Category: Histoire

ՋՈՒՂԱ.
ՀԱՅ ՎԱՃԱՌԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ ՊԵՐՃԱՆՔՆ ՈՒ ՓԱՅԼԸ՝ 17-ՐԴ ԴԱՐՈՒՄ (ՄԱՍ Բ)

Հայոց բազմահազարամյա պատմության շղթայում բացառիկ փուլ է Կիլիկիայի Հայկական թագավորությունը՝ միջազգային առևտրական ուղիներում Հայ վաճառականների ծավալած հարուստ գործունեությամբ:
Տարբեր երկրներում պահպանված զանազան սկզբնաղբյուրների՝ նոտարական բազմաթիվ գործերի ու այլ փաստաթղթերի (գործարքների) հավաստմամբ՝ Հայկական առևտրական ցանցը տարածված էր ժամանակի կարևորագույն կենտրոններում՝ ներկայիս Ֆրանսիայի Մարսել նավահանգստային քաղաքում, Մոնպելիեում, Նարբոնում ու Նիմում, նաև՝ Ջենովայում (Իտալիայում) և այլուր (Ֆրանսիայում Հայ վաճառականների ներկայությունը 6 -7-րդ դարերից է փաստվում, իսկ 12-14-րդ դարերում Մոնպելիեի համալսարանի դռանը փակցվում էին Կիլիկյան ու ֆրանսիական դրամների փոխարժեքների սակացանկերը)…

Փոխադարձաբար՝ Կիլիկիայի քաղաքները ևս «հեղեղված» էին այլ երկրներից ժամանած վաճառականներով:
Թանկարժեք մետաղներն ու քարերը, մետաքսը, բամբակը, գորգը, կարպետն ու ու կերպասը, բազմաբույր համեմունքներն ու բազմաբնույթ անթիվ ապրանքները ներմուծվում ու արտահանվում էին քաղաքից-քաղաք, երկրե-երկիր…

Դեռևս 11-12-րդ դարերից՝ Անիի Բագրատունյաց թագավորության (885-1045) անկումից հետո, Հայաստանից ու Բյուզանդական կայսրության տարբեր շրջաններում ապաստանած Հայերից արտագաղթել էին դեպի Ղրիմ ու այլ տարածքներ: Սևծովյան ավազանի երկրների հետ առևտրի համար նպաստավոր այդ շրջանում՝ Ղրիմի ծովափնյա քաղաքներում (Կաֆայում, Խերսոնեսում, Սուդակում) հաստատված Հայերը նշանակալի դեր ունեին առևտրական ու տնտեսական հարաբերություններում…

Եվ հնագույն շրջանից եկող այդ ավանդույթները, որոնք շարունակվեցին վաղ միջնադարում ու հետագայում, ծաղկման մի նոր փուլ ապրեցին Նոր Ջուղայում՝ 17-րդ դարում…

Ստորև՝ Րաֆֆու «Դավիթ Բեկ»-ից մի հատված, ուր նկարագրվում է Հայ վաճառականների դերը՝ 16 -17-րդ դարերում…

«Պարսկաստանի Հայերը շատ հին ժամանակներից հարաբերություններ ունեին ռուսաց արքունիքի հետ, իսկ Ալեքսեյ Միխայլովիչ թագավորի օրերում նրանց հարաբերությունները ավելի կանոնավոր ձև ստացան։
Սպահանի Հայերը, որ այն ժամանակ մեծ դեր էին խաղում հնդկա-եվրոպական վաճառականության մեջ, ոչ սակավ անգամ ուղարկում էին իրանց պատվիրակներին հիշյալ թագավորի մոտ, կապում էին նրա հետ զանզան առևտրական դաշնագրեր և ստանում էին նրանից զանազան արտոնություններ իրանց Ռուսաստանի վրայով դեպի Եվրոպա կատարած վաճառականության վերաբերությամբ։

Ամեն անգամ, երբ Հայոց պատվիրակները հայտնվում էին ռուսաց արքունիքում, բերում էին իրանց հետ թանկագին ընծաներ:
Դրանցից մեկն էր այն գեղեցիկ բազկաթոռը, շինված արծաթից և ոսկուց, զարդարած խոշոր ալմաստներով, յաղութներով, մարգարիտներով ու ֆիրուզաներով, որը Սպահանի մի առևտրական ընկերության կողմից Խոջա-Զաքար Սարհադյանցը մատուց Ալեքսեյ Միխայլովիչին։

Բացի վաճառականական հարաբերություններից, Սպահանի Հայերը ռուսների արևելյան քաղաքականության մեջ նույնպես մեծ դեր էին խաղում։ Նրանք շատ անգամ լինում էին միջնորդներ ռուսաց արքունիքի և պարսից դռան մեջ, պայմաններ էին կապում և վճռում էին այլ և այլ խճճված գործեր։
Պետրոս Մեծի թագավորության ժամանակ Պարսկաստանի Հայերի հարաբերությունները ռուսաց արքունիքի հետ ավելի ևս ամրապնդվեցան։ Մեծ թագավորի նախորդները գտնում էին Հայերի մեջ ավելի առևտրական ընդունակություններ և նրանց ձեռքով կամենում էին վաճառականությունը Ռուսաստանում զարգացնել։ Իսկ Պետրոս Մեծը, բացի այդ ընդունակություններից, գտավ Հայերի մեջ բոլոր այն հատկությունները, որ կարող էին նպաստել նրան իր աշխարհակալությունները դեպի արևելք տարածելու։
Կասպից ծովի վրա լողում էին Հայերի բազմաթիվ նավերը։
Արևելքի ամբողջ արդյունաբերական աշխարհը նրանց ձեռքումն էր։
Հնդկաստանի բոլոր նշանավոր առևտրական կենտրոններում նրանք ունեին կալոնիաներ։
Ջավա, Սումատրա և Փիլիպյան կղզիների վրա նրանք տեղափոխվեցան դեռ XVI դարու վերջերում, իսկ Մադրասի, Կալկաթայի, Բոմբայի, Սինգապուրի մեջ՝ Շահ-Աբաս մեծի մահից հետո։
Ամեն տեղ նրանք առևտուր ունեին ոչ միայն ժողովրդի հետ, այլ գլխավորապես ժողովրդի իշխողների՛ հետ, որոնց ձեռքում հավաքվում էր երկրի հարստությունը՝ որպես հարկերի փոխանորդ։ Բիրմանիայի ալմազը, որ սեփականություն էր միայն թագավորի, ծախվում էր Հայերի՛ ձեռքով։ Պարսկաստանի մետաքսը, որ ստանում էին թագավորները, բոլոր Հայերի՛ ձեռքով էր տարվում դեպի Եվրոպա։
Անդադար հարաբերություններ ունենալով թագավորների և զանազան երկրների իշխանների հետ, Հայերը ա՛յն աստիճան մտերմացել էին նրանց հետ, ա՛յն աստիճան հավատարմություն էին գտել նրանց մոտ, որ ծանոթ էին նրանց բոլո՛ր թույլ կողմերին, գիտեին նրանց բոլո՛ր գաղտնիքները։
Այդ առիթ էր տալիս Հայերին երբեմն մեծ դերեր խաղալ Արևելքի իշխողների՝ միմյանց հետ ունեցած հարաբերությունների մեջ, մանավանդ, որ այդ իշխողները նրանց փողին, խելքին և օգնությանը միշտ կարոտություն ունեին։
Պետրոս Մեծի արծվի աչքերից չէր կարող աննկատելի մնալ այդ իրողությունը և նա աշխատեց իր ձեռքը ձգել Հայերին — Արևելքի այդ ամենահարմար բանալին։
Հայերը ցույց էին տալիս ամեն տեսակ պատրաստակամություն մեծ թագավորի մեծ նպատակները իրագործելու համար։
Բաքուն և Կասպից ծովի հարավային եզերքի վրա գտնված պարսկական երկրները՝ Ռաշտը, Գիլանը, Մազանդարանը, այդ կիտրոնիների, ձիթենիի, մետաքսի և վարդենիների աշխարհը տիրեց նա գլխավորապես Հայերի՛ առաջնորդությամբ։
Հայերը նրա պիոները դարձան ամեն տեսակ գործողությունների մեջ։ Հաշտարխանում նստած էր որպես Հայոց հոգևոր առաջնորդ, բայց իսկապես որպես ռուսաց պատերազմական գործակատար, Մինաս վարդապետը։ Նրա հավատարմատարը՝ Պետրոս Դի-Սարգիս Գիլանենց Հայազգին նստած էր Ռաշտում և Պարսկաստանի ու առհասարակ Արևելքի բոլոր նշանավոր անցքերի մասին տեղեկություններ էր տալիս Սարգիս վարդապետին, որը իր կողմից հաղորդում էր ռուսաց կառավարությանը։
Ղարաբաղի մելիքների բանակցությունները ռուսաց կառավարության հետ կատարվում էին սկզբում Գանձասարի առաջնորդ Եսայի եպիսկոպոսի ձեռքով, իսկ հետո Ներսես եպիսկոպոսի և Դուզախի կառավարիչ մելիք Եգանի ձեռքով»:

«Հետաքրքրական է, որ Հայ վաճառականների գործառնությունները Ռուսաստանում հետքեր են թողել պետության պաշտոնական թղթերի մեջ և դրանք հավաքված են ու տպված» («Собрание актов, относящихся до обоэрении истории армянского народа», М. 1833 ч. 1),- գրում է Լեոն իր աշխատության մեջ:

«Այնպես որ՝ կարելի է քայլ առ քայլ հետևել այդ առևտրական հարաբերությունների զարգացման: Առաջին ծանոթ արձանագրությունը վերաբերում է 1626 թվականին, երբ Մոսկվայում թագավորում էր առաջին Ռոմանովը՝ Միխայիլ Ֆեոդորովիչ: Նրա որդի Ալեքսեյի թագավորության երկրորդ տարին (1647 թ.) Թավաքալյան անունով մի Հայ խնդրում է նրան տալ հրովարտակներ, որ ինքն իր ապրանքներով շրջե զանազան քաղաքներ։ Իսկ 1660-ին նույն ցարի մոտ գալիս է «Սպահանից Հայ վաճառական Զաքար Սահրադյանը՝ մատուցանելու համար թագավորին առևտրական ընկերության կողմից ընծա՝ ոսկով և արծաթով ու ադամանդներով, հակինթներով և մարգարիտներով ընդելուզած բազկաթոռները, որոնք գնահատված են 22.589 ռուբլի 60 կոպ. ինչպես նաև ուրիշ ընծաներ։
Դեսպանական «Պրիկազի» մեջ այս վաճառականը բացատրություններ տվեց Հնդկաստանից թանկագին քարեր և թութակներ բերելու և Պարսկաստանից Ռուսաստան ոսկերիչներ, արծաթագործներ, հղկիչներ և այլ արհեստավորներ հրավիրելու մասին։
Եվ նորից ու նորից վերադարձվեց Պարսկաստան։
Այս ընծայի մասին հետևյալ մանրամասնություններն է հաղորդում «Բազմավեպ» կիսամսյա հանդեսը։
«Ռուսաց Ալեքս թագավորին օրերը, 1659-ին, Ասպահանի Հայ վաճառականներեն Զաքար Սահրադյան անունով մեկը, որ պարսից փոխարքային ալ գործակալն է եղեր, ծովով Աժտերխան (Աստրախան, Կ.Ա.) կուգա, անկեց ալ 1660-ին թագավորական հրամանով Մոսքվա քաղաքը կը հասնի ինն ընկերով:

Ասիկա թագավորին ընծա կը բերե մեկ պղնձի վրա քաշված պատկեր մը՝ Քրիստոսի ընթրիքը. մեկ ոսկիե մատանի, այլևայլ սուղ բաժակներ, ազնիվ ըմպելիքներ ու անուշահոտ նյութեր, բայց ամենեն երևելի ընծան եղած է թագավորական աթոռը, որ Զաքարին հայրը շիներ է եղեր:

Ասոր շատ տեղը ոսկի է, ու վրան մեծ ու պզտիկ 876 ադամանդ կա, 1 լալ, 1223 հակինթ մանր ու խոշոր, երեք կարգ մարգրիտ, անկե զատ երկուք ալ մարգրիտներով ձևացուցած հրեշտակներ:
Ան ատենի վաճառականները ասոնց ամենուն գինը կտրեր են 24.443 րուպլի, վոր հիմիկվա արժեքով 550.000 ղուրուշեն ավելի կընե:
Թագավորն ալ գրեթե նույնչափ ստակ կուտա Սահրադյանին. ասկե զատ իրեն ու իր ընկերներուն թագավորական ռոճիկ կը կապե ան հինգ ամսի չափ ժամանակն, որ Մոսքվա կեցեր են և ետքը իրենց տեղը կը ճամբե…
Այն աթոռը ռուսի թագավորները հին ատենը կը գործածեն եղեր թագ դնելու օրերին, մեծ տոներուն, եկեղեցական հանդեսներու կամ թափորներու ատեն, և օտար տերությունից դեսպանները ընդունելու ժամանակին: Հիմա միայն թագավոր օծվելու ատենը կը գործածեն «Վերափոխման տաճարին» մեջ. իսկ սովորաբար Կրանովիթայա Փալաթա ըսած թանգարանը կը պահվի»:

«Այս Զաքարը հետո այլևս մեջտեղ չի երևում։ Ի՞նչ էր նա: Միայն ընծա բերո՞ղ։
Որքան և մեծ հասկացողություն ունենանք Նոր Ջուղայի խոջաների դրամական կարողության մասին, բայց այնպես չենք կարող ընդունել, որ մի անհայտ մարդ այդքան ծանրագին ընծա աներ մի ուրիշին։ Նշանակում է, որ Սահրադյանը ընծա բերող էր և գլուխ էր մի պատգամավորության, որի մեջ, բացի իրանից, կային ինը հոգի:
Ռուսական բնագիրը պարզ կերպով ասում է, թե այդ ընծան «Հայ առևտրական ընկերության» կողմից էր։ Թե ի՞նչ «Ընկերություն» էր այդ և քանի՞ հոգուց էր բաղկացած, մենք չգիտենք։
Բայց որ նա կազմակերպված էր Ջուղայում, այդ հաստատվում է նրանով, որ Սպահանում այդ ժամանակ Հայ ազգաբնակություն չէր ապրել, ամբողջը տեղափոխված էր Ջուղա։
«Ընկերությունը» դրամական խոշոր միջոցներ ուներ։ Այս ապացուցում է ոչ միայն Մոսկվայի ցարին ուղարկած ընծան, այլև այն ընդարձակ առևտրական գործառնությունը, որ նա ծավալեց Ռուսաստանի մեջ տարիների ընթացքում։
Զաքար Սահրադյանի առաքելությունը միայն սկիզբ էր դնում բանակցություներին, թե ի՛նչ պայմաններով և արտոնություններով կարող էր գործունեություն սկսել Ջուղայի առևտրական ընկերությունը Ռուսաստանում։
Բանակցությունները երկար տևեցին՝ յոթը տարի, երևի ընդհատումներ ունեցան։
Վերջապես 1666-ին Մոսկվա են գնում առևտրական ընկերության երկու գործակալներ՝ Ստեփան Ռոմադանեցի և Գրիգոր Լուսիկյան (շատ հաճախ գրվում էր և Հուսիկյան, Гусиков), որոնք, վերջացնելով բանակցությունները, հետևյալ տարին կնքեցին առևտրական դաշնագիր, և այդ ժամանակից էլ Հայ խոջայական կապիտալը հաստատ հիմքեր էր դնում Ռուսաստանում, ստանալով մի շարք արտոնություններ և երաշխավորություններ ցարական կառավարությունից։
Ռուսաստանը, բացի շուկա դառնալուց, Հայ վաճառականներին տալիս էր ազատ անցք՝ իրենց ապրանքները տանելու համար եվրոպական վաճառանոցները։
Ապրանքների ապահով տեղափոխումը Աստրախանից Վոլգայի վրայով դեպի Մոսկվա և ուրիշ տեղեր երաշխավորում էր կառավարությունը» (մեջբերումները՝ Լեո «Խոջայական կապիտալ», Երևան, 1934):

Շարունակությունը՝ հաջորդիվ…

ՋՈՒՂԱ.
ՀԱՅ ՎԱՃԱՌԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ ՊԵՐՃԱՆՔՆ ՈՒ ՓԱՅԼԸ՝ 17-ՐԴ ԴԱՐՈՒՄ (ՄԱՍ Ա)

Պատմական ոչ բարենպաստ պայմանների բերմամբ՝ թուրք-պարսկական պատերազմի արդյունքում Հայրենիքից բռնի տեղահանված Հայության մի ստվար հատված՝ 17-րդ դարի սկզբին հայտնվեց Պարսկաստանում՝ օտար ափերում՝ այլազգիների միջավայրում սեփական ազգային դեմքն ու հոգեկերտվածքը պահպանելու խնդիրներին դիմակայելով ու հավելելով դարերի ընթացքում աշխարհի զանազան առևտրական ճանապարհների հանգուցակետերում բնակություն հաստատած Հայ վաճառականների հիմնած գաղթօջախների թիվը:

Նախիջևանի Ջուղա քաղաքից Շահ Աբաս Ա-ի (1587-1629 թթ.) տեղահանած Հայության մի մասը, որի ձեռքում կուտակված էր «Խոջայական հարուստ կապիտալը», վերաբնակեցվեց Սպահանի մերձակայքում, ու հիմնվեց Նոր Ջուղան, որի Հայ վաճառականությունը կարճ ժամանակում դարձավ Արևելքի ու Արևմուտքի միջև կարևոր միջնորդ:

«16-րդ դարում Արաքսյան առևտրական կապիտալը բացառապես գյուղերում և ավաններում էր պարփակված։ Այս կապիտալին է, որ մենք տալիս ենք «խոջայական» հատուկ անունը։
Խոջա, սովորաբար, նշանակում է «վաճառական»՝ ամեն կարգի, սկսած գյուղական մանր փերեզակից, մինչև խոշոր առևտրի ներկայացուցիչները։
Բոլոր աստիճանավորումների վրա էլ խոջայությունն ունի իր պատվավոր նշանակությունը, որ չափվում է խոջայի գործերի դիրքերով. կային մեծ խոջաներ, կային և փոքրերը։
Փոքրերը մեծերից են կախված և կազմում են մանր, ընդարձակ տարածված խանութպանությունը, որ վաճառելի ապրանքներ ստանում է մեծ խոջաներից և այդպիսով կազմում է նրանց գործակատարությունը, ասել է՝ նրանց անձնվեր զինվորությունը, նրանց ուժն ու շահը»,- գրում է Լեոն («Խոջայական կապիտալ», Երևան, 1934):

Պարսկաստանի արտաքին առևտրական և քաղաքական կապերն ընդլայնելու, այդ երկրի հետամնաց տնտեսությունը զարգացնելու նպատակով տեղահանված Հայ վաճառականներն ու արհեստավորները, նրանց հետ նաև բնակչության մյուս հատվածները՝ հաստատվելով այն ժամանակվա Պարսկաստանի մայրաքաղաք Սպահանին կից, Զայանդերուն գետի մոտ, Հայ խոջաների հովանավորությամբ արագ ծաղկեցրեցին Հայկական Նոր Ջուղա թաղամասը։

