Category: Non classé

«…Ի ՏՈՒՆ ՀԱՅՐԵՆԻ…»

1144 թվականին, Հայկական Միջագետքի ծաղկուն քաղաքի՝ Եդեսիայի պաշտպանները, հավատալով հակառակորդի՝ բնակչությանը չվնասելու խոստումին, անձնատուր եղան ու… կոտորվեցին…

Ներսես Շնորհալու՝ Որդեկորույս մոր տեսքով անձնավորված Հայրենիքի սուգն է «Ողբ Եդեսիոյ» քերթվածում, որն, այնուամենայնիվ, բանաստեղծն ավարտում է վերապրածներին հոգեպնդելու հավատով, որ աշխարհի չորս ծագերից կգան, կհավաքվեն հալածյալներն ու ցրվածներն՝ «Ի տուն Հայրենի»…

Թեև հետագայում, իր «Բան հաւատոյ» երկում, նա հիասթափությամբ էր հիշում «սուտանուն քրիստոնեաներին» («խաչակիրներին») միամտորեն հավատացող ու աջակցող իր հայրենակիցներին:

Իր (ու մեր ազգի) համար «չար ժամանակների նեղությունների» մասին է գրել նաև Մատթեոս Ուռհայեցին (11-12-րդ դդ.)՝ տառապալից փորձություններից հետո գալիք բերկրալի օրերի հույսով ու համոզումով, ի հիշեցումն ապագայի սերունդներին:

Շեշտելով նաև, որ «խաչակիրների կատարած բազում անիրավությունների մասին չի համարձակվում գրել, քանզի նրանց իշխանության ներքո են» («զբազում անիրաւութիւնս նոցա կամէի գրել, բայց ոչ համարձակեցաք, զի ընդ իշխանութեամբ նոցա էաք»:

Դեռևս 3-4-րդ դարերից Սասանյան արքաների օրոք Հայոց զանգվածային բռնագաղթին ու տեղահանությանը հաջորդեց 7-14-րդ դարերում զանազան քոչվոր ասպատակողների (արաբ, սելջուկ, մոնղոլ) հետևանքով զգալի արտագաղթը՝ աշխարհիս տարբեր շրջաններ, միջնադարյան Եվրոպայի ու Ասիայի զանազան վայրեր:

7-րդ դարի պատմիչ Սեբէոսն իր «Պատմության» մեջ հաղորդում է «Հայ իշխաններից Հայաստանը պարպելու՝ Մորիկի նենգ դավադրությունը», շարադրելով Բյուզանդիայի Մորիկ կայսեր հայտնի նամակն՝ ուղղված պարսից արքային, ուր արտացոլված է այդ շրջանում Հայոց նկատմամբ մղած քաղաքականությունը:

Հիշենք, որ նա հորդորում էր Խոսրովին Հայաստանի՝ իր տարածքում գտնվող Հայերին տեղահանել՝ ինչպես ինքն էր Հայոց ըմբոստ ռազմիկներին ուղարկում Թրակիա.

…Եթե այնտեղ սպանեն՝ կսպանեն իրենց թշնամիներին, թե սպանվեն՝ դարձյալ իրենց թշնամիները (Հայերը) կսպանվեն: Եվ իրենք խաղաղ կապրեն…

«Ազգ մի ինքնակամ (օտար,Կ.Ա.) և անհնազանդ կա մեր մեջտեղում և անընդհատ ըմբոստանում է։
Ուստի ե՛կ,- ասում է,- ես (Հայաստանի) իմ մասում եղածներին ժողովեմ և Թրակիայում հավաքեմ, իսկ դու՝ քո մասում եղածներին ժողովիր և հրամայիր Արևելք տանել։
Որովհետև, եթե նրանք մեռնեն, ապա մեր թշնամիները կմեռնեն, ու, եթե սպանեն, ապա մեր թշնամիներին կսպանեն, իսկ մենք` կապրենք խաղաղ։
Քանզի եթե դրանք իրենց երկրում լինեն, մենք հանգիստ չենք ունենա»։

(«Ազգ մի խոտոր և անհնազանդ են, ասէ, կան ի միջի մերում և պղտորեն։ Բայց եկ, ասէ, ես զիմս ժողովեմ և ի Թրակե գումարեմ, և դու զքոյդ ժողովէ և հրամայէ յԱրևելս տանել։
Զի եթէ, մեռանին՝ թշնամիք մեռանին․ և եթէ սպանանեն՝ զթշնամիս սպանանեն․ և մեք կեցցուք խաղաղութեամբ։
Զի եթէ դոքա յերկրի իւյեանց լինիցին՝ մեզ հանգչել ոչ լինի» ( Սեբէոս, «Պատմութիւն», էջ 86, 197):

1045 թվականին, մայրաքաղաք Անիի հանձնումից հետո, կամ, թերևս, ինչպես Մատթեոս Ուռհայեցին է պատճառաբանում Բագրատունյաց թագավորության անկումը՝ 1076 թվականին՝ Գագիկ Բ-ի սպանությունից հետո, հայրենիքից հեռացած բազմահազար Հայեր սփռվեցին եվրոպական զանազան երկրներում (Լեհաստանում, Հունգարիայում, Ռումինիայում), որտեղ կազամակերպված համայնքների մի չնչին մասն այսօր էլ գործում է:

Լեհաստանում 14-րդ դարից մեծ ինքնավարություն ունեցող մեր ազգակիցների համար 1519-1780 թվականներին գոյություն ուներ ատյաններում գործող՝ հատուկ «Հայերի կարգավիճակ» արտոնությունը:

Հիշյալ երկրներում «Հայկական» կոչվող բազմաթիվ փողոցների առկայությունից բացի, հիշարժան է
13-14-րդ դարերում Ղրիմ թերակղզուն՝ ոմանց կողմից տրվող «Ծովային Հայաստան» անվանումը («Arménia Maritima», կամ՝ «Arménia Magna»՝ համաձայն «100 տարի, 100 իրադարձություն» Ծրագրի կայքի թիվ 74 -րդ գրառման, «100 Ans, 100 Fait»):

Ներկայիս Թուրքիայի և Բուլղարիայի սահմաններում գտնվող հնագույն Թրակիայի շրջանում հայաբնակ բազմաթիվ գավառներ կային վաղնջական ժամանակներից ի վեր:

Հիշյալներից է Բյութանիայի տարածքը (Սև և Մարամարա ծովերին հարող շրջանը՝ Նիկոմեդիա, (Իզմիթ), Ատաբազար, Գասթեմունի, Բուրսա… հայտնի քաղաքներով), որտեղից մոտ 50 տարի առաջ կոտորածներից վերապրածների մի չնչին մասի սերունդները ներգաղթեցին Հայաստան՝ հիմնելով Երևանի մեծ թաղամասերից մեկը՝ Բութանիան:

Միջնադարյան Հայ գրչության կենտրոններով հարուստ Բուլղարիայում գահակալել է Հայաստանի Դերջան գավառում ծնված Սամուել Կոմսաձագը (Cometopouloï) (997-1014թթ.), (Ստեփանոս Ասողիկի հաղորդմամբ):

Կիլիկիայի Հայկական Թագավորության անկումից հետո (1375), բազմահազար Հայեր գաղթեցին Իտալիա, Ֆրանսիա և այլուր՝ ավելի ստվարացնելով հայրենիքից հեռու սփռվածների շարքերը:

Իտալական Վերածննդի կարկառուն ներկայացուցիչներից՝ Բոկաչոյի «Դեկամերոն» պատմվածաշարում Կիլիկիայի արձագանքը կա:

Իտալիայում (Սիցիլիայում, Վենետիկում և այլուր) հայկական հարուստ հետքերին են անդրադարձել որոշ ուսումնասիրողներ՝ փաստելով 668 թվականից ի վեր եղած կապերը (հնագույն շրջանի փոխառնչությունները առանձին հետազոտության հարուստ նյութ են):

16-17-րդ դարերում Արևելքի, Եվրոպայի ու Հնդկական օվկիանոսի ափերով ձգվող առևտրական ճանապարհներին Հայ մեծահամբավ վաճառականության դերը չափազանց կարևոր ու նշանակալի էր:

Արևելքի՝ Լևանտի (ներկայիս Սիրիայի, Լիբանանի) շրջաններից մինչև Օրմուզ ու Հնդկաստան տարածվող առևտրական կապերի մեջ հայտնի՝ առաջատար բազմաթիվ Հայերի անուններ են պահպանվել զանազան երկրների արխիվներում:

Ասվածի վկայություններից են Պորտուգալիայում պահպանված որոշ փաստաթղթեր ու նամակներ, որոնք հավաստում են 16-րդ դարի սկզբին Հայազգի կարևոր գործիչների, առևտրականների գործունեությունը…

Հայերին ու պորտուգալացիներին վերաբերող բազմաթիվ գրություններ են ներկայացված Dejanirah Couto-ի՝ «Հայերը և Պորտուգալացիները 16-րդ դարում՝ Հնդկական օվկիանոսի լրատվական ցանցում» («Arméniens et Portugais dans les réseaux d’information de l’océan Indien au 16e siècle») ուսումնասիրության մեջ:

Ուշագրավ բազմաթիվ դրվագներից հիշատակենք 1565 թվականին իր քարավանով Սասունի շրջանով անցնող՝ Mestre Afonso անունով պորտուգալացի մի առևտրականի՝ զարմանքով արտահայտած այն միտքը, համաձայն որի մոլեգնող ժանտախտի համաճարակի ժամանակ Սասունի Հայերն աներկյուղ կրում էին «վարակված հագուստներ, ու չէին հիվանդանում, կարծես նրանք երեք կյանք ունեին»…

Հնագույն ժամանակներից ի վեր Հեռավոր Արևելքից (Առաջավոր Ասիայից) մինչև Մերձավոր Արևելք ու Եվրոպա ձգվող առևտրական ճանապարհների համբավավոր գործիչներն էին Հայ առևտրականները:

Գտնվելով Արևելքի ու Արևմուտքի միջև՝ Հայկական բարձրավանդակով էին անցնում աշխարհիս կարևորագույն տարանցիկ ուղիները, որոնցով կապ էր ստեղծվում մերձակա ու հեռավոր երկրների միջև վաղնջական շրջանից սկսած:

Այդ ճանապարհների հետքերն այսօր էլ պահպանվել են (ու կարծես վերստին գծագրվում են՝ Հայաստանում ասֆալտապատման բուռն աշխատանքների ծավալը վկա):

Ոսկեթելի՝ մետաքսի կերպասագործ-վարպետների նուրբ, դիմացկուն գործվածքները, ու, հատկապես, որդան կարմիրով ներկված հայկական մետաքսաթել ծիրանին («Հայկական ծիրանին՝ բյուզանդացիների անվանած՝ «պորփյուրիկոնը»), լավագույնս գնահատված էր ամենուր…

Եվ հետագայում՝ նույնպես…

Ավելին՝ 16-17-րդ դարերում Արևելքի ու Եվրոպայի առևտրական ուղիներում հաջողությամբ՝ անվտանգ ճամփորդելու գրավականն էր դարձել նույնիսկ Հայ վաճառականի հանդերձը…

18-րդ դարի եվրոպական գործիչներից ոմանց նախընտրած հագուստն էր Հայկական բաճկոնը (կաֆտան):

Ֆրանսիական Լուսավորության շարժման ամենաազդեցիկ գործիչներից մեկը՝ Ժան-Ժաք Ռուսսոն գերադասում էր կրել միայն Հայկական բաճկոն՝ ինչպես հավաստում են իր բազմաթիվ նամակները…

18-րդ դարում Արևմտյան Եվրոպայում խմորվում էր մշակութային մի ուղղություն (գրականության մեջ, կերպարվեստում…), որը բնութագրվում էր Արևելքի պատմության, մշակույթի, կենցաղի հանդեպ ցուցաբերած հետաքրքրությամբ և կոչվում էր՝ Օրիենտալիզմ (Orientalisme):
Ժամանակի նկարիչների վրձնած բազմաթիվ աշխատանքներում, նաև՝ փորագրություններում, հայկական հագուստներն են:

Որոշ պատկերներ (նաև՝ Ժ.Ժ.Ռուսոյի տարբեր դիմանկարներ՝ միշտ Հայկական բաճկոնով)՝ ստորև…

ԴՐԱԽՏԱՅԻՆ ԵՐԿՐԻ ԲԱՐԻՔՆԵՐԸ ( Գազպեն, Հայկավ)…

Հիշու՞մ եք «Մշո Գորանի» երգի հայտնի տողերը՝

«Մըր սիրուն Մշու տուրան, յարըմ Գորանի,Սուրբ Գազպեն կիջներ վրան, Մշու Գորանի…»:

Կամ, որպես Մաշտոցի ծննդավայր հիշվող Հացեկացը՝ Մեծ Հայքի Տուրուբերան աշխարհի Տարոն գավառում գտնվող՝ Հացեկ, Հացեկք, Հացեաց անունով հայտնի գյուղը, որի անունը կապված է «հացենի» տեսակի ծառի հետ և որը, Սողոմոն Տարոնցու վկայմամբ, մինչև Առաջին համաշխարհային պատերազմն ուխտավայր էր տեղացիների համար:

Տարոնի գավառի «Հացեաց Դրախտը» (Հացի Մարգ) Վահագնի՝ Վահէվահեան մեհյանի գրաված բարձունքի ստորոտում էր՝ հացենիների հնագույն սրբազան անտառը (ինչպես «Սոսեաց անտառն» էր կամ՝ «Անտառ Ծննդոցը»):

Դրախտավայր այս երկրում, ուր «Կաթ ու մեղր էր հոսում», հացենիների, նաև՝ կաղնու և որոշ այլ ծառատեսակների վրա հարավային քամու բերած՝ դեղձենու, ծիրանենու ծաղկափոշուց գոյանում էր քաղցրահամ մի նյութ՝ Գազպեն (մանանա), որը հավաքելով՝ բնակչությունը գործածում էր մեղրի, շաքարի փոխարեն (ծառերի տերևները բարակ ցողի նման պատող քաղցրահամ այդ կպչուն հյութը «մեղրացող» է կոչվում նաև):

«Գազպեն գոյանայ ի քաղցր գոլորշեաց ծառոց, ծաղկունց և խոտոց ի ցող խառնելոց, զոր ժողովեն ի բազում տեղիս աշխարհի»,- կարդում ենք 1819 թվականին Մոսկվայում՝ Հայաստանյան դպրոցների համար հրատարակված «Ծաղիկ գիտութեանց» գրքում (էջ 54):

Քաղցրահամ այս մեղրահյութը՝ մեղրացողը, սասունցիների զանազան կերակրատեսակների բաղադրիչներից էր…

Ի դեպ, Հայաստանի տարբեր վայրերում մինչև 19 -րդ դարի վերջը շաքարին փոխարինում էր դոշաբը՝ խաղողի, նռան կամ թթի հյութից եփած մուգ, թանձր քաղցրահյութը:

Տարոնը նկարագրելով որպես բարեբեր երկիր, նշելով մեղրի, գազպեի, մրգերի ու այլ մթերքների առատության մասին, Անանիա Շիրակացին գրում է՝
«Ունի եւ գազպե եւ մեղրանոյշ, քան զամենայնի երկրի»…

«Բակլայի ալյուրով, նշի ձեթով, շեկ չամիչով և սպիտակ գազպեն ջրով տրորած» խառնուրդը Մխիթար Հերացու՝ մարդուն ապաքինելու «հրաշագործ» միջոցներից էր («Մխիթար Բժշկապետի Հերացիոյ Ջերմանց մխիթարանք», Վենետիկ, 1832թ. էջ 45) …

Խոյում (Հեր) ծնված, 12-րդ դարի Հայ մեծանուն գիտնական, բնագետ, փիլիսոփա, հայ դասական բժշկության հիմնադիրը համարվող Մխիթար Հերացին իր «Ջերմանց մխիթարություն» գրքի բժշկական խորհուրդներում՝ բազմաթիվ հիվանդությունների դեմ որպես ամոքիչ նյութ ու բուժիչ խառնուրդների բաղադրիչ, հիշատակում է «Հայ կավը» և «հոռոմ մատնեհար կավը» (վերջինս հայերենով նաև «աղանուր» էր կոչվում):

Դեռևս վաղնջական ժամանակներից ի վեր Հայոց կողմից բուժական նպատակներով կիրառվող կավն արտահանվում էր մեր սահմաններից շատ հեռու և, ինչպես տեղեկանում ենք ժամանակի սկզբնաղբյուրներից, հատուկ կնիքով կնքված (բնօրինակի հաստատման համար):
Լեմնոս կղզուց արտահանվող կավի բեկորների կնիքի վրա՝ դիցուհու՝ Դիանայի պատկերն էր (ինչպես տեղեկացնում է 1-ին դարում Կիլիկիայում ծնված բուսաբան, բժիշկ Դիոսկորիդը, Dioscoride):

Անտիկ շրջանի, այնուհետև միջնադարյան Հայ և օտարազգի հեղինակների (Գալեն, Ավիցեննա, Իբն Սինան, Մ.Հերացի…) կողմից գրված բժշկական դեղամիջոցների պատրաստման բաղադրամասերում առանձնահատուկ դեր ուներ Հայ կավը (Հայկավ, հայկավակ ձևով էլ է կիրառվում):

Դեռևս հին Հունաստանում բժիշկներն այն գործածում էին արտաքին և ներքին կիրառմամբ՝ որպես հակաթույն, շնչառական (սուլոցով) հիվանդությունների (ասթմա), համաճարակների ժամանակ ջերմության իջեցման և բազում այլ նպատակներով:

Գոյություն ուներ նաև մատնեհար կավը, որը պեղում էին Լեմնոս կղզում, Եգիպտոսի կավը…

Սիլիկատներից ու ալյումինից բացի, իր՝ երկաթի օքսիդի բարձր պարունակության շնորհիվ Հայկավն ուներ մուգ կարմիր գույն, մատնեհար կավը վարդագույն էր:

Անիի, ներկայիս Իջևան քաղաքի և այլ շրջաններից (Լևանտում՝ ներկայիս Լիբանանի, Սիրիայի տարածքներում) պեղված «ընտիր և կարմրագույն» այս կավը, որն ամենուր հայտնի է «Bolus Armenius», «Bolus Armeniaca» անունով, Հայ միջնադարյան աղբյուրներում հանդիպում է նաև «հայհող» («Terra Armenia»), «հայկավակ» ձևերով…

Ոսկրախտի բուժման, մաղձաբեր, հակաթույն հատկություններով հայտնի Հայկավը չափազանց գնահատված էր ու հայտնի ջերմության նվազեցման, թունավոր կենդանիների խայթոցների դեմ կիրառվող միջոցներում:

Մեր օրերում էլ լայնորեն գործածվող կավը 1938 թվականի դեղագործական ձեռնարկում (Hagera) նկարագրվում է իր լավագույն հատկություններով (այսօր միայն «սպիտակ կավն» է օգտագործվում՝ կաոլինը):

Ստորև որոշ պատկերներ՝ 1491 թվականին Մայնցում տպագրված «Hortus sanitatis»-ի՝ Հայկավին վերաբերող նկարազարդումներից (լատիներենով՝ «Խոտերի գիրք», որպես ապրանք՝ կոչվում էր և «Terra sigillata», նաև՝ նրա ալքիմիական նշանի լուսանկարը )…

«ԲՆՈՒԹՅՈՒՆԸ ՍԻՐՈՒՄ Է ՇՂԱՐՇՎԵԼ»…

Գիտելիքի սահմանափակության ու չիմացության անսահմանության գիտակցումով՝ հազարամյակներ ի վեր մարդկությունը փորձել է թափանցել Տիեզերքի, Բնության Էության մեջ ու ըմբռնել անըմբռնելին…

Բնության զարգացման կապերն ու օրինաչափությունները ճանաչելու՝ իմացության զանազան ճանապարհներն այսօր էլ շարունակվում են՝ Մարդու գոյության խորհուրդն ու առեղծվածը չլուսաբանելով:

Հակադրություններից առաջացած Տիեզերական ներդաշնակության մեջ հավերժ շարժվող այս աշխարհի նախահիմքը, ըստ հույն մտածողի՝ Հերակլիտ Եփեսոսցու (մոտ ն.թ.ա 535-470 թթ.), Կրակն է:

«Ամեն ինչ հոսում է, ամեն ինչ՝ փոփոխվում…Միևնույն գետը երկու անգամ մտնել հնարավոր չէ»…

«Բնության մասին» վերնագիրը կրող նրա աշխատությունից լոկ հատվածներ են պահպանվել: Բազմաթիվ այլոք՝ շարունակել, լրացրել-հարստացրել են թեման իրենց խոհերով…

Սակայն վաղնջական ժամանակներից մինչ օրս Բնության աներևույթ, թաքնված խորհուրդի բացահայտման որոնումներն անպատասխան են կարծես դեռևս:

Հնագույն շրջանի կրոնների քննությունը ներկայացնող մի գրքում («Religions de l’antiquité», Volume 1, partie 1, էջ 519), եգիպտական դիցերը՝ Իզիսն ու Նեիթը նույնացվում են:

Երկուսն էլ Արևածին բարձրագույն զորեղությունն են մարմնավորում:

Նաև Անահիտի, հունական Աթենասի և հռոմեական Միներվայի հետ նույնացվող Նեիթի (Նահիտի) պաշտամունքն առանձնահատուկ դրսևորվում էր Եգիպտոսի Սայիս քաղաքում (Նեղոսի դելտայում): Այստեղ գտնվող՝ Նեիթի (Իզիսի) տաճարի արձանագրությունը մեզ է հասել 1-2-րդ դարերի հույն պատմիչ Պլուտարքոսի շնորհիվ:

Հին Եգիպտոսում որպես Արևի Մայր (Արևածին) այլաբանական իմաստով պաշտվող այս դիցուհու՝ Իզիսի (Իսիդայի) մասին պատմելով, Պլուտարքոսը նշում է աստվածուհու՝ իր իսկ բնութագրումը (ներկայացնում եմ իմ թարգմանությամբ)՝

«Ես նա եմ, ով Եղել է (կամ՝ Ես այն ամենն եմ, ինչը Եղել է), Է (կա) և Կլինի, և ոչ մի մահկանացու դեռևս չի բարձրացրել իմ քողը. իմ հղացած պտուղն է Արեգակը»…

Նույն դերով՝ ինչպես եգիպտական Սայիս քաղաքում տիեզերական տարածության անձնավորումն էր Նեիթը (Անահիտի պես՝ ծնունդները հովանավորող), այնպես էլ՝ Հաթորն էր՝ այլ շրջաններում, ուր նա անվանվում էր «Ծննդագործող կով կամ Արևածին Մայր» (La Vache génératrice ou la Mère génératrice du Soleil), այսինքն, զանազան վայրերում գրեթե նույն գործառույթով դիցուհիներին տարբեր անուններ էին տրվում:

Հերոդոտոսի հաղորդմամբ, Սայիսում որոշակի մի գիշեր «Ճրագալույցի» (Կանթեղալույցի) արարողություն էր կատարվում (դիցուհու պաշտամունքի հետ կապված):

Բոլոր բնակիչներն իրենց տան շուրջն աղով ու ձեթով (ճրագով) լի, պատրույգով (թելով) վառվող փոքր ճրագամաններ էին դնում ողջ գիշեր, և այդ տոնը կոչվում էր «Վառվող ճրագների (կանթեղների) տոն» (Histoire pittoresque des religions, Livre Premier, De F.T. Bègne Clavel, էջ 228):

Ոչ միայն Սայիսում, այլև ողջ Եգիպտոսում նշվող այս տոնի խորհուրդը Խավարի դեմ Լույսի Հաղթանակն էր…

Նման տոներ կային նաև Հայոց ու Հույների մոտ: (Ներկայիս՝ եկեղեցիներում «Ճրագալույցի» նմանատիպ արարողությունը հիշենք. մի այլ գրառմամբ անդրադարձել ենք):

Քանի որ հեռավոր անցյալի կրոնական պատկերացումները սխալմամբ հաճախ է բնութագրվում «կռապաշտություն» եզրով, արժե մեջբերել Պլուտարքոսի որոշ դիտարկումներն իր «Բարոյականք» ուսումնասիրությունից (հատոր 5, «Իզիսի և Օզիրիսի մասին»):

«Իմաստասերներն իրավացիորեն ասում են, որ նրանք, ովքեր լավ չեն հասկանում բառերի իմաստը, սխալ են ընկալում նաև երևույթները»:

Դիցերի քանդակները կամ նրանց պատկերները շփոթմունքով դիցերի անունով կոչելու փոխարեն պարզապես «նրանց պատկերներ կամ բրոնզե, մարմարյա քանդակներ» պիտի կոչեն:

(Նկատենք, որ քրիստոնեությա՛ն մեջ է մահվան գործիքը՝ խաչը կամ քանդակը պաշտվում-համբուրվում՝ չնայած «պատկերապաշտների-պատկերամարտների» երբեմնի գաղափարախոսությանը):

Անդրադառնալով հնագույն հավատալիքներում գործածվող արտահայտչամիջոցների, տեքստերի բովանդակության այլաբանական իմաստին, նաև՝ զանազան կենդանիներին տրվող կարևորությանը, Պլուտարքոսը հիշեցնում է, որ կենդանիներն ընտրվում էին իրենց առանձնահատուկ որևէ հատկանիշի շնորհիվ, որը, որպես խորհրդանիշ, վերագրվում էր տվյալ դիցին)…

Օրինակ, կրիան, նախօրոք զգալով Նեղոսի վարարման աստիճանը, ձվադրում էր գետափի այնպիսի վայրում, որը զերծ կմնար հեղեղումից, միաժամանակ մոտ լինելով գետին:

Բացի դա, նրա ձվադրումը, ձվերի քանակը, ապրած տարիներն առնչվում են աստղագետների գործածած հաշվի՝ 60 թվի հետ…

Իրենց ծիսակատարությունները խստորեն կատարող եգիպտական քրմերը, մարմնի «մաքրագործման» նպատակով գործածում էին բարձրասրունք ու երկարակտուց եգիպտահավի՝ իբիսի խմած ջուրը, քանզի այն երբեք ապականված ջուր չի խմում, նույնիսկ չի էլ մոտենում աղտոտված ջրին:

Ավելին, նրա ոտքերի բացվածքի ձևն իր կտուցի հետ հավասարակողմ եռանկյունի էր կազմում: Ի վերջո, իր փետուրների սպիտակ ու սև խառնուրդը լուսնի փուլերն է հիշեցնում (décours):

