, որ ես փափագ զգացի ձեզի ըսելու: Այժմ իմ աչքերը բացվել են հոս գալուցս հետո: Այժմ պարզ տեսնում եմ, որ այդ բոլորը սուտ է եղել, խաբեբայություն: Այժմ ինձ համար կասկածից դուրս է, որ ոչ մի եվրոպական պետություն անկեղծորեն շահագրգռված չէ մեզի իրական օգնություն ցույց տալու, ուր մնաց Թուրքիայի հետ կռվելու:
— Բայց ինչո՞վ եք բացատրում դաշնակցականների վարմունքը, ի՞նչ շահ ունեին նրանք ձեզ մոլորեցնելու:
— Շա՞հ,- կրկնեց Անդրանիկն այն կծու ու կսկծալի ծիծաղով, որ խորապես դառնացած ու վշտացած հոգու խորքից է գալիս: — Դաշնակցությանը գործ էր հարկավոր, իրական, շոշափելի գործ, թող այդ գործը լիներ մի ամբողջ ժողովրդի կործանումը: Նրա ջերմ ցանկությունն էր աղմկել, աղմկել, փոթորիկ բարձրացնել՝ թեկուզ այդ փոթորիկը լիներ մի փոքրիկ, մի խաղաղ լճի մեջ: Նրան հարկավոր էր մի որևէ շարժում, մի որևէ դղրդոց այնտեղ, Թուրքիայում, որպեսզի թե՜ Կովկասում և թե՜ այստեղ՝ Եվրոպայում գոռա ու աղաղակի. «Ահա տեսե՜ք, տեսե՜ք, ես գործ եմ կատարում, դրա՜մ տվեք: Տվե՜ք, որ իմ շեֆերն ապրեն խաղաղ Եվրոպայի ամենագեղեցիկ վայրերում, և որպես դիպլոմատներ զորավորների դռները մաշեն ու ազգի ինքնասիրությունը ոտնատակ անեն»:

Ինձ համար նորություն չէին Անդրանիկի ասածները դաշնակցության հոռի գործունեության մասին: Նորությունն այդ մարդու հուսախաբությունն էր. մի մարդու, որ իր ամբողջ կյանքը նվիրել էր մի անհուսալի գործի և այժմ տեսնում էր, որ ինքը խաբված է եղել: Պարզ է, որ մարդ հոգով տառապում էր:

Մեր խոսակցությունը երկար չտևեց: Անդրանիկը վրդովված էր անսահման և երբեմն իր որակումների մեջ դաշնակցության դեմ հասնում էր ծայրահեղության, չխնայելով ոչ մի ածական, իսկ ես չէի ուզում կրակի վրա յուղ թափել: Ահա ինչու, ես զգացի մի տեսակ հոգեկան թեթևություն, երբ այդ պահին սրճարան մտավ դաշնակցության նախկին շեֆ, բժիշկ Հովհաննես Լոռիս-Մելիքյանը, նա, որ դառնացած բաժանվել էր իր նախկին ընկերներից ու գաղափարներից, թեև բավականաչափ խուսափում էր նրանց մասին վատ խոսելուց: Ես Անդրանիկին ծանոթացրի նրա հետ և ինքս շտապեցի հեռանալ: Պարզ էր, որ նրանք իրարու լավ կհասկանային, քան ես…

Շուտով վրա հասավ թուրքական հեղափոխությունը»…

«Իբրև արծիվ սավառնում ես լեռ ու ժայռ,
Թնդացնում ես երկինք, գետինք տենչավառ,
Սուրբ անունդ պետք է հիշվի դարեդար.
Հսկա լերինք քեզ ապաստան, Անդրանի՛կ:

Թշնամիներ երբ լսեն քո անունը,
Օձերի պես պիտ սողան իրանց բույնը,
Երակներիդ ազնիվ քաջի արյունը
Չցամաքի մինչ հավիտյան, Անդրանի՛կ»… ( Գուսան Շերամ, 1904 թ.)