Այս տեղահանմամբ Հայկական կապիտալը նույնպես «տեղահանվեց»՝ Սպահանը դարձնելով խոջայական հարստության կարևորագույն կենտրոններից մեկը։
Խոջաները, որոնք առևտուր էին անում, գործարքներ կապում Եվրոպայի տարբեր երկրներում, Չինաստանում, Հնդկաստանուն ու բազմաթիվ այլ երկրներում, տնտեսական գործունեությունից բացի նաև դիվանագիտական հարցեր էին կարգավորում:

«Ջուղայեցի խոջան ոտի տակ էր տալիս համարյա ամբողջ աշխարհը, և մենք ունենք մի երկար ցանկ այն տեղերի, ուր նա երևան էր գալիս գնողի և վաճառողի դերում»…

…«Թեև այսքան շատ են և խճճված Ջուղայի առևտրական ճանապարհները, բայց և այնպես, խոջայական կապիտալի ամենագլխավոր ձգողական ուղղությունները երկուսն էին — դեպի հարավ՝ դեպի Հնդկաստան և դեպի հյուսիս՝ դեպի Ռուսաստան։
Ավելի շատ սիրվածը, ավելի շատ բանուկը հարավային ուղղությունն էր, և այս այն բնական պատճառով, որ կարելի էր շատ հարստություններ արտահանել, մինչդեռ Ռուսաստանը գրեթե բացառապես ներմուծման և սպառողության երկիր էր:

Խոջայական կապիտալը ճանաչել էր Հնդկաստանի ճանապարհը Նոր Ջուղայի կառուցումից շատ առաջ էլ, դեռ նույնիսկ 16-րդ դարում:
Մենք գիտենք արդեն, որ խոջայական առևտրի գլխավոր ճյուղերից մեկը գոհարավաճառությունն էր, իսկ ամեն տեսակ թանկագին քարերի հայրենիքը Հնդկաստանն էր։
Թեթև ու փոքր, հեշտ ու աննկատելի տանելու, միաժամանակ նաև մեծ շահ բերող ապրանքը, բնականաբար, պիտի Հնդկաստան տաներ Հայ վաճառականին ոչ միայն Արաքսի հովտից, այլև Լեհաստանից և այլ տեղերից»:

…«Մենք արդեն տեսանք, որ նոր Ջուղայում խոջայական կապիտալը կենտրոնանում և ուռճանում էր, ցանցերի մեջ առնելով և Արևմուտքի բոլոր շուկաները, որոնցից ամենաուժեղը հանդիսանում էր Հնդկաստանը։
Տեսանք նույնպես, թե ինչպես խոջայական կապիտալը հոսում է Ջուղայից դեպի այդ հարուստ, միջազգային կռվախնձոր դարձած երկիրը։
Այս հոսանքը գնալով հորդանում էր, նախանշան դառնալով՝ որ Ջուղայի գերակշռությունը թուլանում է և Հնդկաստանը վերջվիվերջո պիտի խլեր նրան՝ եթե Ջուղային մինչև անգամ տրված լիներ խաղաղ մրցակցի ճակատագիր ավելի երկար ժամանակով, քան որքան տրված էր նրան։
17-րդ դարի կեսում այդ հոսանքն այնքան մեծացել էր, որ Հայերին մենք տեսնում ենք մի փոքրիկ գաղութ հիմնած՝ Գանգեսի գետաբերանքում, ուր հետո, 1690-ին, անգլիական կումպանին հիմնեց Կալկաթա քաղաքը, որի համար Բենալի թագավորից գնվեցին երեք գյուղեր և այդ գնումն աջողեցնողն էր խոջա Սահրատ Ջուղայեցին։
Այնպես որ՝ Հայե՛րն են համարվում Կալկաթայի իսկական հիմնադիրները» (հատվածաբար մեջբերումները՝ Լեոյի նշված աշխատությունից):

«Ասիայում, Վենետիկի, Ֆրանսիայի և Գերմանիայի այլ և այլ ապրանքների մանրավաճառությամբ Հայերն են զբաղվում։
Փոքրիկ հայելիները, մատանիները, մանյակները, կիտվածանկարները, փոքրիկ դանակները, մկրատները, գնդասեղները և ասեղները դրամից ավելի հարգի են քաղաքներում»,- գրել է ֆրանսիացի ճանապարհորդ Տուրնֆորը՝ մատնանշելով Հայ վաճառականների՝ ճանապարհներին հանդիպած դժվարությունները տոկունությամբ հաղթահարելու հմուտ կարողությունները:
«Գետակներից անցնելիս Հայերն իրենց ձիանների կողքով են քայլում և ամբողջ ճանապարհորդության ժամանակ օգնում են ոչ միայն իրենց ազգակիցներին, այլև՝ այլազգիներին։ Այս բարեմիտ մարդիկ իրենց սովորություններից բնավ չեն շեղվում. միշտ նույնն են՝ չափազանց խռովարար օտարներից խույս են տալիս և հարգում են խաղաղասերներին, որոնց հյուրընկալում են ամենայն սիրով ու կերակրում:
Երբ խնամում էինք նրանց մի հիվանդին, ամբողջ քարավանն իր շնորհակալությունն էր հայտնում մեզ» (Pitlon de Tournefort «Relations d՛un vogage de Levant», Lyon, 1717, t. 2):

…«Եվ հարստանում էր Նոր Ջուղան օրերով, ժամերով հեքիաթական չափերով»,- նկարագրում է Լեոն:
«Օտար աղբյուրներից ավելի ճոխ, գրեթե հրաշապատում են Հայ աղբյուրները։
Նոր Ջուղայի պատմության հեղինակն ասում է, թե հարստությունը գետի պես էր թափվում Ջուղա։
Եվ իրավ, միայն այդպիսի առատության մեջ են հասկանալի դառնում այն օրինակները, որ բերում է նա։
Հենց միայն խոջա Սարֆրազի մասին ժողովրդական ավանդությունը պատմում էր երկու բան: Մեկն այն էր, որ նա, ճաշի հրավիրելով Շահ Աբբաս Երկրորդին, նրա բոլոր նախարարներին, պալատական ավագանու և անթիվ ծառաների հետ, ամենաճոխ սեղան սարքեց և՝
«Յետ ամենայն վայելչությամբ վերջանալոյ հացկերութեանն, ասում է պատմիչը, զամենայն արծաթի կարասիս և պարագայս նույն հանդիսի ի պատիւ երեսոց արքային ընձայեալ է զօրացն նորա» (այսինքն՝ «ճաշի հանդիսության ավարտին ողջ արծաթե կարասիքն ու մյուս պարագաները նվիրվել են արքային ու նրա զինվորներին», Կ.Ա.):

Մի ուրիշ անգամ, շահի հետ գնալով այն տեղը, ուր կամուրջ էր շինվում գետի վրա, նույն Սարֆրազը, դարձյալ ի պատիվ թագավորի, կանգնեցնում է գետի ընթացքը՝ թափելով նրա մեջ «ճերմակ շահի» կոչվող մանր արծաթի դրամներով լիքը քսակներ, և այդ գումարն ընձայում է շահի՝ այդտեղ գտնված ծառաներին։
Այս երկու դեպքում Հայ խոջայի ծախսած գումարը հաշվում են մոտ քսան հազար թուման, որ անում է մոտ ութ հարյուր հազար ֆրանկ» (մեջբերումը՝ Լեոյի «Խոջայական կապիտալ» ուսումնասիրությունից):

«Միջազգային շուկաներում Հայ խոջան, բացի լեզուներից, պիտի ունենար և մի ամբողջ առևտրական հանրագիտակ՝ զանազան երկիրների առևտրական պայմաններն իմանալու համար: Այդ գործը դյուրացնելու համար Ջուղայեցի խոջա Պետրոսի հաշվով 1699-ին մի գրքույկ էր տպվում Ամստերդամում այսպիսի վերտառությամբ.
«ԳԱՆՁ ՉԱՓՈՅ՝ ԿՇՌՈՅ, ԹՈՒՈՅ ԵՎ ԳՐԱՄԻՑ ԲՈԼՈՐ ԱՇԽԱՐՀԻ, որ է գիտութիւն ամեն այն տեսակ կշռոց՝ չափուց և դրամից, որով բոլոր աշխարհի վաճառականութիւնն վարի, ժողովեալ ու ի մի վայր հավաքեալ, աշխատությամբ ՂՈԻԿԱՍՈՒ, ապաշնորհ Ջահընկալի ՎԱՆԱՆԴԵՑԻՈՅ ծախիւք և ի խնդրոյ հայցման Ջուղայեցի Խաչատուրի որդի պարոն Պետրոսի»:
Այս էլ խոջայական գրականության մի շատ հետաքրքրական հիշատակարանն է։
Թեև վերնագիրը գրաբար լեզվով է, բայց ամբողջ գրքույկը գրված է պարզ Ջուղայական աշխարհաբարով։
Այդ ամենքին մատչելի մի ուղեցույց էր, որ մատակարարում էր բազմադիմի տեղեկություններ՝ համաշխարհային շուկայում գործածվող չափերի, կշիռների, դրամների, ապրանքների մասին, թե ի՛նչ, ու՛ր կարելի է ձեռք բերել:
Թե ի՛նչ երկրներում ի՛նչ լեզուներ են գործ ածվում, թե ի՛նչ ճանապարհներով կարելի է գնալ Եվրոպայի այս կամ այն վաճառանոցը և այլն, և այլն։
Առանձին մի գլխի մեջ բացատրված են թվաբանության (ռազամի) չորս գործողությունները և առաջարկվում են խնդիրներ վաճառականական գործունեությունից։ Հայ խոշոր խոջան շատ լավ ըմբռնում էր, թե միջազգային շուկան իր երկրի մանրավաճառի անշարժ խանութը չէ, այլ փոփոխվում է անդադար, և այդ փոփոխություններին հետևել չկարեցողը պետք է դուրս շպրտվի շահի ասպարեզից»,- գրում է Լեոն:

Շարունակությունը՝ հաջորդիվ…

«ՈՒՐ ՈՐ ԳԸՆԱՆՔ ՄԵՐ ՎԱԹԱՆԻՑ՝
ՄԵԶ ԴԱՐՁԸՐՈՒ՛ ԳԵՐՈՒԹՅՈՒՆԻՑ»…

Աշխարհագրական դիրքով տարբեր մայրցամաքների, Արևելքի ու Արևմուտքի խաչմերուկում գտնվող Հայկական Լեռնաշխարհի բնակչության՝ Հայոց պատմությունից անբաժան է և զանազան երկրներում ճակատագրի բերումով հաստատված Հայության պատմությունը:

Բազմահազարամյա գոյության ընթացքում՝ քաղաքական իրադարձությունների հետևանքով նաև Հայերի բռնի տեղաշարժեր ու գաղթեր են եղել:

Եվ Հայրենիքից դուրս՝ օտար միջավայրում գաղթօջախներ են ստեղծվել՝ սեփական լեզվի ու մշակույթի՝ ազգային դեմքի պահպանման նպատակով՝ հնարավորինս դիմակայելով այլազգիների հետ ուծացման վտանգին:
Աշխատասիրությամբ ու աներևակայելի կենսունակությամբ՝ աշխարհասփյուռ Հայությունը նաև իր պատկառելի ներդրումն է ունեցել համաշխարհային՝ մշակութային ու գիտատնտեսական առաջընթացում՝ միաժամանակ առևտրի միջազգային շուկայում նշանակալի տեղ ունենալով:
Իրենց հսկայական տնտեսական միջոցների շնորհիվ Հայ վաճառականները հզոր քաղաքական ու ֆինանսական ազդեցություն ունեին տարբեր երկրներում, և նրանց շահութաբեր գործունեության արդյունքում ծաղկեցին, բարգավաճեցին նաև Հայ համայնքները (ինչպես Հնդկաստանում՝ 17-րդ դարում):

Րաֆֆին Սալմաստում 1867 թվականին իր «Սալբի» վեպի «Հառաջաբանում» գրում է.
«Հայոց ազգը կորստաբեր ժամանակների փոթորիկների բռնությանբ արմատախիլ լինելով յուր բնիկ երկրից, երկար ու ձիգ տարիներ անտեր, անտերունչ տարուբերվելով աշխարհի երեսին և որպես մի փշրված նավ կտոր-կտոր եղած՝ վերջապես դադար է առնում երկրագնդի զանազան մասերում: Եվրոպա, Ասիա, Ափրիկե, այդ անգութ հյուրընկալքը, ընդունելով խղճալի գաղթականքը յուրյանց ծոցում, փոխանակ հանգիստ տալու նորանց, փոխանակ սրբելու նոցա աչքերից արտասուքը, ինքյանք սկսան գազանաբար հոշոտել նոցա անդամները, ուտել նոցա միսը, ծծել սոցա արյունը և ծամել նոցա ոսկերքը․․․

Այդ ջարդուփշուր ազգից փոքրիկ մասունքներ միայն, որպես փշրանքներ մնացած այդ ճիվաղների քաղցը հարգելեն հետո, շատ ուշ, դարերի ընթացքում հազիվ սկսան մոտենալ միմյանց, միավորիլ և զգալ յուրյանց մարդկային կենդանությունը:
Տասնևիններորդ դարու առաջին կիսաբաժինը եղավ այդ եզեկիելյան ժամանակամիջոցը, երբ աստուծո հոգին փչեց այդ կիսամեռ ազգի վերա, և Հայերը զանազան երկրներում սկսան շարժվել, կերպարանագործվիլ և երևալ յուրյանց ազգային գոյությամբ:
Նոքա սկսան ոգևորվել բարոյական և իմացական զորություններով և, հետևելով Լուսավոր դարու ընթացքին, Լուսավոր ազգերի օրինակին, աշխատեցին հալածել Հայ հորիզոնից տգիտության թանձրամած խավարը:
Ռուսաստանում, Թուրքիայում, Եվրոպիո այլևայլ մասերում, Հնդկաստանում հիմնվեցան դպրոցներ, կազմվեցան տպարանք, լույս ընկան լրագրներ և օրագրներ և զանազան հեղինակությունք՝ նոր և կենդանի լեզվով սկսան արծարծել ազգային շիջած Լույսը»:

16-րդ դարում Սյունիքի լեռնաշղթայի և Արաքսի ձախափնյա տարածքի միջև սփռված գյուղերի ու ավանների Հայ առևտրականների հարստությունը Պարսից Շահ Աբասի բռնագաղթի արդյունքում «հոսեց» դեպի Սպահան, ուր ձևավորվեց Նոր Ջուղայի գաղութը (որին կանդրադառնանք հաջորդիվ):

«Արևելյան Հայաստանում, հատկապես Նախիջևանի և Ղարաբաղի շրջաններում 15-16-րդ դարերում, չնայած երկրի մշակութային, քաղաքական և տնտեսական ծանր պայմաններին, ձևավորվում են կամ սկսում են ակտիվորեն զարգանալ բազմաթիվ վաճառականական քաղաքներ և գյուղեր, որոնցից նշանավոր էին Արաքսի ձախ ափին գտնվող Ջուղան, Աստապատը, Վանանդը, Վիստը, Ագուլիսը, Շոռոթը, Նախիջևանը, Դաշտը, Մեղրին, Երնջակը, Շահ-կերտը, Օրդուբադը և այլն:
Աչքի էին ընկնում նաև Սյունիքը (Ղափան-Կապան), Արցախը, Արարատյան դաշտի քաղաքները (Երևան):
Բայց առավել նշանակալի էր Արաքսի ձախ ափին գտնվող Ջուղա գյուղաքաղաքը, որին առանձնահատուկ առևտրական նշանակություն էր տալիս Միջին Ասիան, Իրանը Սև ծովի արևելյան ավազանի և Կովկասի մեծ ճանապարհների հետ կապող աշխարհագրական դիրքը:

Ջուղայի առևտրականները գրավում էին պարսից Շահ-Աբաս Ա-ի ուշադրությունը դեռևս թագավորության առաջին տարիներից:
Եռանդուն և զորավոր, ինչպես նաև խոհեմ Շահ-Աբասը (1587-1628) լավ էր հասկանում, որ 15-16-րդ դարերի թուրք-իրանական անընդմեջ արյունալի պատերազմների հետևանքով երկրի դատարկված գանձարանը լցնելու և քայքայված տնտեսությունը վերականգնելու համար անհրաժեշտ է առևտուր «ներմուծել», մեծացնել դրամաշրջանառությունը և խթանել արտաքին աշխարհի հետ առևտրական հարաբերությունների հաստատումը:
Շահի նվիրական երազանքն էր միջազգային առևտրի կենտրոնը Արաքսի ձախ ափին գտնվող Ջուղայից տեղափոխել Իրան, իսկ մետաքսի քարավանային ուղիները տանել Սպահանի վրայով դեպի Պարսից ծոց` խթանելով Իրանի առևտրական աշխուժացումը եվրոպական և ասիական երկրների հետ:
Այս հեռահար նպատակի իրականացմանն էր ուղղված 1604 թվականին Շահ-Աբաս Ա-ի իրականացրած մեծ բռնագաղթը, երբ նրա հրամանով Ջուղայի և հարակից բնակավայրերի ժրաջան, արտադրող, բարձր մշակույթ ունեցող Հայությունը բռնի տեղափոխվեց Պարսկաստան» (մեջբերումը՝ Ք. Վ. Պապիկյանի՝ «Նոր Ջուղայի վաճառականները՝ որպես Իրանի և Արևմտյան Եվրոպայի միջև առևտրի միջնորդներ» ուսումնասիրությունից):

17-րդ դարի Թավրիզեցի Հայ պատմագիրը՝ Առաքել Դավրիժեցին իր «Պատմության» մեջ (Գլուխ ԺԷ), «Սբ. Աթոռ Էջմիածնի քարերը Սպահան քաղաք տանելու պատճառին» անդրադառնալով, գրում է.

«Պարսից մեծ թագավոր Շահ-Աբաս Առաջինը, որ Հայոց ազգը արտաքսեց Հայոց բնիկ երկրից և քշեց Պարսկաստան, արեց այն դիտավորությամբ, որպեսզի Հայաստանը ավերվի, և շենանա Պարսկաստանը, նվազի Հայ ազգը, բազմանա պարսիկ ազգը։
Եվ քանի որ Շահ-Աբասն ինքը զգուշավոր ու կանխահոգ մարդ էր և միշտ ու հարաժամ խորհում էր ու մտածում, թե ինչպիսի՛ միջոցներ հնարի Հայոց ազգի համար, որ չդառնա իր երկիրը, այլ մնա պարսից աշխարհում։
Որովհետև Հայերից նրանք, որ ծնվել էին Հայաստան աշխարհում, շատ էին բաղձում Հայաստան գնալ, այդ պատճառով հնարներ գտնելու համար Շահ-Աբասը խոնարհվում, իջնում էր իր վեհ փառավորությունից և խոսում էր ամեն Հայի հետ, ում որ հանդիպում էր՝ թե՛ նշանավոր երևելի մարդկանց, թե՛ հարուստների, թե՛ աղքատների հետ։ Խոսեցնում էր ժողովրդին, իսկ ինքը համակ ուշադրություն դարձած մտքով ականջ էր դնում նրանց խոսքերին, իր սրտում կուտակում էր անօրենություն և հղանում էր տառապանքներ։