Թունավոր սողունները ոչնչացնող ու իրեն լվացող այս քաջահավը դիտվում էր նաև որպես ինքնամաքրման օրինակ:

Ժամանակակից իմաստասերների ու գիտնականների ուշադրության կենտրոնում այսօր էլ Բնության չբացահայտված գաղտնիքներն են…

Քաոսից հետո՝ Տիեզերքի ներդաշնակ գործունեությունն առայժմ խնամքով պահպանում է իր շղարշը և հմայում իր Արարչագործությամբ…

Հարափոփոխ ու մշտանորորգ Բնությունը նաև մարդկության «Կենաց Աղբյուրն» է, Կյանք պարգևողն ու Կեցուցանողը (ապրեցնողը):

Հողի արգասաբերությանն ու բերրիությանը նպաստող փառաբանական-խրախճանքային տոնական-ծիսական արարողությունները, որոնք նաև մշակների աշխատունակությունն ու տրամադրությունն էին բարձրացնում, հասել են մինչ մեր օրերը:

Հորովել կանչելն ու կանչողին ձայնակցելը չափազանց մեծ իմաստ ու նշանակություն ուներ:

Հողը վարելուն զուգընթաց հորովել (կամ՝ հոռովել) կանչելը պարտադիր էր՝ անկախ հողագործի ձայնային-երաժշտական տվյալների:

Գործընթացի տարբեր փուլերում հորովելի տեքստը (իմաստը) փոփոխվում էր:

Հիմնվելով բանասացներից հավաքված նյութի վրա, ավանդաբար հաստատված, որոշակիորեն կանոնակարգված դերաբաշխմամբ կանչվող հորովելները քննելով՝ Հռիփսիմե Պիկիչյանն իր՝ «Հոռովելի ժամանակակից կենցաղավարումը. Կոմիտասի հետքերով» ուսումնասիրության մեջ պայմանականորեն նրանք ներկայացնում է հետևյալ սխեմայով՝

նախապատրաստում, սկիզբ, աղոթք, օրհնություն, փառաբանություն, աշխատանքային գործընթաց, հանգիստ, աշխատանքի շարունակություն, ավարտ, գոհաբանություն, փառաբանություն:

«Հոռովել կանչողը գութանավարի ղեկավարն էր՝ մաճկալը: Նա էր ուղղություն տալիս խոփին, և նրա ղեկավարության ու հսկողության տակ էին շարժվում գութանի կամ արորի լծերն իրենց վարիչ հոտաղներով:

Ավանդույթի համաձայն՝ նա միջին տարիքի, առողջ, ամուսնացած և սերունդ ունեցող տղամարդ էր: Հենց նրան էր տրված հոռովել կանչելու պատիվը»,- գրում է հեղինակը՝ շարունակելով.

«Յուրաքանչյուր անգամ հոռովելն անհրաժեշտ էր սկսել Արարչին ու արևին ձոնված ասերգային աղոթք-փառաբանությամբ, ապա պիտի հնչեր հողը հաջողությամբ վարելուն նպատակամղված բուն տեքստը, նաև բարի ցանք ու հունձք ակնկալող հմայական խոսքերը՝ մաճկալի մենակատարմամբ:
Հիշյալը կատարվում էր պարբերական-շարունակական սկզբունքով» (նշված աշխատություն, էջ 157):

Հողի արգասավորման արարողակարգի ընթացքում հիշվում էին նաև մասնակիցներին «հաց բերող» կանայք, հարսերն ու աղջիկները («Ա՜յ, ճրագ վառող հարսին եմ ասում, հա՜…», «Ա՜յ, աղբյուր գնացող հարսին եմ ասում, հա՜»…), նաև՝ երիտասարդ կնոջ «միտքը ծռելու», «ճիժ վաստըկելու» մոտիվներով ակնարկներ…

Գրեթե ծիսակարգի վերածված այս արարողությանը չմասնակցողներին, հոռովել չկանչողներին, չձայնակցողներին ևս ուղղված առանձնահատուկ (վատաբանող-հայհոյական) «կանչեր» կային:

Նման տողեր է գրանցել անմահ Կոմիտասը (բացասական երանգով խոսքերը փոխարինված են բազմակետերով…).

Բնության ըմբռնման ու դերի վերոնշյալ մոտեցումներին ծանոթանալուց հետո, մտաբերենք մեր նախնյաց կառուցած՝ Արդինի՝ Մուսասիրի հռչակավոր տաճարի մուտքի մոտ՝ սյուների առջևում եղած քանդակախումբը՝ հորթին կերակրող կովի պատկերով…

Ստնտու Բնությունը և նրա տարերքներից մեկը՝ Երկնային Հուրն ու Լույսը խորհրդանշող՝ գլխավոր դիցը՝ Շանթը, Փայլակը մարմնավորող Թեշուբին (Թեշեբային) փոխարինած Հալդին (վերջնիս կնոջ՝ դիցուհու խորհրդանիշն էր քանդակը) …

Ինչպես Եգիպտոսում էին ասում Հաթորին՝ «Ծննդագործող կով կամ Արևածին Մայր»…

Հողի բեղունության, արգասավորության ու պտղաբերության տոնի հետ առնչվող՝ մեր «Անահտական ծիսակատարությունների» իմաստը, «Ոսկեմայր» ու «Սնուցող Մայր» (նաև՝ Նախամայր) Անահիտի ու նրա պաշտամունքի հետ սերտորեն առնչվող՝ Օջախի պահապան Նանեի մասին՝ հետագայում…

«Բնությունն» այլաբանորեն պատկերվել է շղարշված. մասամբ՝ տեսանելի, ճանաչելի, ըմբռնելի, մասամբ՝ անտեսանելի ու խորհրդավոր…

Եվ այդ քողարկող շղարշը դեռևս ոչ ոք չի բարձրացրել…

«ԳՈՀԱՐ ՎԱՐԴՆ ՎԱՌ ԱՌԵԱԼ
Ի ՎԵՀԻՑ ՎԱՐՍԻՑՆ ԱՐՓԵՆԻՑ»…
(Գ. Նարեկացի «Տաղ Վարդավառի»)
Կամ՝
«…Ծագի՛ր, ծագի՛ր,
Զարկի՛ր, զարկի՛ր,
Չարի, չարքի
Մութն հալածի՛ր
Արուսյա՛կ,
Լույս ցերեկի
Դուռը բացիր,
Արուսյա՛կ…» (Հ. Թումանյան)
Եվ կամ՝
«Երբ Սայլը տեղից շարժվում է…»

Նարեկացու գրչով մեզ փոխանցված տաղերում ազգային մտածողության վաղնջական շերտերն են արտացոլված:

Քրիստոնեության տարածումով հնագույն ծեսերն ու տոնակատարությունները «հարմարեցվեցին» նոր ուսմունքին և Կենսատու Արեգակի ծագումը՝ Այգաբացն ու իր Այգաստղը խորհրդանշող դիցուհուն՝ Արուսյակին (Արշալույսին, Աստղիկին) փառաբանող տոնը փոխակերպվեց, դարձավ «Քրիստոսի պայծառակերպություն»:
Թեև Վարդավառի կենսախինդ տոնախմբությունը շարունակվեց՝ Կենաց Աղբյուրը՝ Ջուրը (Շաղը) միմյանց վրա ցողելով, դիցուհու Վարդերի տարածմամբ ու աղավնիների թռիչքով զմայլմամբ…

Տիեզերածին պատումներում (նաև՝ գիտականորեն), Խավարից հետո Լույսի հաստատումով է Կյանքն արարվում Երկրի վրա:

«Եղիցի՛ Լույս և եղեւ Լույս»…

Բնականաբար, Լույսի գալուստը, նրա սփռման պահը՝ Այգանալը, Արշալույսը, պիտի փառաբանվեր մի առանձնահատուկ դրսևորմամբ և՝ ամե՛ն օր (ու պետք էր զգա՛լ, ապրե՛լ այդ պահը)…

Հազարամյակների խորքից, բարեբախտաբար, գրավոր սկզբնաղբյուրներում պահպանվել ու մեզ են հասել Արևի դերի կարևորության, Արեգակի առաջին ճաճանչների լուսավորման նկարագրությունը:
Եզնիկ Կողբացին, 5-րդ դարում, քննադատելով հին հավատալիքները՝ «աղանդներն» ու նրանց մտածողությունը, գրում է՝
«…Նրանցից ոմանք աշխարհի գոյացությունը կրակի էությունից են կարծում ՝ արեգակն առավել զարմանալի համարելու, կրակի էությունն էլ ավելի սաստիկ ընդունելու պատճառով…»:

«Աշխարհը կազմող բնության չորս տարրերի» մասին խոսելիս, Եզնիկը նշում է, որ «առանձնակի միմյանց խաթարող են, բայց զուգակցի հետ համադրված՝ օգտակար ու շահավետ են դառնում»:

Այսինքն՝ Արևի ջերմությունը կայրեր՝ առանց ցողի խոնավության…

«…Եվ օդը՝ առանց ցողի խոնավության ու (արեգակի) ջերմության խառնուրդի՝ վնասակար ու փչացնող է…» («Եղծ աղանդոց, էջ 11):

Ցողի խորհրդանիշն արծարծելու առիթն ունեցել ենք Զարմայրի (և Եգիպտոսում՝ Մեմնոնի «հսկաների»՝ սֆինքսների առիթով …Հիշենք, որ ցողը նաև Էոսի հղած արցունքների իմաստն ուներ (Բնության բեղունությունն ապահովող «Ջուրը» ևս), և հատուկ սրվակներում էր հավաքվում՝ գործածվում ծիսական նպատակով):

Հույն իմաստասերներին և հին հավատալիքներին անդրադառնալով, Եզնիկը գրում է՝

Մինչև վերջերս, Հայաստանի տարբեր շրջաններում, Արևին ողջունելու և փառաբանելու զանազան ապացույցներն են առկա:

«Անլույս խավարից» հետո «Լուսաբեր ճաճանչների» իմաստին անդրադարձել էինք նախորդ գրառումներից մեկում:

Այգալույսի ավետաբերն էր Այգաստղը՝ Արուսյակը, Այգաբերը՝ Արևից ու Լուսնից հետո ամենապայծառ ցոլացող Աստղը, որին նաև Լուսաբեր էին անվանում:

Նարեկացին իր «Մատեանում» («Ի խորոց սրտի խոսք՝ առ Աստուած», Բան.Ծ) ասում է՝

«Ինչպես առանց աչքի տեսության՝ լույսի զվարճանք չկա,Ոչ էլ արևի քաղցրություն՝ առանց Արևածագի»…
(«Կամ առանց «արուսեկին նշուլից՝ արևու երբեք քաղցրութիւն»…):

Հայկական Լեռնաշխարհում ու նրա հարակից շրջաններում, նաև՝ Եգիպտոսում և այլուր հայտնաբերված հնագիտական հարուստ նյութերը փաստում են վաղնջական ժամանակներից ի վեր՝ Արարչական զորության՝ Կենարար Արևի, Երկնքի Հուրի, Լույսի պաշտամունքի առկայությունը:

Նաև՝ Արևի անմիջական կապը ճառագայթաձև (շրջանաձև) անիվի հետ:

Հուրիական մշակույթի կարևոր կենտրոններից մեկում՝ Ուգարիթում (ներկայիս Սիրիայում, Ռաս Շամրա, Ras Shamra) հայտնաբերված բազմաթիվ սեպագիր տեքստերից է 1930-ին պեղված դիցաբանական մի պոեմ՝ «Արշալույսի ծնունդը», որը վերծանել ու ներկայացրել է René Largement-ը 1949 թվականին տպագրված գրքում («La naissance de l’Aurore»):

Հին Աշխարհի (Միջագետքի, Եգիպտոսի, Հունաստանի…) գրավոր աղբյուրների, առասպելների շնորհիվ մեկնաբանվում է պեղված զանազան իրերի, գոտիների վրա եղած պատկերների իմաստը (հիմնվելով գունեղ նկարագրությունների ու համեմատությունների վրա):

Հոմերոսի պոեմներում բազմիցս պատկերվում է Արշալույսը.

«Եվ վարդամատն առավոտը երբ որ ծագեց ծիրանավառ»…
կամ՝
«…Քըրքմազգեստ այգն էր տարածվում տիեզերքի վրա համայն…»:

Այգաբացին երկնքից սփռվող վարդագույն ճառագայթները ձեռքերի մատներին նմանեցնելով՝ պատկերվում էին ծայրերին ձեռքի տեսքով (ստորև՝ եգիպտական մի բարձրաքանդակ)…

17-րդ դարի ֆրանսիացի աստվածաբան ու գրող Ֆենելոնի՝ «Ոդիսևսի (Ուլիսի) որդի Տելեմաքի արկածները» գրքում ևս, լուսաբացի տեսարանում, դիցուհու վաղորդյան սլացքի նկարագրությունն է, երբ Վարդածղի (Վարդաձեռն) Արշալույսը բացում է Արևելքի կիսաբաց ոսկեձույլ դռները, և Արեգակի նժույգները ծավալվում են տվնջական բոցանշույլ ճառագայթների կոհակների վրա…

Վենետիկում (Սբ.Ղազարում) 1826-ին տպագրված հայերեն թարգմանության մեջ կարդում ենք՝ «Արկածք Տելեմաքայ որդիոյն Ոդիսեայ», Գիրք Դ).