«ԿԱՌՈՒՑՈՒՄՆԵՐԻ ՄԱՍԻՆ», «ՊԱՏԵՐԱԶՄՆԵՐԻ ՄԱՍԻՆ»…
(ՊՐՈԿՈՊԻՈՍ ԿԵՍԱՐԱՑԻ)

4-րդ դարում Հայոց աշխարհը համառ պայքար էր մղում հանուն անկախության պահպանման: Սակայն քրիստոնեության տարածմանը հաջորդող տասնամյակներին՝ 387 թվականին Հայքը բաժանվեց Սասանյան Պարսկաստանի և Հռոմի միջև: Հայքի արևմտյան փոքր հատվածը (1/5-րդը)՝ Բարձր Հայքը, Ծոփքը, Աղձնիքի մի մասն անցան արևելյան հռոմեական կայսրությանը՝ Բյուզանդիային, իսկ մեծ մասը սասանյան պետության մի մարզը դարձավ և կառավարվում էր մարզպաններով:
Մարզպանական շրջանում Հայքն իր ներքին ինքնուրույնությունը պահպանեց, նախարարական կարգը նույնիսկ ամրապնդվեց, և Հայքի անկախությանն ու վերամիավորմանն էին ձգտում Հայոց նախարարները, որոնք փոքրիկ իշխանություններ էին, և իրենց ձեռքում էր ողջ այրուձին:
Եղիշեի հաղորդմամբ՝ Արշակունյաց թագավորության անկումից հետո «ի նախարարսն Հայոց անկանէր թագաւորութիւնն. զի թէպէտ և գանձն յարքունիս Պարսկաց երթայր, սակայն այրուձին Հայոց բովանդակ ի ձեռն նախարարացն առաջնորդէր ի պատերազմիս» (Եղիշէի «Պատմութիւն Վարդանանց», Տփղիս, 1904 թ., էջ 12):

Մյուս կողմից՝ հռոմեական կայսրության երբեմնի փառքի վերականգնման նպատակով Բյուզանդիայի կայսր Հուստինիանոսը (482թ.-565թ.) հետագայում ձեռնարկեց օրենսդրական և վարչական փոփոխություններ՝ իր երկրի ռազմական հզորության ապահովման համար։ Նրա ժամանակակից՝ Զ (6-րդ) դարի բյուզանդացի պատմիչ Պրոկոպիոս Կեսարացին Հուստնիանոսին ներկայացնում է որպես «խորամանկ, նենգ, կեղծավոր, ծածկաﬕտ, երկերեսանի ﬕ անձնավորություն», որն իր «անմիտ փառասիրության», «անսահման արծաթասիրության պատճառով կեղեքում էր ողջ երկիրը»:

«… Ահա նա այդպես տնօրինեց Մեծ Հայք կոչված (երկրի) գործերը։ Ինչ վերաբերում է մյուս Հայքին, որը գտնվում է Եփրատ գետից այն կողմ և տարածվում է մինչև Ամիդ քաղաքը, այնտեղ իշխում էին հինգ Հայ սատրապներ, որոնց իշխանությունը ժառանգական էր և ցմահ։ Նրանք հռոմեացիների կայսրից ստանում էին միայն նշանակներ (տարբերանշաններ, Կ. Ա.):
Այդ նշանակների մասին արժե խոսել, քանի որ դրանք ոչ ոք չի տեսնելու այլևս։
Դա բրդյա քղամիդ էր, սակայն ոչ թե ոչխարի բրդից, այլ ծովից հավաքված։ Այդ բուրդը բուսնում է պիննոս կոչված ծովային կենդանիների վրա։ Ծիրանիի այն մասը, որի վրա սովորաբար գցվում էր բեհեզը՝ ոսկուց էր։ Քղամիդի վրա ամրացված էր լինում ոսկե ճարմանդ՝ մեջտեղում պատվական քար։ Այդ ճարմանդից ոսկե լայն շղթաներով կախված էին երեք հակինթ։ (Քղամիդից բացի) կար նաև մետաքսյա պատմուճան, ամենուրեք պաճուճված ոսկեհուռ զարդերով, որոնց «պլումիա» (փետուր, Կ. Ա.) են անվանում, և մինչև ծունկը հասնող կարմիր կոշիկներ (սռնապաններ, Կ.Ա.), որոնք սովորաբար հագնում են միայն հռոմայեցիների և պարսից թագավորները։
(Մեծ Ծոփաց Թեոդորոս սատրապն այս զգեստով ներկայացավ Նփրկերտ քաղաքը Պարսից Կավատ արքային)։
Հռոմեական զորքը երբևիցե օգնություն չի ցուցաբերել ո՛չ Հայոց թագավորին, ո՛չ էլ սատրապներին։ Պատերազմական գործերում նրանք ինքնուրույն էին»։ («Կառուցումների մասին», Գիրք Գ, գլուխ 2, էջ 190-191):