Եվ, ինչպես նախօրոք ասացինք, շահը այլակերպվում էր և շրջում էր փողոցներն ու պողոտաները լսելու, թե ի՛նչ են ասում։
Տնետուն էր մտնում, ում էլ որ պատահում էր, խոսք էր գցում ու խոսում էր շահի և հպատակների մասին. (ասում էր), թե շահը խաղաղասեր ու արդարադատ է և չի թողնում, որ իշխանները հարստահարեն հպատակներին։
Եվ մանավանդ ավելի հոգատար է Հայ ազգի հանդեպ, որ նրանց բոլոր գործերն ու խոսքերը ըստ նրանց կամքի է անում։ Բայց ինչո՞ւ Հայերը ջերմ ու հոժար չեն մնալու Սպահանի երկրում, քանի որ շեն երկիր է և թիկունքային, իսկ Հայաստան աշխարհը սահման է ու թշնամու բերան, միշտ ավար ու գերություն։

Եվ բազմիցս պատասխան է լսել, թե Հայոց աշխարհում ամեն բարիքների լիություն է, առատություն ու էժանություն, իսկ այստեղ սուղ է ու թանկություն։
Այնտե՛ղ են իրենց Հայրերի ու Նախնիների գերեզմանատները, վանքերն ու ուխտատեղիները, որտեղ որբերի դամբարաններն են…
Հայոց պատմության հիշյալ դրվագին է անդրադարձել և Հովհաննես Թումանյանը՝ 1917 թվականին:

ԹԱԳԱՎՈՐՆ ՈՒ ՉԱՐՉԻՆ
(Ջուղայի գաղթից)

— Հե՜յ, լավ մանրո՜ւք,
Ասե՜ղ, հուլո՜ւնք,
Մատնի՜ք, մարջա՜ն,
Ապարանջա՜ն…

Հա՜վ, ձո՜ւ բերեք,
Առե՜ք, տարե՜ք,
Խունջիկ-մունջիկ
Հարսն ու աղջի՜կ,
Էժա՜ն կըտամ,

Լա՜վը կըտամ…
Էսպես կանչելով՝ փողոցից փողոց,
Իբրև թե չարչի մի թափառական,
Չարչու կերպ մըտած, ինչպես վիշապ օձ,
Անցնում էր ինքը՝ Շահ-Աբաս արքան։

— Հե՜յ, ո՞վ կուզի թել ու ասե՜ղ,
Դուրս եկե՛ք, դո՜ւրս, ինձ մո՜տ, էստե՜ղ…
— Չարչի՛ ախպեր, չարչի՛ ախպեր,
Ասեղ ունի՞ս, էս կողմը բեր։
Կանչեց մի կին՝ Հայ գաղթական,

Ու մոտ գընաց չարչին կընկան։
— Օ՜, ի՜նչ ասեղ, իսկն օձի քիստ…
Թոփը՝ մի հաց…
— Վո՜ւյ, թանկ է խիստ…
— Է՜, մի՜ խոսիր, քուրի՛կ, էդպես,

Շահի կյանքը թե կըսիրես։
— Ամա՜ն, հողեմ գլուխը Շահի,
Աստված Շահից հեռու պահի.
Արևդ ապրի, չարչի ախպեր,
Էդ անունը բերան մի՛ բեր։

— Վա՜հ, էսքան էլ չա՞ր լինի մա՜րդ.
Ի՞նչ է արել Շահը ձեզ վատ։
Գազան թուրքի սըրից փըրկել,
Չոր Ջուղայի քարից պոկել՝
Բերել է ձեզ առատ Փարիա,

Աչքն էլ քաղցըր միշտ ձեզ վըրա…
— Օ՜ֆ, հերիք է, չարչի ախպե՛ր,
Մի՜ խոսեցնիր ինձ դըրանից։
Երնեկ դըրա ոտը կոտրեր՝
Չըգար հաներ մեզ մեր տանից։

Եկավ վարար հեղեղի պես,
Զարկեց մեր շեն, մեր լի Ջուղան,
Ոչ աստըծուն նայեց, ոչ մեզ,
Սըրբեց բերավ ողջ տեղահան։
Թող արինք փակ մեր տուն ու ժամ,

Բանալիներն Արազն ածինք,
Սարի ուսից վերջին անգամ
Ետ նայեցինք ու կանչեցինք.
«Աստվածածի՜ն Վերին Կաթան,
Քեզ ամանաթ մեր սուրբ վաթան,

Ուր որ գընանք մեր վաթանից՝
Մեզ դարձըրու գերությունից»։
Աղաչեցինք աղերսելով,
Ետ շուռ եկանք ու անց կացանք.
Ծեծով, կոծով, հըրով, սըրով՝

Ծով Արազի ափը հասանք։
Արազը ծո՜վ, Արազն ելմա՜ն,
Դուրս է եկել իր ափերից.
«Անցե՜ք», եկավ մեզ հըրաման.
Շահն է հրաման տալիս վերից…

Ետևը սո՜ւր, առաջը ջո՜ւր,
Սո՜ւգ, վայնասո՜ւն, իրարանցո՜ւմ,
Բառաչում են մեծ ու պուճուր,
Իրար գըրկած՝ գետը լըցվում…
Էն սև օրը, որ մենք տեսանք,

Քո թըշնամին թող չըտեսնի…
Ա՜խ, ե՞րբ պիտի մին էլ տեսնենք`
Մեր անեծքը երկինք հասնի…
Ու գալիս են չարչու գըլխին
Կիտվում պանդուխտ, գերի հայեր.

«Անե՜ծք Շահին, իրեն գահին»,—
Անիծում են երկինքն ի վեր։
Շուռ են գալիս իրենց բընում
Չարչու աչքերն ըսպառնալի,
Ձեռն ու ոտը դող են լինում,

Ու սևակնած հարց է տալի.
— Շահի աոջև հապա էնօր
Գոռում էիք միաբերան,
Թե ապրում եք դուք բախտավոր
Ու օրհնում եք թախտն ու իրա՞ն…

— Սուտ էր, ախպե՛ր։ Դու մեզնից մեկն՝
Ի՞նչ թաքցընենք մենք քեզանից,
Բայց մեր սիրտը ո՞նց չըծածկենք
Էն մարդակեր չար գազանից։
Սուտ էր… Ու միշտ, քանի որ կա

Շահ ու գերի, ըստրուկ ու տեր,
Չի լինելու երկրի վըրա
Ո՛չ շիտակ խոսք, ո՛չ կյանք, ո՛չ սեր…
Մռընչաց չարչին, աբեն շըպըրտեց,
Դուրս ելավ տակից Շահ-Աբասն ահեղ,

Նաջաղը ցոլաց, իջավ շեշտակի,
Գերի ծերունին փըռվեց տեղնուտեղ։
Փըռվեց… Ու միշտ, քանի որ կա
Շահ ու գերի, ըստրուկ ու տեր,
Չի՛ լինելու երկրի վըրա
Ո՛չ շիտակ խոսք, ո՛չ կյանք, ո՛չ սեր։

«ԱՓ ՄԸ ՃԱՆ ՖԷՏԱՅԻՆԵՐ»՝ 1901 ԹՎԱԿԱՆԻՆ (ԵՎ՝ ՀԵՏԱԳԱՅՈՒՄ)…

«Ժողովուրդը կը հիւծէր ցաւի ծանրութեան տակ, եւ մենք մեր ձեռնարկները չէի՛նք կրնար գործադրել, ուստի խորհեցայ ցոյց մը կատարել՝ թուրք կառավարութեան ուշադրութիւնը մեր վրայ հրաւիրելով»,- պատմում է Զորավար Անդրանիկը՝ Մշո Առաքելոց վանքում իրականացրած ապստամբությանն անդրադառնալով:

«1901 տարուան Հոկտեմբեր ամիսն էր։
Կէլիկուզան գիւղին մէջ մեր զինուորներէն գաղտնի խորհրդակցական ժողով մը գումարեցինք։
Ես, Գէորգ, Յարութիւն, Վաղարշակ եւ Հաճի Յակոբ։
Մեր խորհրդակցութեան նպատակն էր միջոց մը եւ ճամբայ մը գտնել, Հայ ժողովուրդին վրայ ծանրացող տառապանքը մեղմելու եւ թրքական ու քրտական հարստահարութիւններն ու հալածանքները դադարեցնելու, քանզի քիւրտն ու թուրքը ազատ եւ անվախ Հայ գիւղերուն մէջ իրենց ոճիրներն ու ամէն տեսակ բռնութիւնները կը գործադրէին եւ կառավարութիւնը՝ այս բոլորը տեսնելով, չէ՛ր պատժեր, չէ՛ր սանձահարեր եւ չէ՛ր սաստեր։
Կառավարութիւնը ո՛չ միայն իր աչքերը կը գոցէր չի տեսնելու եւ չի լսելու այդ ոճիրներուն պատմութիւնները, այլ ներքնապէս կը քաջալերէ՛ր զանոնք, յառաջ տանելու իրենց Հայահալած ու Հայաջինջ քաղաքականութիւնը, պսակելով անոնց կուրծքերը պատուանշանններով եւ առանձնաշնորհումներ պարգեւելով»…