«…Առ վաղիվ յորժամ Արշալոյս վարդածղի՝ բացցե կիսաբաց զոսկեձոյլ դրունս Արևելից, և նժոյգք Արեգականն ելեալ յաղտաղտին կոհակացն ծաւալեսցեն զբոցանշոյլ Ճառագայս տունջեանն…»:

Հին զրույցներում, դիցաբանության մեջ Երկնակամարում իր պտույտը Հրեղեն ձիերով կառքով կամ Եզներով լծված սայլով էր կատարում Արևը (Արուսյակը):

Սայլի ճառագայթաձև (շրջանաձև) անիվների և Արեգակի բազմաթիվ ճառագայթների հետ համեմատությունը հիշենք՝ Եզնիկ Կողբացու՝ վերոնշյալ երկից (ինչպես մի Արեգակն ունի բազմաթիվ ճառագայթներ, այնպես էլ՝ «մի անիվ՝ բազում ճառագայթք»):

Սերնդեսերունդ փոխանցված բանահյուսության մեջ Լուսածագի պահի նկարագրությունը (որոշ ժամանակ հետո են «Երկնքի Դռները բացվում» և, ի վերջո, «Սայլը տեղից շարժվում է»՝ Լուսավորելով Աշխարհը), ճշգրիտ համապատասխանում է գիտական տեսակետին (Արևածագի հերթական 3 փուլերի գծագիր պատկերը՝ վերելքի համապատասխան անկյուններով՝ ստորև):

Քիչ շեղվելով հավելենք միայն Այգաբացի երեք փուլերն՝ իրենց ժամանակակից անվանումներով ու բնորոշմամբ:

1. Աստղագիտական այգը (լուսաբացը) այն պահն է, երբ երկինքն այլևս ամբողջությամբ մութ չէ (սկսվում է այն պահից, երբ Արևը հորիզոնից ցած՝ 18°-ի վրա է):
Անզեն աչքով չեն երևում առաջին ցոլքերը, աստղագետների համար հեռավոր մարմիններն այլևս տեսանելի չեն:

2. Ծովային այգաբացն այն պահն է, երբ հորիզոնն է նշմարվում (հորիզոնից ցած՝ մոտ 12°-ի վրա է Արևը):

3. Քաղաքացիական այգաբացը՝ երբ բավականին լուսավորություն կա շրջապատի տեսանելիության համար:
Աստղերն ու ամենից փայլուն մոլորակները դեռևս տեսանելի են, բայց աստիճանաբար անհետանում են…

Ն.թ.ա 5-րդ դարի պատմիչ Քսենոփոնի վկայության համաձայն՝ Հայաստանում հայերն Արևին ձիեր էին զոհաբերում…

Հունական դիցաբանությունից հայտնի Արշալույսի դիցուհին՝ Էոսը՝ Ավրորան, Արուսյակը՝ Աստղիկի համարժեքը, ն.թ.ա 8-րդ դարի հույն քերթող (գրող) Հեսիոդոսի մոտ նկարագրվում է «Ոսկեմատն (հունարենով՝ (ῥοδοδάκτυλος / rhododáktulos), Քրքմազգեստ ( հունարենով՝ κροκόπεπλος / krokópeplos) և Ոսկեծղի (հունարենով՝ ῥοδόπηχυς / rhodópêkhus)» (Ոսկեձեռ) մակդիրներով, ինչպիսին բնութագրվում է և Աստղիկը (Անահիտը՝ նույնպես, նաև Հերան՝ Արշալույսի «Վարդամատն, սպիտակածղի» դիցուհին)…
Հոմերոսը նրան հիշատակում է իր թևավոր երկու ձիերով (Ֆաետոնով ու Լամպոսով) լծված կառքով ուղևորությամբ…

Տրոյայի պատերազմին Եթովպական զինվորներին գլխավորած Զարմայրը՝ Մեմնոնը, Էոսի որդին է համարվում և Վաղորդյան Ցողը՝ որդու համար՝ աստվածուհու թափած արցունքները…
Եգիպտական երկու Հսկաներին՝ Այգաբացին «երգող» սֆինքսներին առանձին գրառմամբ անդրադարձել էինք ամիսներ առաջ…

Էոսը՝ Երկրի վրա Շաղ ցողելիս

Արծարծվող թեմայի առիթով նշեմ, որ «Վարդավառի» տաղի աշխարհաբար տարբերակում «Գոհար Վարդն վառ առեալ»-ի թարգմանությունը «շղարշ» բառով ինձ հանդիպեց, հիմնված, թերևս, «Վառի» մի այլ իմաստի վրա:

«Վառ» էր կոչվում թագավորական «ոսկեհուռ հանդերձը», արքայական դրոշը, ծիրանին ու դշխոյական քողը (Դշխո, Դշխոյ՝ թագավորի կինն էր կամ մայրը, թագուհին), «Վառն մեծ արքայական», «Վառն կտավեայ՝ յորում կայցէ նկարեալ Վիշապ» («Նոր բառգիրք Հայկազեան լեզուի»)…

Մինչդեռ վերոհիշյալ տաղում «Գոհար վարդի» «Վառը» (Վառ առեալ) «վառել» արմատն է՝ Հուր, Այրել իմաստով, պայծառ, լուսափայլ նշանակությամբ:

«Արշալույսին արևելքում վարդի հրդեհ մը տարածվեց»…

Հոմերոսը «Ոդիսականում» բնութագրում է վաղ առավոտյան օվկիանոսից կառքով դուրս եկող «Վարդամատն» դիցուհուն՝ Էոսին, զաֆրանագույն (կարմրադեղին, ծիրանի) զգեստով (պեպլոսով):(Զաֆրանը քրքումի ծաղկի առէջներից ստացվող նարնջագույն, չափազանց օգտավետ հումքն է):

Մեր եռագույնի երեք գույները կրակի գույներն են հենց…

Վարդագույնը «Կարմրերփեան, ծիրանափայլ» նշանակությունն ուներ հնում:

«Ծոցն լուսափայլ, կարմիր վարդով լցված, դաստակներին՝ ծիրանի մանուշակի փնջեր»…

…«Գեղեցիկ, կապույտ, ծիրանի, բեհեզյա և որդան կարմիր ոսկեշող գույներով…»(Նարեկացու՝ «Տաղ ծննդեան»):

«Վարդագույն վառեալ ծաղիկ», «Վարդագույն ծայրակարմիր արեգակն» («Նոր բառգիրք Հայկազեան լեզուի»):

Արուսյակ (Վեներա) մոլորակ անվան տարբերակներից է «Լուսաստղը» ևս, այլուր՝ Աստարտեն ու Իշտարն են նշվում նաև որպես նրա համարժեք…

Հավելենք, որ, ի տարբերություն մյուս մոլորակների՝ Վեներան ժամսլաքի հակառակ ուղղությամբ է պտտվում… Երբեմն երևում է նաև երեկոյան ու կոչվում՝ Գիշերավար…

Հետագայում, Խավարը ցրող և Աշխարհի վրա սփռվող Լույսն ազդարարող Լուսաբերը բացասական կերպարի վերածվեց (բացատրությունը՝ ստորև, Ս.Մալխասյանի՝ «Հայերէնի բացատրական բառարանից», ինչպես որ Կյանքն արարող Էնկին՝ իր Քաղ խորհրդանիշով, դարձավ «Քավության նոխազ» (ըստ բառարանի՝ «Քաղը» խոյն է) :

Ռ. Պատկանյանի՝ «Արաքսի արտասուքը» բանաստեղծության մեջ վշտակեզ գետը կարոտով է հիշում իր ջրում արտացոլված Լուսաբերին…

Աքենաթոնն ու Նեֆերտիտին՝ Աթոնին (Արևին) երկրպագության պահին (ձեռքերի տեսքով ավարտվող ճառագայթներով)

«…Ո՜Վ ԻՄ ՈՐԴԻ՛Ք, ԻՄ ՀԵԳ ՈՐԴԻ՛Ք, ԱԿԱ՛ՆՋ ԱՐԵՔ ԻՄԱՍՏՈՒԹՅԱՆ»… (Հ.Թումանյան)

«Ամեն ինչից ավելի մարդու համար գովելի է իմաստությունը, քանզի իմաստությունը մարդու համար նույնն է, ինչ աղը՝ կերակուրին, քանի որ ամեն կերակուր առանց աղի անհամ է ու անպիտան»:

(Գրիգոր Տաթևացի, Գիրք քարոզութեան, որ կոչի Ձմերան հատոր, էջ 179, արևելահայերենի վերածելով՝ մեջբերումը՝ Ս.Ա.Զաքարյանի՝ «Իմացության տեսության հարցերը 13-15-րդ դարերի հայ փիլիսոփայության մեջ» ուսումնասիրությունից. «Գովելի է իմաստութիւն մարդոյն՝ քան զամենայն իր, վասնզի իմաստութիւն մարդոյն՝ է որպես աղ ի կերակուրն, զի ամենայն կերակուր առանց աղի՝ անհամ է ու անպիտան»):

Հնագույն շրջանից բանավոր, սերնդեսերունդ փոխանցված կամ մեզ հասած գրավոր աղբյուրներում գիտության և իմաստության կարևորությունն ու գովքն է արվել, փառաբանվել ու արժքավորվել Ճշմարտության որոնումը:

Գաղտնալից տիեզերքի, Կյանքի, Արարումի խորհուրդով զարմանալու և սքանչանալու կարողությունից է ծնվում սերը՝ այդ գեղեցիկ ու բազմախորհուրդ իմաստնության հանդեպ խոկումն ու իմացության բացահայտման փնտրտուքները:

Իմաստությանը մոտեցնող ուղիներին հետևելը դիտվել է որպես մարդուն վեհացնող մեծագույն արժեք:

Մարդու և կենդանու միջև տարբերությունը «իմացմամբ և մտօքն որոշի»,- գրել է Հայ աստվածաբանական մտքի խոշոր գործիչներից մեկը՝ Գ.Տաթևացին՝ 14-րդ դարում:

Վենետիկում տպագրվող «Բազմավէպ» հանդեսի՝ 1966 թվականի հոդվածներից մեկում, թերևս որպես հիշեցում ժամանակի Հայ երիտասարդությանը, զետեղված են 2-րդ դարի հռոմեական կայսրերից մեկի՝ (նաև՝ իր «Խորհրդածություններ» երկով հայտնի), Մարկոս Ավրելիոսի՝ Հռոմի ավերման առիթով ողբի տեսքով գրված հետևյալ տողերը.

«Ո՜վ Հռոմ, չեմ ողբա վրադ, որ պալատներդ ավերվել են, պարիսպդ քանդել, անտառներդ այրել, բնակիչներդ պակասել, դրանց վրա չեմ լալիս: …

Այլ ողբում եմ ու վրադ կրկին ողբում՝ տեսնելով քեզ ու հայրերին առաքինությունից ու դրա կրթությունից զուրկ:

Իսպառ կորավ մեր հայրենիքը, երբ պակասեց տղաների ու աղջիկների կրթությունը, տղաները լրբացան, աղջիկներն ամոթխածությունը մի կողմ դրեցին, ու մայրերը անպարկեշտ դարձան» …

«Բազմավէպ» (1966թ., էջ 57), մեջբերված՝ Ռուզան Դոլուխանյանի՝ «Մանկավարժական, բարոյախոսական և հայրենասիրական դասերը «Բազմավէպում» (1866-1885), Գիրք երկրորդ, Երևան, 2017, ուսումնասիրությունից, ուր հիշատակում է նաև «բարոյախոս ու մանկավարժ» կայսեր՝ որպես հայր, փափագած երազանքը՝ «իր որդին այնպիսի դաստիարակություն ստանա, որ նմանվի Աստվածներին»:

Հավելելով, որ նման պահանջ կա նաև 5-6-րդ դարի Հայ նշանավոր փիլիսոփա Դավիթ Անհաղթի՝ «Փիլիսոփայական սահմանները» երկում՝

«Որովհետև էլ ի՞նչ կարող է լինել ավելի երանելի և վայելուչ նպատակ, քան ըստ մարդկային կարողության Աստծուն նմանվելը», հեղինակը (Ռ.Դոլուխանյանը) հիշում է նաև Հունաստանից Հռոմ բերված ու Պյութագորասի ճեմարանի դռանը դրված՝ վերջինիս արձանի փորագրությունը՝

«Ով որ իմանալու բաները չգիտի՝ մարդկանց մեջ անասուն է, ով որ պետք եղածից ավելին չգիտի՝ անասունների մեջ մարդ է, իսկ ով որ գիտի այնքան, որքան հնարավոր է իմանալ՝ մարդկանց մեջ Աստված է»…

Դարերի խորքից հնչում է՝ մնալով արդիական.