«Հայկական զինված ուժերը, որոնք այնքան անհրաժեշտ էին հայրենիքի պաշտպանության համար, պաշտպանում էին կայսրության շահերը Աֆրիկայում, Իտալիայում, Թրակիայում, Լազիկայում և այլուր։
Պրոկոպիոսը հանվանէ հիշատակում է 17-ից ոչ պակաս Հայ զորահրամանատարներ բյուզանդական բանակում՝ Հուստինիանոսի ժամանակաշրջանում, անխտիր ընդգծելով յուրաքանչյուրի ռազմական մեծ ընդունակությունները և քաջությունը։ Նշանավոր Արտավան և Արշակ Արշակունիներ, Ամենակարող Նարսես զորավար, Սիտտաս, Հրահատ, Սահակ և Նարսես Կամսարականներ, Ակակիոս, Ադոլիոս, Արտավազդ, Հովհաննես Գուզես, Համազասպ, Գիլակիոս-Գլակ, Անզալաս-Ընջուղ, Ֆազաս և շատ ու շատ ուրիշներ… Ահա այն փայլուն զորավարների անունները, որոնք բոլորն էլ ընկան ռազմի դաշտում՝ պաշտպանելով, իհարկե, ոչ թե Հայ ժողովրդի շահերը, հաճախ նույնիսկ գործելով ընդդեմ Հայ ժողովրդի։
Հուստինիանոսը հարկերի հսկայական բեռ դրեց իրեն ենթակա Հայաստանի վրա։ Այդ բոլորը չէր կարող չլցնել Հայերի համբերության բաժակը, չէր կարող չգրգռել Հայերի ատելությունը ընդդեմ կայսեր և չնայած Բյուզանդիայի բոլոր ժողովուրդներն էին հեծում Հուստինիանոսի լծի տակ, բայց միայն Հայերն էին, որոնք փորձեցին վերջ տալ այդ բանին, ճիշտ է՝ անհաջող, մահափորձ կատարելով Հուստինիանոսի դեմ։
Ահա այսպիսի ժամանակաշրջանում էր ապրում Պրոկոպիոս Կեսարացին և այդ շրջանի պատմությունն է շարադրել իր բազմաթիվ գործերում։
Առանց նրա աշխատությունների մենք լրիվ պատկերացում չէինք ունենա Հայաստանի, հատկապես V դարի վերջի և VI դարի առաջին կեսի Բյուզանդական Հայաստանի սոցիալ-տնտեսական, քաղաքական վիճակի, այնտեղ կատարված քաղաքաշինության, բերդաշինության և այլ հարցերի մասին։
Պրոկոպիոս Կեսարացու երկերը և Հուստինիանոս կայսեր՝ Հայաստանին վերաբերող մի քանի օրենսդրական փաստաթղթերն են մեր հիմնական աղբյուրները դեպքերով լի այդ կարևոր ժամանակաշրջանի ուսումնասիրության համար» (Հ. Բարթիկյան):