…«Պարզ, շատ պարզ իրողութիւն մըն էր, թէ թուրք կառավարութիւնը կը ջանար ամէն գնով իրեն կապել այդ քիւրտ էշիրէթներուն բարեկամութիւնը Հայ ժողովուրդը ճնշելու, հարստահարելու եւ փճացնելու։
Այդ ճնշումները եւ կեղեքումները Հայ ժողովուրդին շինարար ձեռքերը եւ ոգին կը ջլատէին, միշտ ստրուկ եւ միշտ հլու գերին դարձնելու Հայ ժողովուրդը թուրք եւ քիւրտ ժողովուրդներուն։ Քիւրտն ու համիտիէն, թուրք ժողովուրդին հետ իրաւունք ունէին իրենց տուներուն մէջ, պատերէն կախել հրացաններ, ատրճանակներ եւ թուրեր ազատ ու անվախ, բայց Հայը զմելի մը անգամ ունենալու իրաւունքէն զրկուած էր։
Պէտք էր Հայը հալածուէր, հարստահարուէր ու փճանար։ Ա՛յս էր թուրք կառավարութեան մտապատկերը։
Փոքր ու աննշան պատրուակներ, քմահաճ ու անբարեխիղճ գործեր՝ շարունակ պատճառներ տուած էին կառավարութեան բանտերը Հայ բանտարկեալներով լեցնելու, ու Հայ ժողովուրդը սուգի, սարսափի եւ արցունքի ենթարկելու։
Հայ գիւղացին ամէ՛ն օր նոր — նոր ցաւերով լեցուած լուռ հանդիսատեսն էր սիրտ հատցնող եւ սիրտ կսկծացնող ոճիրներու։
Հայ գիւղերը աւերակի, արիւնի եւ սուգի մէջ կը խեղդուէին, ու մէկը չկա՛ր, որ իրենց ցաւերուն, իրենց վշտին դարման մը ճարէր եւ տանէր։
Հայ խելակորոյս շինականը իր ցաւը, իր սրտին մորմոքը եւ կսկիծը, իր տառապանքները ամէ՛ն օր, ամէ՛ն ժամ մեզի կը հասցնէր, սպասելով դարման մը եւ փրկութիւն մը»։

…«Այս բոլոր տխուր դէմքերը իրենց յուսահատական կողմերով, այլեւս չէի՛ն կրնար անտարբեր եւ անփոյթ պահել մեզ։
Պէ՛տք էր գործի սկսիլ, պէ՛տք էր ուժեղ գործ մը կատարել, ցնցելու համար թուրք բարձրագոյն մարմինները եւ օտար դեսպանները, բարենորոգում մը եւ դարման մը ձեռք բերելու այս տառապած ու հարստահարուած խաղաղիկ ժողովուրդին համար։
Պէտք էր ցո՛յց տալ թուրք եւ քիւրտ ժողովուրդին թէ Հայ բազուկը գիտէ՛ հրացան բռնել, Հայ սիրտը գիտէ՛ կռուիլ եւ պաշտպա՛ն կանգնել իր իրաւունքներուն։
Այս ամէնն պէ՛տք է ի յայտ բերէին «ափ մը ճան ֆէտայիներ» որոնք ուխտած էին զոհուիլ Ազգին ազատութեան սիրոյն, արդարացնելով այն մեծ հաւատքն ու յոյսը, որ ժողովուրդը կեդրոնացուցած էր իրենց վրայ»…

Պատմեց՝ Զօրաւար Անդրանիկ
Գրի առաւ՝ Լեւոն Կ․ Լիւլէճեան, Ֆրէզնօ, Ապրիլ 5, 1924 թ.

Եվ Մշո Առաքելոց վանքում խիզախ Հայորդիների մի փոքրիկ խումբ ապստամբեց՝ Հայ ազգի հանդեպ իրականացվող հալածանքների դադարեցման նպատակով՝ աշխարհի ուշադրությանն արժանացնելով այդ խնդիրը:

Մեկ դար անց՝ համանման մի գործողություն իրականացվեց Երևանում՝ կրկին «ափ մը ջան ֆիդայիների» նախաձեռնությամբ…

Նրանց սկսած պայքարն իր Հաղթական ավարտին հասցնելու ժամանա՛կն է…

ՀԱՅՔԱՐ
ԿԱՄ՝
ՀԱՃԱՐ՝ «ԱԶԳ ՔԱՐԻ՝ ԵԿԵԱԼ ՅԱՇԽԱՐՀԷՆ ՀԱՅՈՑ»…

Օգտակար, բուժիչ հանքային ջրերով հայտնի Հայկական Լեռնաշխարհը նաև հանքարդյունաբերության՝ մետաղահանման ու մետաղամշակման պատմության ակունքներում է՝ իր հարուստ պաշարներով:
Քարերով ու մետաղներով առատ հանքավայրերի շնորհիվ դեռևս ն.թ.ա. 5-4-րդ հազարամյակների ընթացքում արդեն այստեղ կիրառվել են մետաղյա գործիքներ: Նրանց հնագույն նմուշները հայտնաբերվել են Վանա լճի ափին, Անգեղ տուն գավառում, Արարատյան դաշտում, Ուրմիայի ափերին…
Ն.թ.ա. 3-րդ հազարամյակում Հայկական Միջագետքը, Ռշտունիքը, Ջուլամերկը և Սասունը Հին Արևելքի երկրների «մետաղի շտեմարանն» էին, հետագայում՝ ն.թ.ա. 2-րդ հազարամյակում մետաղահանության ու մետաղի փոխանակման գործում նրանք առաջնակարգ տեղում էին:
Լճաշենից, Մեծամորից, Կարմիր Բլուրից մինչև Վանա լճի շրջակայքում, Երզնկայի դաշտում ու Հայկական Լեռնաշխարհի այլ բնակավայրերում պեղված գտածոները վկայում են մետաղագործության բարձր մշակույթի մասին:

Հայոց Աշխարհի հարուստ հանքերի ու նրանց բարձրորակ, թանկարժեք հանածոների մասին բազմաթիվ վկայություններ կան դարերի խորքից մեզ հասած՝ Հայ և օտարազգի պատմիչների երկերում:
Խորենացին («Պատմություն Հայոց», Ա, 23), փառաբանելով Նախնիներին ու ներբողելով Մեծն Տիգրանին, նշում է, որ նա բազմացրեց ոսկու և արծաթի «շտեմարանը» («Մթերս ոսկւոյ եւ արծաթոյ բազմացոյց»)…

1-ին դարում ապրած հռոմեացի գրող, բնագետ, փիլիսոփա, զորավար Պլինիոս Ավագն իր՝ «Բնական պատմություն»-ում ներկերը, նրանց պատրաստման համար կիրառվող հանքանյութերը ներկայացնելիս հիշատակում է Հայաստանի հանքերը («Հանք Հայաստանեաց») և նրանցից ստացվող լավագույն նյութերը:

Հազարամյակների ընթացքում իր չխամրող Կապույտով շլացնող Լաջվարդը (Lapis-lazuli), որը հիշատակվում է դեռևս առաջին գրավոր աղբյուրներում («Գիլգամեշ»-ում), Եգիպտոսից ու Միջագետքից հասել է մեզ: Իր շուրջ հյուսված պատմություններում այն ներկայացվում է իրեն վերագրվող մոգական հատկություններով: Միայն Էբլայի հնավայրում՝ Հուրիական մշակույթի նշանավոր կենտրոններից մեկում՝ Հալեպից մոտ 60 կիլոմետր հարավում, հայտնաբերվել է 25 կիլոգրամ լաջվարդ:
Այն պատրաստվում էր Հայաստանից բերվող հումքով:

6.000 տարի ի վեր կիրառվող «համբավավոր» Լաջվարդը՝ Կապույտ քարը, որն իբրև առողջության, քաջության, հաջողության ու հաղթանակի գրավական էր, չարի դեմ՝ պահպանակ, նաև՝ «Երկնային իմաստության» հետ կապի միջոց, որը նպաստում էր Հոգևոր Արթնությանն ու խթանում այն:

Հին Հունաստանի ականավոր իմաստասերներից՝ Թեոֆրաստը (ն.թ.ա. 371թ. — ն.թ.ա. 288թ.), որն Արիստոտելի տաղանդավոր աշակերտներից մեկն էր, բնագետ, բուսաբան ու ալքիմիկոս, հանքաքարերի մասին իր ուսումնասիրության մեջ, կնիքների ու այլ նպատակով մշակվող քարերի առիթով նշում է Հայաստանից բերվող «քարերի» մասին (նաև՝ «Կիլիկիայից տարվող մի «հող», որը եռացնելիս կպչուն է դառնում և խաղողի որթերին քսելիս պաշտպանում է որդերից):

Եվ հայտնի Լաջվարդը նա կոչում է «Հայաստանի քար», «Լապիս Արմենիս», որն անվանվում էր նաև Արմենիում՝ «Հայկեան քար» («Pierre d’Arménie», «Lapis Armenis», «Arménium»):

Միջնադարում և Վերածննդի ժամանակաշրջանում ևս այն կոչվում էր «Հայաստանի քար» կամ՝ «Լեռների կապույտ»:
1824 թվականին երկրաբան-հանքաբան François Sulpice Beudant-ը, գույնից բխեցնելով, այն կոչում է «Ազուրիտ»:

Բժշկագիտական ուսումնասիրություններում քաջ հայտնի էր Հայկավը՝ «Կաւ Հայկեան», որը Գաղենոսը կոչում է՝ «Հող Հայկեան»:
Երբեմն տարբեր հեղինակների շփոթած «կապուտագույն», «ոսկեգույն» կամ «կարմրագույն դեղին» «Արմենեան» տարբեր «հողերը» մեծ համբավ ունեին վաղնջական ժամանակներից ի վեր:

Պլինիոսը Հայքից ելնող պաղլեղներն է հիշատակում (գիրք 33; 15), նաև, որ «ոսկու հոսող երակներով» «Խրիսոքոլլա»-ի (գիրք 34; 5) լավագույնը՝ «պատուականագոյնն ելանէ ի Հայաստան» (Ղ. Ինճիճեանի բնորոշմամբ):

Պլինիոս Ավագի վերոհիշյալ բազմահատոր ուսումնասիրության 35-րդ գրքում հիշատակվում է Արմենիումը՝ «Arménium» (Ազուրիտը):
Նա նշում է (իմ թարգմանությամբ).
«Հայաստանն ուղարկում է նյութը, որն իր անունն է կրում: Դա խրիսոքոլի (chrysocolle) նման մի քար է: Լավագույն Արմենիումն այն է, որն ավելի մոտ է խրիսոքոլին՝ դեպի կապույտը ձգող: …
Բժշկության մեջ այն կիրառվում է միայն մազածածկույթի և, մասնավորապես, թարթիչների խնամքի համար (bol d’Arménie)»:

Քիմիական զանազան միացություններով, պղնձի, թթվածնի ու այլ տարրերի տարբեր տոկոսային բաղադրություններով «բյուրեղյա մարմինները»՝ միահյուսմամբ ու նոր որակների արարմամբ, հնագույն շրջանից ի վեր ուղեկցում են Մարդուն:

Լազվարդի գույնի բյուրեղային բաղադրությունը՝ պղնձի արջասպը՝ պղնձարջասպը, բազմատեսակ գործածում ունեցող նյութերից է, որը, չնայած լինելով սաստիկ թունավոր, լայնորեն օգտագործվում է տարբեր նպատակներով:
Հմայիլներից, զարդերից բացի, Հայքարն օգտագործվում էր և որպես ներկանյութ:
Բժշկության, հայելիների ու այլ բնագավառներում կիրառվող բազմազան՝ անգույն ու գունավոր փոշիներից ու քարերից հիշենք որոշները, դիմելով Ոսկեղենիկ Հայերենի բառարաններին…

«Հաճար՝ ազգ քարի եկեալ յաշխարհէն Հայոց»՝ հիշեցնում են միջնադարյան Բժշկարանները («Նոր բառգիրք Հայկազեան լեզուի»):

«Հայքար՝ խաժաքարի տեսակներից մեկը, կապուտակ և կակուղ, գոճազմի նման» (Arménite, Pierre d’Arménie — Արմենիտ, Հայաստանի Քար):

«Գոճազմ՝ քար պատուական կապուտակ՝ անթափանց, ոսկեգոյն երակօք. կայ և դեղինն»: (լիգուրիոն):

«Լաջուարդ՝ ընտիր կապույտ ներկ, որ ստացվում է գոճազմից»:

«Լաջվարդ՝ թանկագին կապույտ քար՝ կայծքարատների կարգից, որից մի ժամանակ ստանում էին լաջվարդ կամ լազվարդ ներկը (Lapis lazulite) (Ս. Մալխասյանց «Հայերեն բացատրական բառարան»)…

«ՄՈՌԱՆԱ՞Լ ԱՆՑՅԱԼԸ»…

Դարերի ընթացքում բազմաթիվ ճամփորդներ են տարբեր առիթներով ուղևորվել դեպի Կիլիկիա և Տավրոսյան բարձրաբերձ լեռներում ու նրա ստորոտներում, դաշտավայրում սփռված՝ հինավուրց քաղաքներում ու գյուղերում Անցյալի հետքերը կրող հնագիտական ուշագրավ հուշարձանները, երկրի բնակչությանն ու տեղանքը նկարագրել իրենց հուշագրություններում:

1909 թվականին Կիլիկիա մեկնեց Հայ մտավորականների, գրողների ու գործիչների մի պատվիրակություն՝ նույն թվականի ապրիլին երիտթուրքերի կողմից Ադանայի Հայության հանդեպ իրականացված կոտորածների աղետալի պատկերն «արձանագրելու», աղետյալներին օգնելու, որբերի խնամարկության գործը կազմակերպելու նպատակով:

Պատրիարքական այդ հանձնախմբի կազմում էր նաև, Արշակ Չոպանյանի բնութագրմամբ՝ «Հայոց մեծագույն գրագիտուհին»՝ Զապել Եսայանը: «Խախտված հավատով ու բեկված սրտով» նա տեսավ ու վավերագրեց «արյունոտված ու հրդեհված գավառի» դժոխային օրերը՝ «այրիների ու որբերի բանակի» ծանր հառաչանքներին ականատես ու ականջալուր. «Երբ մարդկային սիրտս ուժգնօրէն բաբախած է թշնամանքով, երբ ոճրագործներու տեսքը ամօթ ու վհատութիւն ու զզուանք ներշնչած է ինծի, երբ հողի հաւասար եղած Հայկական գիւղերու քով զգացած եմ անեղծ մնացած թուրք թաղերու ամբարտաւանութիւնը, երբ նշմարած եմ չպատժուած ոճրագործներու նայուածքին լրբութիւնը, հաւատարմօրէն արձանագրած եմ զանոնք առանց հոգ ունենալու այն պայմանադրական բանաձեւերու, որոնց ներքեւ եթէ աւելի երկար ատեն շարունակենք քօղարկել մեր ճշմարիտ զգացումները այլազգի հայրենակիցներու աչքին, վստահ եմ, որ փոխադարձ անվստահութիւնը մշտնջենաւորած կ’ըլլանք»:

Համայն Հայությանն ու մարդկությանը հաղորդակից դարձնելով 1909-ին ցեղասպանական ոճիրից խենթացած իր ազգակիցների ապրած մղձավանջին, պատկերելով աներևակայելիորեն սարսափելի իրականությունը, Զ. Եսայանը գրում է.

«Անգամ մըն ալ ցեղին երակը բացուած էր, եւ անգամ մըն ալ մեր արիւնը՝ դեռ բաբախուն նորածագ Ազատութեան ուրախութիւնովը, թափուած էր մեր քրտինքով բեղմնաւորուած հողին վրայ»…

Ականատեսների՝ «արյունոտ ու արցունքոտ ցնցոտիներով ծածկված այրիների, որբերի ու ծերերի» վկայությունները, նրանց ապրած ողբերգությունը՝ ցավից «այրվող սրտով» նա նկարագրեց իր՝ «Ավերակներուն մեջ» գրքում, «Անեծքը» վիպակում, «Նոր հարսը» և «Սաֆիե» պատմվածքներում, որոնք բոլորն էլ հրատարակվեցին 1911 թվականին։

1915-ի որբացած սերնդի Հայորդիներից մեկը՝ գրող Անդրանիկ Ծառուկեանը, Բեյրութում 1957 թվականին ցավով շեշտում էր Զաբել Եսայանի՝ հանիրավի անուշադրության մատնված գրքի կարևորությունը ( «Հանդիպում… Զապէլ Եսայեանի հետ». «Աւերակներուն մէջ» գրքի առաջաբանից).

«Դեղին, աղտոտ ու հասարակ թուղթէ կողքին վրայ, կարմիր տառերով կը կարդամ. — «Զապէլ Եսայան, «Աւերակներուն Մէջ», Կ. Պոլիս, 1911»:
Ու կը մտածեմ.- Ինչպե՞ս պատահած է, որ քառասունըվեց տարիներէ ի վեր այս եզական գիրքը մնայ իր առաջին տպագրութեամբ, ու խառնուի գրադարաններուն յատակը փոշիներուն մէջ կորսուած հատորներուն: Այս հրաշալի մատեանը, որ գրական իր բացառիկ արժէքին կը միացնէ նաեւ ազգային մէծ աղէտի մը վկայութիւնը ըլլալու եղերական արժանիքը, որ կը պատմէ Ատանայի Ջարդին ամբողջ զարհուրանքը, որ կ’ապրի ու կ’ապրեցնէ անմարդկային Եղեռնը իր բոլոր սարսուռներով ու քստմնեցնող պատկերներով, որ կը նկարագրէ, կը վերլուծէ, կը թելադրէ՝ մեծ գրագիտուհիի մը անսայթաք արուեստին մեջէն՝ Հայ հոգիին եւ թուրք հոգիին բոլոր երեսները, գիրք մը՝ որ գիրք չէ, այլ՝ ցաւակոծ սրտի մը պատկերը, առողջ եւ ամուր մտքի մը կուռ շրջանակին մէջ սեղմուած, ընտրեալ արուեստագէտի մը շունչով վսեմացած, զտարիւն Հայուհի մը արիւնով բաբախուն:
Գիրք մը: Սքանչելի գիրք մը, որուն ամէն մէկ էջին մէջ վարպետ գրագիտուհին յաջողած է սրբել իր արցունքը՝ և յստա՛կ տեսնել, լռեցնել սրտին աղաղակը՝ եւ ճի՛շդ խօսիլ, խեղդել վրէժխնդրութեան արդար ցասումը՝ եւ պաղարի՛ւն դատել:
Գիրք մը, որ կրնար բոլոր Հայ դպրոցներուն դասագիրք դառնալ ու բոլոր Հայ տուներուն բարձի գիրք, բայց որ ինկած մնացած է ահա, չես գիտեր՝ ո՞ր անհասկանալի դիպուածին մէկ չար խաղովը, լքուած իրերու խորշին մէջ»…

Զ. Եսայանի վերոնշյալ հուշագրությունից քաղված որոշ հատվածներ՝ ստորև

«Առաջին օրերէն՝ երբ գիւղացիներու զարհուրելի պատմութիւնները կը լսէինք, մեր մտասեւեռումը եղաւ երթալ այդ արիւնոտած ճամբաներէն, երթալ հուրով եւ սուրով ջնջուած մարդկութեան հետքերուն վրայ, ու մեծ դժբաղդութեան դառնութիւնը զգալ իր բոլոր ցաւագին ընդարձակութեան եւ անժխտելի իրականութեան մէջ»:

«Հիմա հետզհետէ մեր գրգռուած երեւակայութիւնը կը տեսնէր այդ խելակորոյս փախստականները՝ ցրուած այս տարածութեան վրայ, որոնցմէ ոմանք արդէն վիրաւոր, արիւնով կ’ակոսեն իրենց տաժանելի գնացքը, իրենց ետեւ հրդեհուած հայրենի քաղաքը կը մեռնի ճարճատիւններու մէջ ու հրացաններու գնդակները զիրենք կհալածեն, բոլոր այն մօտաւոր գիւղերը, ուր դիմած էին ապաստան գտնելու յոյսով՝ արդեն աւերակ դարձեր էին ու հորիզոնին ամէն կողմէն բոցի սիւներ կը բարձրնային: Բոլոր ասոնք պատմած էին արդեն մեզի Միսիսցի կիները ու ըսած էին նաև, որ ան ատեն հունձքը եղած չ’ըլլալով, ճարահատ մարդիկ ծածկուեր էին ցորենի հասկերու բարձրութեան ներքեւ: Բայց թշնամին մասնաւոր շուներու առաջնորդութեամբ՝ որսացեր էր զիրենք մէկիկ-մէկիկ, ու մարդիկ մեռեր էին իրենց հերկած, իրենց քրտինքով ոռոգած արտերուն մէջ»…