«Ճանաչել զիմաստութիւն և զխրատ»…

Հանճարեղ Թումանյանի հորդորով (ու լավագույն մաղթանքներով)՝

«…Ո՜վ իմ որդի՛ք, իմ հեգ որդի՛ք, ականջ արեք իմաստության»…

Մատենադարանի ձախ մուտքի տեսքը.
Ձախից՝ աջ.
Թորոս Ռոսլին, Գրիգոր Տաթևացի, Անանիա Շիրակացի

«ԱԶԳԱԲԱՆՈՒԹԻՒՆ ՏՈՀՄԻՆ ՅԱԲԵԹԵԱՆ» կամ՝ «ՊԱՏՄՈՒԹԻՒՆ ՀԱՅՈՑ» (Մ.Խորենացի)…

Հայոց հնագույն շրջանի պատմության վերաբերյալ բազմիցս է գրվել՝ մեզ հասած պատմական կցկտուր տեղեկություններն ի մի բերելով:

Դեռևս 5-րդ դարում Մ. Խորենացին շարադրում է իր «Ազգաբանութիւն տոհմին Յաբեթեան» աշխատությունը, ուր, վերարտադրելով պատմիչ Մար Աբաս Կատինայի մատյանի սկիզբը, ավանդում է՝

«Աստվածներից առաջիններն ահեղ էին և երևելի, և աշխարհի մեծամեծ բարիքների պատճառ, աշխարհի ու բազմամարդության սկիզբ:
Սրանցից առաջ եկավ հսկաների սերունդը…
Սրանցից մեկն էր և Հապետոսթյան Հայկը»…

Հսկաները՝ Տիտանները, նախածին կամ առաջին սերնդի աստվածներն էին հին հունական դիցաբանության մեջ՝ Ուրանոսի (Երկնքի) և Գեայի (Երկրի) զավակներն ու թոռները, որոնցից էր և Հապեթոսը:

Հիշենք, որ, համաձայն մասնագետների, Հուրիական (հայկական) դիցաբանությունը կրկնող հունական դիցաբանության սկիզբը՝ «աստվածաբանությունը», նկարագրում է Զևսի գլխավորությամբ նոր սերնդի (կամ Օլիմպոսի) դիցերի ապստամբությունն ու հաղթանակն իրենց հոր՝ Կռոնոսի դեմ:

Վերջինս իր հերթին տապալել էր իր հորը՝ Ուրանոսին (Նժդեհի հայտնի գրքի վերնագիրը՝ «Որդիների պայքարը հայրերի դեմ», հավանաբար, այս դեպքերի մի հեռավոր ակնարկն է)…

«Յապէտոսթեանն Հայկ»՝ «գեղապատշաճ և անձնեայ, քաջագանգուր, խայտակն և հաստաբազուկ», «անուանի և քաջ նախարարն, կորովաձիգ և հաստաղեղ»՝ Խորենացու բնութագրմամբ…

Հաբեթի սերունդներից՝ «վայելչակազմ, թիկնավետ, գեղագանգուր մազերով, վառվռուն աչքերով ու հաստ բազուկներով քաջ ու երևելի» Աղեղնավորը՝ Հաբեթածին Հայկը, ինչպես վկայում են պատմիչները (5-րդ դարում՝ Խորենացին, Սեբեոսի անունով հայտնի պատմիչը, 11-րդ դարում՝ վրացի պատմիչ Լեոնտի Մրովելին (հայտնի նաև՝ Ղևոնդ Ռուիսեցի անվամբ) և բազում այլք), Հաբեթի որդու՝ Հաբեթածին Թորգոմի որդին էր (Թորգոմը՝ Թարքուի՝ Թեշուբի հնչյունափոխված ձևն է և):

Կրակի, դարբնության դից Հեփեստոսի (Հեփաիստոսի) հետ Հապետոսի առնչության մասին ակնարկել էինք գրառումներից մեկում:

Այժմ Շանթարձակ Զևսի հետ եղած կապին անդրադառնանք՝ փորձելով պարզաբանել «Հաբեթի» ծագումնաբանությունը …

Հին լեզուների մասնագետների խմբագրությամբ հրատարակված՝ «Հին Աշխարհի պատկերազարդ փոքրիկ պատմություն» գրքում ( Hilare de Barenton, «Petite histoire illustrée du monde ancien»), Էա-ի անվան պատկերանշանը մեկնաբանվում է որպես «ջրի և տաճարի խորհրդանիշ», որը Հաբեթի համարժեքն է (synonyme):

Այն ներկայացված է «մեհյանի վրա վեր խոյացող խոյագլուխ օձի և Այծ-ձկան (Վիշապ-ա-քաղի,Կ.Ա) տեսքով:
Խոյն ու այծը (քաղը) Թուբալին ու Մշակին են խորհրդանշում, իրենց վերագրվող «ոռոգողի» գործառույթը (ֆունկցիան) իրենց հայր Հաբեթից է գալիս» (էջ 48, լուսանկարը՝ ստորև):

Հին եգիպտական մի պատկերի նկարագրության առիթով նշելով, որ համաձայն հունահռոմեական ավանդույթի, Յուպիտերը Ամալթե այծի կաթով է սնվել, հեղինակը Յուպիտերին դասում է Եգիպտոսի ակունքներում, ավելացնելով, որ «Յուպիտեր» անունը Հաբեթի մի ձևն է (հնչյունափոխված, Յապետ, Կ.Ա.),(էջ 58):

Յուպիտերը հունական դիցաբանության Զևսի համարժեքն է: Զևսը՝ Հուրիական դիցաբանության Թեշուբն է՝ համաձայն մասնագետների:

Ուստի, «Հաբեթածին Թորգոմին հաջորդող Հայկը»՝ Հսկաների ցեղից, անմիջականորեն սերվում է Շանթի, Փայլակի դիցից՝ Թարքուից (Թորգոմից), որը Թեշուբի անվան տարբերակն է (խեթական, հատկապես Կիլիկյան՝ Կիցուվատնայի (Սիսվանի) տեքստերում:

Ընթերցենք վրացական աղբյուրներում պահպանված՝ Հայկի ու Բելի ճակատամարտի պատմության նկարագրությունից մի հատված:

«…Հենց որ Նեբրովթի զորավարները մոտեցան, Հայկի յոթ հսկաները մեծ զորքով դիմավորեցին (նրանց), իսկ Հայկը հզորագույն զորքով կանգնեց հետևից՝ թիկունքում:
Նրանց միջև տեղի ունեցավ սաստիկ պայքար, որ նմանվում էր օդի սաստկությանը, քանի որ նրանց ոտների փոշին նման էր կուտակված ամպերին, նրանց զրահի փայլատակումը՝ երկնի կայծին, նրանց բերանի ձայնը՝ որոտման ձայնին, նրանց նետերի բազմությունն ու քարերի ձգումը՝ խիտ կարկուտին, և նրանց արյունահոսությունը՝ կարկուտի առվին:

Շարունակվեց պայքարը նրանց միջև, և երկու կողմից էլ եղան անթիվ սպանվածներ:
Իսկ Հայկը (Հաոսը), նույն հսկաների հետևիցն էր կանգնած, քաջալերում էր նրանց և մխիթարում ահարկու ձայնով, որ կայծակի ճայթյունին էր նման: Ապա Թորգոմյանք հաղթահարեցին և կոտորեցին նեբրովթյան հսկաներին և նրանց զորավարներին…»:

«…և սաստիկ բախմամբ իբրև զձայն որոտմամբ ամբոց»,…«և ինքն իբրև զկայծակն ասպատակէր շուտանակի…» ( Հայ-վրաց հարաբերություններ, Գիրք Ա, Լ.Մելիքսեթ-Բեկ «Վրաց աղբյուրները Հայաստանի և Հայերի մասին», էջ 146, Երևան 2013):

Վահագնի նման, որպես Կրակի խորհրդանիշի կրող, Հայկի կերպարի քննությանն է անդրադարձել Սարգիս Պետրոսյանն իր՝ «Ժայռապատկեր մեհենագրության մի ուշագրավ նմուշ» ուսումնասիրության մեջ («Հայոց մեհենագրության ակունքներում: Գիտական հոդվածների ժողովածու», Գյումրի, 2008թ.):

«Հայկի ներկայությունը ժայռապատկերներում փաստվում է նաև նրա խորհրդանիշի առկայությամբ: Հայկի անունով հայտնի և նրան ձոնված Օրիոն համաստեղության ինը պայծառ աստղերը ձևացնում են այս գծապատկերը (էջի լուսանկարը՝ ստորև, Կ.Ա.):

Միջնադարյան «Նշանագիրք իմաստնոց»-ում այդ գծապատկերը կրկնող նշանին տրված է «փայլակն» բացատրությունը, իսկ սրա կորանկյուն, ութաձև տարբերակները՝ «մարդ» են նշանակում (Հ.Աճառյան, «Հայոց գրերը», Ա.Աբրահամյան «Հայոց գիր և գրչություն»):

Ընդ որում, Փայլակն (փայլ-ակն) բառը վերաբերում էր ոչ միայն կայծակին և ցերեկային լույսին (հմմտ. «Որպէս փայլակն՝ որ ելանէ յարեւելից, եւ երեւի մինչեւ յարեւմուտըս», «Նոր բառգիրք Հայկազեան լեզուի»), այլև մարդուն, որովհետև բառացիորեն նշանակում է «փայլուն ակն, կամ փայլեալ յաչս» (նույն տեղում) ):

Այս տեսանկյունից ուշագրավ է, որ Մովսես Խորենացին վիպական Հայկին բնութագրում է «խայտակն» բառով» (Ս.Պետրոսյան, նշված աշխատությունից, էջ 7):

Վաղնջական ժամանակներից ի վեր կրակ ստանալու համար կայծքարի հետ գործածվող դյուրավառ նյութը «աբեթ» է կոչվում:

Աբեթից (աբեթենուց)՝ զանազան ծառերի վրա աճող սնկից կամ, հետագայում, բամբակաթելից պատրաստված «կրակ պարգևող» այդ նյութը, որն արագ բռնկվում է կայծքարի կայծից, հիշատակվում է Հայերենի բառարաններում («Նոր բառգիրք Հայկազեան լեզուի», Աճառյանի «Հարերէն արմատական բառարան», Էդ. Աղայանի՝ «Արդի հայերենի բացատրական բառարան»…), (բարբառային ձևով՝ «ղավ», առավել հաճախ է գործածվում՝ «կայծքար և աբեթ»-ը):

Ի դեպ, երկու տեսակի աբեթենու տրցակ կար 1991 թվականին Ալպերի լեռներում (Ավստրիայի և Իտալիայի սահմանին), 3.200 մետր բարձրության վրա հայտնաբերված՝ մոտ 5.300 տարվա մումիայի մոտ (որն Էցի, Օտցի, Ötzi անունով կնքվեց)…

Նկատենք, որ դեռևս Խորենացին է իր մատյանում ակնարկել հունական դիցաբանության՝ «Դիւցընկեց, իսկ այժմ՝ կոչի Ոլիմպոս» լեռան Աստվածների հետ կապված պատմությունների այլաբանական իմաստը՝ հիշելով Պրոմեթևսի կողմից «աստվածների հուրը մարդկանց շնորհելու» խորհուրդը («Պատմութիւն Հայոց», Վենետիկ, 1752թ., էջ 45)…

«ԶԲելայ, առ որով նախնին մեր Հայկ, բազումք բազում ինչ այլ ընդ այլոց պատմեն, բայց ես ասեմ՝ զԿռոնոսդ անուն և զԲել՝ Նեբրովթ լեալ. …» (էջ 44):

Իր հորը՝ Ուրանոսին գահընկեց անելու պայքարը, որը մղեց Կռոնոսը, վերջինիս որդին՝ Զևսը շարունակեց հենց իր հոր՝ Կռոնոսի դեմ…

Նույնը՝ ավելի վաղ եղած Հուրիական (Հայկական) դիցաբանության մեջ էր՝ Թեշուբի մղած պայքարը Կումարբիի դեմ, որն իր հորը՝ Անուին էր գահընկեց արել (վերջինս էլ՝ իր հորը՝ «Երկնքի առաջին աստված Ալալուին»)…

Ուրանոս — Քրոնոս — Զևս՝ Ալալու(Անու) — Կումարբի — Թեշուբ (Թարքու)…

Հերոսներին դիցաբանական երանգով ներկայացնելը նախնիների հետ նրանց կապն էր խորհրդանշում…

Հավելենք, որ սեպագիր տեքստերի վերծանումներում «Շանթ» անունով դից է հիշվում, մասնավորապես՝ Կիլիկիայում (E.Laroche « Le dieu anatolien Sarruma»):

Թեշուբը՝ Բիայնական արձանագրություններում՝ Թեշեբան (սեռական հոլովաձևով, ըստ իս), Փայլակն էր, Շանթը:
Հետագայում որպես գլխավոր դից հռչակված Հալդին նաև (Հայկը):

«Աստված լույս է»…

Արևի լույսի, Երկնքի Հուրի պաշտամունքից հետո նոր հավատալիքներում ևս
«Կենաց հուրն» էր փառաբանվում՝ նոր կերպարում մարմնավորված (առանձին գրառմամբ կանդրադառնանք)…

Ստորև՝

Մ.Խորենացու՝ «Ազգաբանութիւն տոհմին Յաբեթեան. Համառօտ պատմութիւն աշխարհագրութեան»՝ 1752 թվականին Վենետիկում տպագրված գրքից և վերը հիշատակված մյուս գրքերից՝ որոշ էջեր…

Ուշադրություն դարձնենք հատկապես Այծի պատկերի առկայությանն՝ իր խորհրդանիշը հիշելով (Յուպիտերին կերակրած Ամալթե այծին չմոռանալով, իհարկե) …