Պրոկոպիոսի՝ «Պատերազմների մասին» գրքի էջերում կարդում ենք.
«… Զորքերը մարտի էին դասավորվել հետևյալ կերպ. երկու կողմն էլ շարվել էին դեմ առ դեմ, հնարավորին չափ խոր ու լայն ճակատ կազմած: Հռոմեական զորքի ձախ թևը՝ բլրի մոտ գլխավորում էին Նարսեսն ու Հովհաննեսը՝ ունենալով հռոմեական զորքի լավագույն մարտիկներին… Աջ թևում էին գտնվում Վալերիանոսը, Հովհաննես Ֆագասը և Դագիսթայոսը՝ մնացած բոլոր հռոմեական զորքով։
…Ճակատի կենտրոնում Նարսեսը տեղադրեց լանգոբարդներին, էրուլներին և մնացած բոլոր բարբարոսներին։ Նա նրանց հրամայեց ձիերից իջնել, կազմել հետևակ, որպեսզի եթե հանկարծ մարտի ընթացքում վախկոտություն ցուցաբերեն կամ էլ դավաճանություն, չկարողանան անմիջապես փախուստի դիմել։
… Որոշ ժամանակ ոչ ոք չէր սկսում մարտը, այլ հանգիստ մնում էին՝ սպասելով հակառակորդի հարձակմանը։
Այնուհետև գոթերի զորքից Կոկկաս անունով մեկը, որը քաջ մարդու մեծ հռչակ ուներ, ասպատակեց իր ձին, եկավ կանգնեց հռոմեական զորքի դիմաց և հրավիրեց ցանկացողին իր հետ մենամարտի դուրս գալ։ Այդ Կոկկասն անցյալում հռոմեական զինվոր էր և դասալիք էր եղել Տուտիլասի մոտ։
Իսկույն նրա դեմ դուրս եկավ Նարսեսի դորիֆորներից մեկը, ծագումով Հայ, անունը Անզալաս, նա ևս ձի էր հեծած։
Կոկկասը նախահարձակ եղավ թշնամուն նիզակահար անելու մտադրությամբ՝ նշան բռնելով նրա փորին։ Բայց Անզալասը հանկարծակի մի կողմ քաշեց իր ձին և (հակառակորդի) թափը օգուտ չունեցավ։ Այդ ձևով (Անզալասը) հայտնվեց թշնամու կողքին և իր նիզակը խրեց նրա ձախ կողքին։
Նա անշնչացած, ձիուց գետին գլորվեց։ Հռոմայեցիների զորքի մեջ մեծ աղաղակ բարձրացավ…» (Պրոկոպիոս, «Պատերազմների մասին», գիրք 8, գլուխ 31)։

«…Հետախույզների մասին կասեմ հետևյալը։
Պետությունը դեռ վաղուց բազմաթիվ մարդկանց էր պահում, որոնք գնալով
թշնամիների մոտ, լինելով պարսից արքունիքում, կամ առևտրի, կամ էլ այլ պատրվակով, ճշգրիտ կերպով ամեն ինչ հետախուզում էին, վերադառնում հռոմայեցիների երկիրը և թշնամիների բոլոր գաղտնիքները հաղորդում իշխանություններին։ Վերջիններս նախօրոք տեղյակ լինելով, ապահով էին և ոչ մի անակնկալի չէին հանդիպում։
Այս սովորությունը դեռ վաղուց գոյություն ուներ նաև մարերի մոտ: Խոսրովը, ինչպես պատմում են, ավելի բարձր ռոճիկ տալով հետախույզներին, մեծ օգուտներ քաղեց նրանցից:
Նա իմանում էր այն ամենը, ինչ տեղի էր ունենում հռոմայեցիների մոտ։ Իսկ Հուստինիանոսը նրանց վրա ոչ մի դրամ չծախսելով, հոոմայեցիների երկրից վերացրեց հետախույզների անունն անգամ, որի պատճառով շատ սխալներ թույլ տրվեցին, և Լազիկան գրավվեց թշնամիների կողմից, որովհետև հռոմայեցիներն ամենևին չգիտեին, թե պարսից արքան իր զորքով երկրի որ մասում է գտնվում… (Պրոկոպիոս Կեսարացի, «Գաղտնի պատմություն», գլուխ 30):

Շարունակությունը՝ հաջորդիվ…