«Միսիսի մէջ Հայ չէր մնացեր… բացի մէկ քանի երկաթագործներէ, որոնք մահմեդական դարձուցեր ու պահեր էին իրենց մոտ, որուհետեւ ուրիշ երկաթագործ չի կայ հոս…»:

«Երբ Մերսին հասանք՝ արդէն պատրաստուած էի ամենամեծ դժբախդութեան պատկեր մը տեսնելու, իմ երեւակայութիւնս՝ տանջուած Իզմիրի մէջ տեսած որբերու յիշատակէն՝ սարսափելի համեմատութեամբ իրականութեան մը կսպասէր: Բայց ինչ որ տեսայ՝ վեր էր ամեն երևակայութենէ. ինծի դժուար է ամբողջական գաղափար մը տալ. բառերը իրենց առօրեայ եւ ընթացիկ իմաստով անկարող են արտայայտելու ահաւոր անպատմելի երեւույթը, որ իմ աչքերս տեսան:

Այն օրերուն՝ երբ հրդեհէ ազատուողները հրացաններու գնտակներուն զոհ կ’երթային, այն օրերուն՝ ուր սարսափահար եւ խուճապի բռնուած մարդիկը ոտնակոխելով տկարներն ու անկարողները, ինքզինքնին ազատել կը ճգնէին, տղոց մեծ մասը բաժնուած իրենց ծնողներէն՝ ցրուած էին ասդին անդին: Պատրիարքական առաջին պատուիրակութիւնը մաս առ մաս հաւաքելով զիրենք ղրկեր էր Մերսին՝ պատսպարելու ազգային վարժարանին եւ եկեղեցիին մէջ, որպէս զի, հեռու աղէտավայրէն, այդ հէք մանկութիւնը աստիճան մը մոռնայ ահռելի օրերուն յիշատակը ու որբերուն ոտքերը չկոխեին այն հողին վրայ, ուր իրենց ծնողին արիւնը թափուած էր:

Շատեր պատմեցին իրենց հասնիլը, գրեթէ մերկ կամ ցնցոտիներով ծածկուած, որոնց վրայ յաճախ իրենց մօրը արիւնին հետքը կար. գլուխնին բաց, աչքերնին մոլորած, խումբով կը մտնէին Մերսին ու իրենց բոպիկ ոտքերուն հանած փոշիին մէջ՝ իրենց մարմիններէն արտաշնչուած քրտինքի եւ աղտեղութեան հոտը կը ծածանէր երկար ատեն:

Երբ զիրենք հաւաքեր էին եկեղեցին, անոնք դեռ ահաբեկած՝ չէին խօսեր, չէին լար:
Սարսափը այնքան մեծ էր այդ տղեկներուն մեջ, որ, որևէ մարդ տեսնելուն, կը դողային ջերմէ բռնուածի պէս:
Մարդիկ՝ այդ մատղաշ եւ անմեղ տղոց երեւակայութեանը կը ներկանային մէկ ձեւով մը. անոնք ամէն մէկ չափահաս այրի մէջ ոճրագործ մը կտեսնէին, սարսափելի նմանութիւններէ կը մոլորուէին, ահավոր պատկերներ կը տեսնային և կ’ուզէին փախչիլ, խելակորոյս, սահմռկած, յիմարացած… իրենց մանկական հասկացողութիւնը խանգարուած էր, որովհետեւ օրերով եւ օրերով տեսեր էին ոճրագործները դանակը կամ հրացանը ձեռքերնին, աչքերնին վառած չարագործութեան մոլուցքէն ու բերաննին գալարուած հայհոյութիւններով ու սպառնալիքներով:
Արիւնը անձրեւի պէս ժայթքած էր իրենց շուրջը եւ իրենց բիբերը ժամերով ընդլայնուած հրդեհին արհաւիրքովը:

Տղաքը կը հանդարտէին, երբ աոանձին կը մնային ու երբեմն կը խօսակցէին, բայց իրենց խօսակցութիւնը ընդհատուած էր երկար լռութիւններով, երբեմն, ամենքը մէկ տարուած նոյն ցաւէն, կու լային հեկեկալով եւ կը մերժէին մխիթարուիլ կորսուած, գրեթէ վերացած իրենց վշտին սաստկութեան մէջ, ու իրենց մանկական ուժերէն վեր ըլլալով իրենց տառապանքը, ոմանք աչքերնին դեռ արցունքոտ եւ կուրծքերնին հեծկլտանքէն ուռած՝ գլուխնին կդնէին գրասեղանի վրայ ու կը քնանային երկար ատեն:
Ուրիշներ՝ գուրգուրանքի, ընտանեկան սիրոյ յանկարծական պէտքէ մը մղուած կ’եղբայրանային իրենց թշուառութեան ընկերներուն հետ:
Երկու տղաք առանձնացած կը խօսակցէին.

• Հայր ունի՞ս:
• Ո՛չ:
• Մա՞յր:
• Ո՛չ:
• Ես ալ հայր, մայր չունիմ:
• Սպաննեցի՞ն:
• Այո՛:
• Իմս ալ սպաննեցին:
  Երկար, ցաւագին լռութիւն կը տիրէ ու քիչ յետոյ.
• Կ’ուզե՞ս, որ եղբայր ըլլանք իրարու:
  Ու զիրար կ’որդեգրեն:

Այդ է խօսակցութեան ընդհանուր եղանակը 5-էն 10 տարեկան հարիւրաւոր տղոց: Երբեմն ալ կորսուած քույրեր ու եղբայրներ զիրար կը գտնէին և իրարու աչքերի մեջ կը ճանչնային իրենց անցուցած սարսափելի ժամերը ու չէին համարձակեր իրարու մօտենալ, կարծես բաժնուած, խողխողուած մօր մը կամ հօր մը դիակին սարսափելի յիշատակովը: Որովհետեւ ամենքն ալ, գրեթէ առանց բացառութեան, կեանքի բնազդական հրայրքէն մղուած կ’ուզեն մոռնալ, յուսահատօրէն, խելայեղօրէն կ’ուզեն մօռնալ ու թշնամիի պէս կը նային անոնց վրայ, որ իրենց արիւնոտ սրտին կիրքերը կը բանայ, կամ նոյնիսկ իր ներկայութեամբ այդ ժամուն յիշատակը կ’արծարծէ:

Երբ աոաջին անգամ տեսայ այդ հարիւրաւոր տժգոյն, մռայլադէմ որբերը, հակառակ ըրած գերմարդկային ջանքերուս, չկրցայ ըմբռնել իրենց դժբաղդութեան ամբողջութիւնը, ու մինչեւ այսօր այդ բանը անկարելի եղած է ինծի համար. մանրամասնութիւններ կամ մասնակի պատկերներ կ’երեւան մտքիս, բայց երբեք չեմ կարող հաշուել այն անսահմանելի, այն արիւնոտ պատմութեան գումարը, որ իւրաքանչիւր տղու գլուխ կը ներկայացնէ:
Երկար ատեն ես չէի կրնար զբաղիլ իրենցմէ իւրաքանչիւրով: Շփոթ, տարտամ անսահմանելի եղերերգութիւն մըն էր, որ այդ դեռ զարմացած, դեռ չապրած, դեռ չհասկցած մանկական նայուածքներու ամբողջութիւնը կ’արտահայտէր: Այն նախճիրը, այն թափուած արիւնի հոսանքը, կրակին ու դաշոյնին մէջ բռնուած խելայեղ մարդկութեան մը յուսահատութիւնը՝ իմ հասկացողութեանս սահմանէն դուրս կը մնար և այսպէս եղած է, կը կարծեմ, ամեն մարդու համար:

Ու այս տղաքը գիտեն, թէ սարսափ կ ‘ազդեին ինծի, իրենց հոգեբանութիւնը զիս կը վրդովէր եւ չէի կարող իրենց աչքերուն մէջ նայիլ. սուր և անդիմադրելի ցաւով կը նշմարէի, որ անջնջելի մղձաւանջներ կան հոն, եւ թէ մանկական ժպիտը, մանկական պայծառ ու մաքուր լոյսը մարած էր անոնց աչքերուն մեջ. իրենց թուխ, մթին, մռայլ դէմքերուն վրայ ամբողջ արհավիրքը անպատմելի ժամերուն երբեմն կարելի էր կարդալ ինչպէս բաց գիրքի մը վրայ, բայց երբեմն ամէն բան կը սեւնար և անթափանցելի կը դառնային․ ասիկա ա՛լ աւելի խռովիչ էր:

Շատ անգամ լուռ կմնային ու համր՝ մեր հարցումներուն դիմաց․ բայց երբ կը խօսէին, իրենց իւրաքանչիւր բառը հոգեվարքի վայրկեան մը, անմարելի տուայտանքներու, վշտի եւ մանաւանդ կարօտի աշխարհ մը ընդնշմարել կու տար»…

«Ավերակ քաղաքին մէջ… ավերակ սրտերու մէջ»… նաև՝ մոխրակույտերի ներքո «Կիլիկիո նահատակաց»՝ մինչ օրս հնչող հառաչանքներ՝ Լույսի, Ազատության ու Արդարության, Հայ ազգի Վերազարթոնքի սպասումով ու հավատով…