«…ԵՎ ԵՐԲՈՐ ՑՆԾԱ
ՀՆՉՅՈՒՆԸ՝ ԾՆԾՂԱ
ԶԱՐԴՈՍԿԻՆԵՐՈՒՆ…» (Մ.Մեծարենցի՝ «Ջուրէն դարձին» բանաստեղծությունից)

Վաղնջական շրջանից ի վեր երաժշտությունն ուղեկցել է մարդկանց՝ ծիսակատարությունների, կարևոր իրադարձությունների ժամանակ:

Ասվածի ապացույցներն են ն.թ.ա 4-րդ հազարամյակին վերագրվող բազմաթիվ գտածոները…

Եվ, որպես ուրախ ու կենսախինդ երաժիշտներ, հատկապես Թորգոմի տոհմն է հիշվում պատմության մեջ՝ «Թորգոմը՝ մեծ երաժիշտներ Փռուգիացիների հայրը» (H. De Barenton, Petite histoire illustrée du monde ancien, էջ 47: Հապետոսյան Հայկի ու Թորգոմի ծագմանը կրկին կանդրադառնանք օրերս):

Պատմական հնագույն սկզբնաղբյուրներում՝ հնագիտական պեղումներից հայտնաբերված նյութերում՝ սեպագիր արձանագրություններում, բարձրաքանդակներում, միջնադարյան մատյաններում բազմաթիվ արձագանքներ են պահպանվել թանկարժեք փայտից, այծի կամ գառան կաշվից, եղջյուրից ու մետաղից պատրաստված զանազան նվագարաններով (երաժշտական գործիքներով)՝ փողերով, փանդիռներով, վիներով ուղեկցվող ծեսերի, տոնակատարությունների մասին:

Շումերական կրոնական տեքստերում («Ինանայի օրհներգ»-ում), «Հողմերից առավել ուժգին շառաչող նվագարաններն» են հիշվում («Միջագետքի գործիքային երաժշտությունը», Agnès Spycket) …

Ի դեպ, մասնագետների կողմից որպես Հուրիների ու Խեթերի հայտնագործություն նշվող Քնարը, «Ուգարիթյան» կոչված մի «հուրիերենով» (հայերենով, Կ.Ա.) սեպագրում հենց «Քնար» բառով է վերծանված (A. Spycket-ի վերոհիշյալ գրքում):

Գառնիի պեղումներից հայտնաբերվել է ն.թ.ա. 2-րդ հազարամյակին վերագրվող ոսկրե՝ հինգ փողանի սրինգ (բազմափող սրինգը «Պանի սրինգ» անունով է հայտնի) …

Խորենացին իր «Պատմության» մեջ հիշում է Վահագնի ծննդի, Արտաշեսի ու Սաթենիկի, Արտավազդի երգերը բամբիռների նվագակցությամբ երգող Գողթան երգիչներին…

Վաղնջական ժամանակներից ի վեր ազգային տոնախմբությունների, նրանց մաս կաղմող մարզական խաղերի ընթացքում իրենց բազկի ուժը, մտքի ու հոգու կարողությունները ցուցադրող երիտասարդների նման, երաժիշտներն ուղեկցում էին համընդհանուր խրախճանքը, նաև՝ ռազմական երթը («խեթական» շրջանի բազմաթիվ բարձրաքանդակներում ու տեքստերում կան զանազան տեսարաններ ու նկարագրություններ)…

Երևանում, Մատենադարանի հին ձեռագրերում, միջնադարյան հայ հեղինակները տարբեր նվագարանների (պարկապզուկի, բազմափող սրնգի, եղջերափողի…) դերի ու նշանակության մասին հիշատակություններ են թողել:

Հայ և օտար պատմիչները (Ստրաբոն, Դիոն Կասիոս, Պլինիոս…) հիշատակել են «հարյուրավոր սպասավորներով շրջապատված դիցուհուն»՝ Անահիտին նվիրված հռչակավոր հանդիսությունները «Անահտական գավառում» և պաշտամունքային այլ վայրերում:

Հնուց ի վեր տաճարներում ու «հասարակաց զվարճութեանց մեջ» կիրառվող նվագարաններից էր ծնծղան:

Հայոց մեջ այս նվագարանի կիրառմանն ու նշանակությանն է անդրադարձել Հ.Վ. Պիկիչյանն իր՝ «Ծնծղա. Նվագարան և մոգական գործիք» վերնագրված մանրազնին ուսումնասիրության մեջ:

Պղնձի հատուկ խառնուրդի շնորհիվ զիլ հնչողությամբ երկու՝ տափակ ու գոգավոր կիսագնդաձև սկավառակները ձեռքով միմյանց բախմամբ հնչեցվողներից բացի գոյություն ունեին այլ տարատեսակներ՝ «ձեռաց և մատանց» (ձեռքի և մատների) տարբեր չափերի ծնծղակներ:

Հայաստանի Պատմության, Ազգագրության թանգարանների հավաքածուների և գրական տվյալների համադրմամբ, հեղինակը ներկայացնում է առանձին՝ միակ՝ թաթով, ձողիկով կամ ճիպոտով հնչեցվող, Կենաց ծառի տեսքով, բռնակավոր, ճյուղերին հինգ զույգ զիլերով և այլ ծնծղաների տեսակներն ու նրանց տրված զանազան անվանումները (երգեհոն, ծնծաղ, աղջիկ, զանգ, ծնծղուկ, զիլփարա… Հայր Մ. Ավգերյանի՝ բացատրությամբ՝ Երգիոն (երգեհոնը), պարկապզուկն է հիշեցնում՝ «Սրինգ բերանով փչելի բազմաթիվ եղեգամբք աստիճանաբար» (սոսկ և թավ), «Նոր բառգիրք Հայկազեան լեզուի»):

Հայկական Լեռնաշխարհի տարածքում հայտնաբերված բազմաթիվ՝ պղնձե, բրոնզե, արծաթե, ոսկե և զանազան համաձուլվածքներով պատրաստված ծնծղաներից մեկը՝ ն.թ.ա 7-րդ դարով թվագրվող, պեղվել է Երևանում՝ Կարմիր Բլուրից…

Իբրև «ցնծության նշանակ» աշխարհիկ տոներին և հոգևոր ծեսերին հնչող ծնծղաների հատուկ տեսակներ նաև որսի ժամանակ ու ռազմի դաշտում են գործածվել՝ իրենց հզոր ձայնով որսին կամ հակառակորդին խուճապի մատնելու նպատակով:

Հոգևոր ոլորտում՝ նվագարանի արձակած ձայնին չարխափան նշանակություն և խավարը վանելու հատկություն էր վերագրվում:

Վերոնշյալ աշխատության մեջ հիշվում են Ջավախքում նորապսակներին ծնծղաներով ուղեկցելու սովորույթը, հիվանդի մոտ՝ ծնծղա հնչեցնելը (խռովված հոգիներն ու նյարդային համակարգը հանգստացնելու համար, նաև՝ բուժական նպատակով)…

Մատների ծնծղաների մեղմ ելևէջների ուղեկցությամբ է թեթևացվել ծննդաբերությունն ու նորածնի դիմավորումը…

Իրենց վերագրվող դերով ու հատկություններով էին պայմանավորված, բնականաբար, նվագարանների զարդանախշերն ու ձևավորումը:

Կրոնական ծիսակատարությունների, մասնավորապես՝ Անահիտ դիցուհուն նվիրված ծեսերի ընթացքում մեր նախնյաց կողմից գործածվող, զվարթ ու կենսախինդ ղողանջող այս նվագարանը՝ ծնծղան, հետագայում՝ քրիստոնեության տարածումից հետո, կիրառվեց և եկեղեցական հանդիսավոր արարողությունների ժամանակ՝ որպես «ցնծության նշանակ»:

Այնուհետև մոռացվեց…

Այսօրվա եկեղեցում՝ Պատարագի որոշ հատվածներում կամ ծիսական այլ արարողությունների ընթացքում դպիրների ձեռքին սկավառակաձև քշոցի բոժոժների (փոքրիկ զանգակների) շարժումից առաջացած զվարթ ղողանջներն են «հրեշտակների փառաբանումը» խորհրդանշում:

«Խնճոյս հոգևոր, ի ծնծղայս մարմնավոր»՝ Նարեկացու խոսքերով…

Վերոհիշյալ՝ «Նոր բառգիրք Հայկազեան լեզուի» գրքի էջերում որպես «Ծնծղայ» բառի համարժեք ներկայացված են՝ Cymbalum և Sistrum (Cymbales և Sistre):

Հին Աշխարհից մեզ ավանդված ժառանգության մեջ իր առանձնահատուկ դերն ու նշանակությունն ունի Ծնծղակը ( Sistre):

Եգիպտոսի՝ հնագույն շրջանից մեզ հասած բազմաթիվ պատկերներում, Ծնծղան՝ իր երկու տարբեր տեսակներով, մեծ խորհուրդ ուներ՝ Հաթորի, Իսիսի պաշտամունքում:

Եվ Ծնծղահարն ամենևին հասարակ երաժիշտը չէր, այլ՝ Սրբազան ոլորտի ներկայացուցիչը՝ Քրմուհին:

Իսիսի պաշտամունքի հետ կապված՝ թաքնագիտական որոշ մեկնաբանությամբ, այն «Բնության Էության» մասին տրվող բացատրության «Կարելիության սահմանն» էր իր ձայնով ազդարարում…

«Թույատրելիության» ավարտը, հետևաբար և «Լռության պահը»…

Քանզի ոչ մի մահկանացու չէր կարող «բարձրացնել նրա քողը» (այսինքն՝ «Ճշմարտությունը հայտնաբերեր»՝ եթե ինքը՝ Իսիսը չկամենար):

Մահկանացուներին հասու չէ «Անմեկնելի Բնության Խորհուրդը»…

«Նա, ով՝ Է, Նա, ով՝ ԷՐ և Նա, ով՝ ԿԼԻՆԻ» բանաձևը, Հոմերոսից ու Հեսիոդոսից ի վեր, ընկալվում էր որպես «Աստվածային Ամենատես Իմաստնությունը» (Խորհուրդը):

Բնության, ֆիզիկական աշխարհի և մարդու ոգու բնույթը քննող, Պլատոնի գրչին պատկանող, մոտ ն.թ.ա 360-ին գրված մի ուսումնասիրության մեջ ( Timée, 21,e), հիշվում է Նեղոսի դելտայում (Ներքին Եգիպտոսում) գտնվող, Ամասիս փարավոնի քաղաք Սաիսի հնագույն դիցուհին՝ Նահիտը (Նեիտը), որին Հերոդոտոսն ու Պլատոնը նույնացնում են հունական՝ Զգաստության ու Իմաստնության (ինչպես Անահիտը) դիցուհի Աթենասի հետ:

«…Սաիսը, ուր Ամասիսն էր (Ամասիա՞, Կ.Ա.) թագավոր: Ըստ այդ քաղաքի բնակիչների՝ իրենց քաղաքը հիմնել էր մի ոմն դիցուհի, որի անունը եգիպտերենով Նեիթ էր (Նահիտ, ինչպես Արա — Ռա՝ առջևի Ա-ն սղվել է, Կ.Ա, Ղ.Ալիշանը նաև «Անեիդ» ձևով է հիշում Անահիտին), բայց հունարենով Աթենաս էին ասում: Ուստի, այս մարդիկ մեծ բարեկամներ են Աթենացիների հետ, և նրանք հավաստում են, որ ինչ-որ չափով նրանց ազգականներն են» (մեջբերումը՝ Jacques Darriulat «Kant et la sentence isiaque»):

«Մայր ամենայն զգաստութեանց, բարերար ամենայն մարդկային բնութեան», «որ է փառք ազգիս մերոյ և կեցուցիչ»՝ Ոսկե Մայր Անահիտի պաշտամունքի մասին՝ մի այլ առիթով (հավելենք միայն, որ Աթենասի հետ նույնացվում էր և Նանեն, Ավեստայում՝ Անահիտ)
…
Մեր ազգային բաղձալի երազանքների իրականացմամբ՝ ապագա Ծնծղահունչ տարիների մաղթանքով…

Հ.գ. Խորին շնորհակալություն եմ հայտնում ինձ ուղարկված՝ Ամանորյա ջերմ բարեմաղթանքների համար և հազարապատկված բաշխում ամենքիդ…

Հռոմեական շրջանի ծնծղայի վերակազմություն

Հին Միջագետքից՝ Հուրիական կարմիր սափորի նկարազարդումներից (Տել Ագրաբ, ներկայիս՝ Իրաքի տարածքում)

«…ԵՐԿՈՒ ԳԵՏՈՎ ԵՎ ՏԱՊԱՆՈՎ…»

Արարչագործչության պատմության մեջ հիշատակվող՝ «Արևելքում» տեղակայված Դրախտավայրն (իր գետերով) ու Տապանակիր Լեռան Երկիրն ունենալու համբավն ու հպարտությունն ենք ժառանգել մեր նախնիներից:

Եվ այդ ժառանգությունն էլ դառնում է հիմք ու մեր ազգի՝ «ի ծնե, ի բնե իմաստնության պատճառը» նաև…

Հոգևոր ժառանգության ակունքները կարևորել է Եղիշեն՝ դեռևս 5-րդ դարում:Մեջբերենք Էդուարդ Դանիելյանի՝ «Հայոց պետականության հոգևոր ակունքները» հոդվածից (2015 թ.)՝

«…Երկու գետով և տապանաւն դեր ի վերոյ եմք քան զյոլովս…»(Եղիշե, 2, էջ 245):

Ժամանակակից հայերենով՝

«Երկու գետով (Տիգրիսն ու Եփրատը, Կ.Ա.) և տապանով շատ ազգերից ավելի բարձր ենք»… (շարունակությունը՝ …«և դրա շնորհիվ երեք (եռակի) բարեխոս ունենք Աստծո առաջ»):

Մարդկության վաղնջական շրջանն արծարծող բազմաթիվ գրվածքներում Ջրհեղեղի պատմության առիթով հիշատակվում են Տապանակիր Լեռն ու նրա Երկիրն՝ իր դրախտային գետերով…

Եվ, զանազան ժամանակներում, տարբեր ազգերի հեղինակները, բնականաբար, Տապանը հանգրվանող Երկիրն ու Լեռը փոքր-ինչ այլ ձևով են նշել:

Հարցին առնչվող հնագույն սկզբնաղբյուրների քննությունը մանրամասն ներկայացված է Ալբերտ Մուշեղյանի՝ «Ո՞ր լեռան վրա է իջել Նոյան տապանը» աշխատության մեջ:

Նշենք միայն, որ դեռևս «Գիլգամեշ» էպոսում հիշվող՝ Ջրհեղեղից փրկված հերոսը՝ Ութնապիշտիմը, իր նավով հանգրվանել էր Մաշու լեռան վրա, որը նույնացվում է Մասիսի հետ (լեռան իմաստն ու անունն ենք քննարկում զուտ):

Փ. Բուզանդը հիշատակում է Ապահունյաց Երկրի (գավառի) Մասիս մեծ լեռը (Պատմություն Հայոց, 1987, էջ 83), որը Նեխ — Մասիքն է՝ Սիփանը, Բզնունյաց (Վանա) ծովից հյուսիս-արևմուտք…

Հայկական Լեռնաշխարհում, Հայկական Պար լեռնահամակարգի՝ փառահեղ երկու գագաթներով, ձյունափայլ լեռից՝ Մասիսից ու Վանա լիճը զարդարող Նեխ — Մասիքից բացի, Մասիս անվամբ ուխտատեղի կա Արցախում, Մարտակերտի շրջանի Հաթերք գյուղի հյուսիսում, Մռավ լեռից անջատված անտառապատ մի լեռնաբազկի վրա:

«Մասիսա» անունով են հիշատակվում Կիլիկյան լեռներն արաբական մի աղբյուրում (համաձայն «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարանի»):

Խորենացու հիշատակմամբ և ազգային պատկերացումներում, «վիշապազանների բնակատեղին» էր նվիրական Մասիսը:

Հնագույն հավատալիքներում Լեռներին սրբազան բնույթ էր վերագրվում՝ որպես դիցերի բնակավայր (որի ընդերքում նաև Երկնային Հուրն էր պարփակված) …

Լեռը հենց Դիցի խորհրդանիշն էր, նրա մի «ՄԱՍԸ»՝ ՄԱՍԻՔԸ կամ Մասունքը (որտեղից էլ, ըստ իս, նույնանուն (Մասիս) բազմաթիվ լեռների առկայությունը) …

Տարբեր մշակույթների դիցաբանության մեջ կամ զանազան պատումներում՝ Քարի փոխակերպված, կամ՝ Քարից մարմնավորված կերպարներ կան:
Դիցերն ամենուր էին՝ Լեռներում, Ջրերի, աղբյուրների ակունքներում, անառիկ ժայռերին(«Աստված ամենուր է»)…

Հին հայկական՝ Հուրիական դիցաբանությունից հայտնի Թեշուբի խորհրդանիշ Հազզու լեռան անունը ժամանակի պայմանագրերում փոխարինում էր դիցի անվանը…

Ապառաժից՝ ժայռից (Վեմից) էր ծնվել Միհրը («Ժայռածին» էր)…

Հետագայում, աստվածաշնչյան գրերում նույնպես Աստված նույնացվում է ժայռի՝ քարի՝ վէմի հետ:

Բազմաթիվ օրինակներից՝ ահավասիկ՝ «Դավթի օրհնաբանությունից», (Բ Թագավորաց, գլ.ԻԲ.)

«Տէրը իմ վէմն ու իմ բերդն ու իմ փրկիչն է»,
«Աստուած իմ ժայռն է, ես նրան եմ յուսացած» (1)…
«Ո՞վ է վէմ, բացի մեր աստուածանից» (գլ.ԻԲ, 32),
«Օրհնյալ է իմ վէմը…»
«Եվ բարձրյալ լինի Աստուած՝ իմ փրկութեան Վէմը»…(Գլ. ԻԲ, 47):

Վէմ էր կոչվում նաև եկեղեցու սեղանի հիմքում դրվող քարը, որն օծում էին (նույնն էր և քրիստոնեությունից առաջ՝ զոհասեղանը):

Պատերազմի ժամանակ մի վրանում օծված վէմքար էին դնում և վրան սեղան կազմելով՝ պատարագ անում (համաձայն «Հայերէնի բացատրական բառարանի»):

Նույնն էր նաև քրիստոնեությունից հազարամյակներ առաջ (նախորդ գրառումներում անդրադարձել ենք):

Նոր Կտակարանում նույնպես, Վէմի գաղափարը կա՝ որպես Քրիստոսի խորհրդանիշ.

«Եւ ամենն էլ նույն հոգեւոր վէմիցն էին խմում՝ որ գնում էր նորանց հետ, եւ այն վէմն էր Քրիստոսը» («Թուղթ առ Կորնթացիս», Գլ. Ժ (4) ):

Համաձայն «Հայերէնի բացատրական բառարանի»՝ Պետրոս առաքյալի անունը՝ հայերեն թարգմանությամբ, Վէմ է (հունարեն Պետրոս (Pétros) նշանակում է «Քար»):

Հիսուսի խոսքերն՝ ուղղված Սիմօն Պետրոսին՝ «Ես էլ ասում եմ քեզ, որ դու ես Պետրոս, եւ այդ վէմի վերայ կշինեմ իմ եկեղեցին» (Մատթէոս, Գլ. ԺԶ՝16 (18) ):

Ագաթանգեղոսի հաղորդմամբ, քրիստոնեության տարածման ժամանակ, «նորադարձ» հայերին վարդապետելիս, նրանց հայրերը «քարապաշտ» էին կոչվում (փոխաբերական իմաստով՝ նաև «արձաններ, կուռքեր պաշտող»):

Դեռևս վաղնջական ժամանակներից ի վեր Հայկական Լեռնաշխարհում ու նրա հարակից շրջաններում, իրենց բնույթով ու նշանակությամբ տարբեր, զանազան քարե կոթողներ են դրվել՝ պաշտամունքային բնույթով:

Նրանց զգալի մասը ոչնչացվեց քրիստոնեության տարածման շրջանում, թեև «Հին Կտակարանում» նույնպես քարե արձաններ էին կառուցում և վրան «յուղ լցվում»՝ օծվում…

Մեջբերենք Ծննդոցից (Գլ. ԻԸ՝ 28 (11-18) ), երբ Հայոց Միջագետքում (Վերին կամ Հյուսիսային Միջագետք, այլ լեզուներով՝ «Պադան Արամ»-ը, որը ստուգաբանվում է որպես «Արամի հովիտ («մշակվող արտեր»)՝ Խառանում քնած Հակոբը, Երկնքից Երկիր ձգվող սանդուղով իջնող Աստծո հրեշտակներին երազում տեսնելուց հետո, իր գլխի տակ դրված քարով նրան արձան կանգնեցրեց՝ այն դարձնելով Աստծո տուն:

«Եվ այս քարը, որ ես արձան կանգնեցրեցի, Աստուծոյ տուն կլինի»…(Գլ. ԻԸ, 22):

Վաղնջական ժամանակներից պաշտվող քարակոթողների հեռավոր արձագանքն են այսօրվա խաչքարերը, որոնց այսօր հանդիպում ենք աշխարհի հեռավոր քաղաքներում նաև (Փարիզի Լուվրի թանգարանում՝ նույնպես):

Մոտ 3500 տարվա վաղեմության քարակոթողների դերն ու նշանակությունը ծեսերի ժամանակ հանգամանալից քննարկված է Պատրիկ Միշելի՝ «Քարի պաշտամունքը Էմարում՜ խեթական շրջանում» աշխատության մեջ (Patrick M.Michel «Le culte des pierres à l’époque hititte»), որին կանդրադառնանք հետագայում:

Գետերը…

Գ. Սրվանձտյանի բնորոշմամբ՝ «Ոսկեղեն մի Երկիր» էր Տիգրիսի ակունքները:

Տիգրիսի հին անունը շումերական արձանագրություններում DIGNA(T) ձևով է, աքադերենով՝ Diglat, արամերենով-ասորականով՝ Deglaθ:

Աճառյանի «Հայերէն արմատական բառարանի» բնիկ Հայ բառերից մեկն է «Տիկ»-ը, «որը նախապես նշանակում էր «Այծ» և ծագում է «Dig» — «Այծ» բառից (dik կամ digh)՝ ըստ հիշյալ գրքի հեղինակի:

Վերջինս նշել է նաև «Տիգրիս» անունով «առասպելական գիշատիչ ահագին մի գազան» ևս, որն, ըստ իս, գուցե և «Վիշապաքաղն» է (Այծ-Ձուկը)…

Ասորեստանում, Նինվեի գրադարանից հայտնաբերված գրավոր մի սկզբնաղբյուրում նշվում է, որ «Երկնակամարը պահող լեռներով շրջապատված Երկրի կլոր սկավառակը լողում էր աղբյուրների տեսքով ժայթքող ջրերի վրա:

Տիգրիսը և Եփրատը՝ «Քաղաքակրթության օրրանը»՝ Քաղդեի (Քաղ — Այծ,Կ.Ա.) հարթավայրը ջրող երկու մեծ գետերը, բխում էին գիտելիքների և իմացության աղբյուր «Ձուկ-Այծի» (Էնկիի խորհրդանիշ՝ Վիշապաքաղի,Կ.Ա.) տիրույթից» (Ֆ.Բոդե, Philippe E.Bodet «La Capricorne, symbole parlant sur les monnaies romaines», էջ 50):

Էնկիի խորհրդանիշ՝ «Գիտելիքների և իմացության աղբյուր «Ձուկ-Այծի» տիրույթից» բխող երկու մեծ գետերի ակունքները մեր նախնյաց «Ոսկեղեն Երկրում» էին՝ Մեծ Հայքի Չորրորդ Հայք Աշխարհի Անգեղտան գավառում, ուր Տիգրիսի վերին հոսանքն էր՝ Քաղրիդ վտակով (կամ՝ Քաղիրթ, Քաղ՝ «Արու այծ» իմաստով): «Սասնա Ծռեր» էպոսում, Տիգրիսի այս վտակին «Բաթմանա Բուղան» էին անվանում, «Բաթմանա Ցուլ») …

Հազարամյակների ընթացքում, Տավրոսի հարավահայաց լանջերին, բարձրադիր լեռնային շրջաններում բազմած այս գավառին տրված անունների երկար շարքում հիշատակվում են՝ Դեգիկ, Դեգիք, Դեգիս, Հայնի, Հանա, Հանի, Հանգեղ անունները («Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարանից»):

Ուշագրավ մի փաստ՝ այս տարածքներն ընդգրկող երբեմնի հզոր թագավորությունը՝ Մայր Տունի թագավորությունը (Միտանին), ասորեստանցիների կողմից անվանվում էր Հանիգալբաթ:

Այնուհետև, լայնածավալ թագավորության մասնատումից հետո, այդ անունով կոչվում էր միայն Խաբուրի հարթավայրը՝ Տիգրիսի ու Եփրատի վտակների շրջանում:

Հիշենք, որ եգիպտացիները Միտանիի՝ Մայր Տունի թագավորությունն անվանում էին Նահարին (Գետերի Երկիր, Nhrn) և նրա հիերոգլիֆը երկու գետերի ոճավորված պատկերով էր՝ հայերենով՝ Միջագետք…

Ի դեպ, մեջբերելով Սարգիս Պետրոսյանի՝ «Դրախտի գետերի և Խավիլա, Քուշ երկրների տեղադրության շուրջ» ուսումնասիրությունից մի հատված, նկատենք, որ «Ն.Ադոնցը մերժում է Nairi երկրանվանը սեմական ծագում վերագրող տեսակետը»…

Համաձայն Ս.Պետրոսյանի՝ հայերեն «նայ»՝ «թաց, խոնավ, ջրել, ոռոգել» արմատից է (Աճառյանի «Հայերէն արմատական բառարանը» հիմք ընդունելով):

Ասորա-աքադական «Արամ-Նահարայիմ» անվանումը, որը հանդիպում է նաև Աստվածաշնչում, Երկիր Նաիրին է, Միտանիի թագավորության մի հատվածը, լեզվական առումով՝ «Հայոց Միջագետքին» համարժեք, ըստ իս (որոշ կայքերի քարտեզների վրա միասին են նշված՝ Արամ-Նահարայիմն ու Միտանին):

Հետագայում, Ասորեստանի նվաճումներից հետո, «Հայոց Միջագետքը» Վերին, Հյուսիսային Միջագետքն էր միայն:Նշանավոր քաղաքներն էին՝ Ուրհան (Եդեսիան, ուր Մաշտոցը գնաց՝ Հայոց գրերի հետքերով, Պորտասարից 14 կիլոմետր հեռու), Մծբինը, Ամիդը…

Հույն պատմիչ Ստրաբոնը (ն.թ.ա 64-24թթ.), իր «Աշխարհագրության» մեջ, խոսելով «որոշ մասերում Հայաստանին հարվող» Ադիաբենի մասին (որը պատմական Ասորեստանի մաս է համարվում, ներկայիս Էրբիլի մոտ, Իրաքում), նշում է, որ հնուց ի վեր բնակչության ստվար մասը Արմեններն էին՝ Հայերը:

Հիշելով այս շրջանում ապրող երեք մեծ ազգերին՝ Մեդացիներին (Մարերին,Կ.Ա.), Հայերին ու Բաբելոնացիներին, պատմում է, որ նրանք հաճախ էին պատերազմում միմյանց դեմ մինչև Պարսիկների գերիշխանությունը, ավելացնելով՝

«Վերջիններս, իրականում նվաճել էին մեդացիներին (մարերին, Կ.Ա.) ու բաբելոնացիներին, սակայն երբեք չկարողացան իրենց ենթարկել (հաղթել,Կ.Ա.) Հայերին… Տիգրանն, ի միջի այլոց, կարողացավ նրանց դիմակայել քաջությամբ, ինչպես արդեն ասացինք Հայաստանի մասին խոսելիս» (Ստրաբոն, «Աշխարհագրություն», հատոր 5, գիրք 16, էջ 186, «Géographie de Strabon, Paris, 1819):

«Վերին Միջագետքի (Միջագետք Հայոց) տարածաշրջանը մինչև մ.թ. 37 թ. Մեծ Հայքի
թագավորության մաս է կազմել, որի սահմանների մեջ ընդգրկվել են Տուր-Աբդին
(Ծավդեք) և Արվաստան գավառները՝ Մծբին կենտրոնով, ինչպես նաև պատմական
Ասորեստանի զգալի մասը:

Ըստ հայոց ազգային ավանդության՝ Արամ նահապետը“…զմեծ մասն դաշտացն Ասորեստանի կալաւ ի ծառայութեան հարկի… բազում
ժամանակս»:

…«Ըստ Փավստոս Բուզանդի՝ «Միջագետք Հայոց»-ի Անգեղ տուն գավառը «Ոստան
Հայոցն» էր վաղ ժամանակներում»: (Մեջբերումները՝ Ա.Հ. Ղարագյոզյան, «Միջագետքի հնագույն էթնիկական անվանումների ստուգաբանության շուրջ»):

Հիշենք, որ Անգեղ դիցը նույնացվում է Աստվածաշնչյան Ներգալին՝ Անդրաշխարհի դիցին, որի հետ առնչվում էր նաև Էնկին՝ որպես Ստորգետնյա քաղցրահամ ջրերի, գետերի Դից (Տիգրիսը ևս որոշ տարածքում ստորգետնյա հոսանքով է)…

Սարգիս Պետրոսյանի՝ վերոնշյալ ուշագրավ ուսումնասիրության մեջ, ի համալրումն ասվածի, Տիգրիսը «Այծի գետ» ստուգաբանությամբ է ներկայացվում:

Ավելին, հեղինակը նշում է նաև Ճորոխ գետի անվան կապը «Այծի» հետ՝ բարբառային «ճոռ»՝ «նուրբ ու փափուկ մազով այծի», «տիկճորի» օրինակների վրա հիմնվելով, հավելելով՝ «Տիկ»՝ նախապես «Այծ», հետո՝ «Օր, ցերեկ, լույս» իմաստները (Ճորոխը պատմական Տայք Աշխարհի՝ Անահտական լեռներից սկիզբ առնող ամենամեծ գետն է, որի ավազանում, ավազի հետ խառնված ոսկու հատիկների առկայության հետ է կապվում Արգոնավորդների՝ Ոսկե Գեղմի առասպելը…):

Եթե շարունակենք՝ տրամաբանորեն ակնհայտ է դառնում կապն Աստվածայինի (Լույսի, Հուրի, Կրակի) հետ («Դիք-Դից» և Տիվ -Տայք)…

5-րդ դարի պատմիչ Փ. Բուզանդի «Հայոց պատմության» ԺԶ գլխում շարադրված է Պարսից թագավորի՝ Շապուհի ախոռներից մեկում ախոռապետի կողմից Հայոց Արշակ արքային «Այծ Հայերի թագավոր» արտահայտությամբ դիմելու պատմությունը (բնագրում՝ «Այծից Հայոց արքա»):

Դարեդար փոխանցված՝ հազարամյակների պատմության մի յուրօրինակ դրսևորում…

1907 թվականին Վիեննայի Մխիթարյան տպարանում հրատարակված՝ Հ.Հյուբշմանի «Հին Հայոց տեղւոյ անունները» ուսումնասիրությունն սկսվում է այսպես՝

«Ասորեստանցւոց եւ Խաղտեայց (Նախահայոց) սեպագիր արձանագրությունները կը վկայեն, թէ Թ դարէ ի վեր ն.ք. Քր. Վանայ լճին եզերքներուն վրայ գոյություն ունէր պետութիւն մը, որ խաղտէական սեպագրութեանց մէջ Բիաինա կը կոչուի, իսկ Ասորեստանցւոց բեւեռագրութեանցը մէջ՝ Ուրարտու»…

Շարունակելով, Էջ 5 -ում, կարդում ենք՝

«Կ’երևայ, թէ հնագոյն ժամանակներ՝ Ասորեստանի հիւսիսային կողմը՝ Եփրատէն մինչեւ Ուրմիոյ լիճը տարածուող Նաիրի ըսուած երկիրներուն կարգէն կը’ համարուէր Ուրարտու, բայց արդէն Սաղմանասար Բ. (860-824) ճշդիւ զանազանութիւն կը դնէ՝ Նաիրիի եւ Ուրարտուի միջեւ, եւ Նաիրի ըսելով կը հասկընար ի մասնաւորի «Տիգրիս աղբեր երկիրը» եւ Ուրարտուով՝ «Եփրատայ աղբեր երկիրը»…

Հայկական Լեռնաշխարհի գետերից ամենաերկարը՝ Եփրատը, կազմված է երկու գետաբազուկներից՝ Արևմտյան և Արևելյան:

Ծաղկանց լեռների հյուսիսային լանջերից՝ մոտ 3060 մետր բարձրության վրա սկիզբ առնող արագահոս Եփրատի (Արևմտյան) ձախակողմյան ճյուղն է Արածանին (ըստ Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարանի, երբեմն նշվում է որպես Արևելյան Եփրատ), հունահռոմեական աղբյուրներում՝ Արսանիաս ( Arsanias):

Մանազկերտի, Մշո և Խարբերդի դաշտերով անցնող Արածանին հին մատենագիրների մոտ հիշատակվում է որպես ինքնուրույն գետ, ոչ որպես Եփրատի վտակ (Արածանիի ձախ վտակն է Մուշի դաշտը ոռոգող Մեղրագետը):

Արածանիի ակունքների մոտ էր գտնվում Հայոց զորքերի գլխավոր բանակատեղին՝ Շահապիվանը, ուր նաև գումարվում էին կարևոր ժողովներն ու անցկացվում էին Նավասարդյան կենսախինդ տոնախմբությունները…

Արևմտյան Եփրատի հովտում էր Արշակունի արքաների դամբարանը…
Գետի վերնագավառում՝ Բարձր Հայքում էին Հայոց գլխավոր սրբավայրերը՝ Արամազդի, Վահագնի, Անահիտի մեհյանները…

Ի վերջո, Արածանիի, Միջագետքի երկու գետերի՝ Տիգրիսի ու Եփրատի հովտում էր մեր հզոր Երկիր Նաիրին, որը կարոտով գովերգում էին Հայոց մեծ պոետները…

«Երկիր Նաիրի, երազ հեռավոր,
Քնած ես քնքուշ թագուհու նման»…

Նաիրյան տեսիլքներով մորմոքված տերյանական այս տողերի շարունակությունն այսօրվա Հայ պատմաբաննե՛րը կգրեն…

Շնորհակալություն երկարաշունչ գրառման համբերատար ընթերցման համար:
Մեր հնագույն շրջանի պատմությանը վերաբերող հանգուցային խնդիրների լուսաբանման բազմաթիվ հարցեր կան դեռ:Տարեվերջյան եռուզեռից հետո (նաև՝ տարվա մյուս շրջաններում), օրն իմաստնացնելու նպատակով օգտակար մի քանի տող՝ ընդամենը)…

Ողջ լերուք…

Հ.գ. Ստորև մոտավոր մի քանի քարտեզ՝ զուտ հիշեցման համար…

«ԵՐԿՆՔՈՒՄ՝ ԴՐԱԽՏ, ԵՐԿՐԻ ՎՐԱ՝ ՎԱՆ» (Եվ շրջակայքը…)

Իրենց հայրենի Հողին ու ավանդույթներին ամուր կառչած, հպարտ ու խրոխտ Վանեցիների այս արտահայտությունն այսօր էլ հնչում է ու պայքարի կոչում…

Եվ նույն ոգով, ինչպես 1915 թվականի ապրիլին՝ հակառակորդի՝ թնդանոթներով զինված 10-12 հազարանոց բանակի դեմ 1500 «անվեհեր ու բաց ճակատով» կռվող Հայ մարտիկների ինքնապաշտպանության օրերին:

Հայոց հնագույն այս Ոստանն ու իր շրջակայքը վաղնջական ժամանակներից բեղուն կյանքով են ապրել:
Ասվածի ապացույցն են հնագիտական պեղումներից հայտնաբերված նյութերը, որոնց զգալի մասն այսօր պահվում են աշխարհի լավագույն հավաքածուներում, այդ թվում՝ Բեռլինի ու Բրիտանական թանգարաններում:

Վանն իր շրջակայքով հուզել է շատերին՝ հազարամյակներ ի վեր:

Բազմաթիվ գրողների, ճանապարհորդների, բնակչության հուշերում, ավանդապատումներում իր պայծառ ու կենսախինդ գեղեցկությամբ ու փառքով հիշվել…

Վանի ափերին՝ իր «անմահական խնձորներով» հայտնի Արտամետում են երգիչներն հյուսել իրենց երգերը Շամիրամի՝ կախարդական զորությամբ հուլունքների մասին, որոնցից Խորենացին հաղորդել է երեք բառ միայն՝ «Ուլունք Շամիրամայ ի Ծով»…

Աղթամար կղզում՝ «Րաֆֆու ժայռի» վրա են գրվել հոգեպարար «Ձա՛յն տուր, Ո՜վ Ծովակ»-ի սրտահույզ տողերը, որոնք Կոմիտասի հանճարով անմահացան նաև Լուսինե Զաքարյանի շուրթերով…

Րաֆֆին, իր «Կայծեր» վեպում (Մաս 2, Ժ), «Ծովի» (Վանա լճի) ջրերի բարձրացմամբ ցամաքից բաժանված ու կղզիացած «անապատը» նկարագրելով, նշում է, որ «արագիլի կորաձև պարանոցի նման ծովի մեջ երկարած հրվանդանը «Կռապաշտնոց» էր կոչվում՝ քանի որ «մի ժամանակ նրա վրա եղել է կռապաշտների մեհյան»:

«Հրվանդանի ուղիղ գլխի հանդեպ գտնվում է կղզին և այդ պատճառով էլ կոչվում է նա «Կտուց», որովհետև արագիլի գլխից կտրված կտուցի նմանություն ունի»:

«Ծովակի ջուրը դարերի ընթացքում հետզհետե բարձրացել է և ողողել է իր եզերքը, շատ նշանավոր տեղեր և շինվածքներ , որ պատմության մեջ հայտնի էին, այժմ իսպառ ծածկվել են ջրի տակը, կամ, ցամաքից կտրվելով, կղզիացել են»:

Որպես օրինակ բերելով «Արճեշ բերդաքաղաքը, որ այժմ չորս կողմից առնված է ջրով և նրա ամենափոքրիկ մասն է միայն երևում», նա հիշում է «Աղթամար կղզու վրա գտնված՝ Արծրունի թագավորների պալատները, որ այժմ կորած են ջրի տակ»…

Իր բազմադարյա պատմության ընթացքում Վանա լճին՝ «Նաիրիի ծովին» տրված բազմաթիվ անուններից է «Արճեշի լիճ», «Արճեշի ծով» անվանումը:

Լիճը թափվող մոտ 30 գետերի ու գետակների հոսքերը ջրի քանակության պարբերական տատանումներ են առաջացնում, որի հետևանքով, դեռևս 10-12-րդ դարերից լճի մակարդակի բարձրացմամբ, կրկնակի պարիսպներով ամրակուռ մի քաղաքի՝ Արծկեի զգալի հատվածը՝ լեռան ստորոտին գտնվող ամրոցով, անցավ ջրի տակ:

Երկրորդ ամրոցը՝ լեռան գագաթին, դիմակայեց, սակայն ամայացավ…

Մեծ Հայքի Տուրուբերան աշխարհի Բզնունիք գավառում, Վանա լճի հյուսիսային ափին, Արծկե կոչվող հրվանդանի վրա, որը կղզու էր վերածվել լճի ջրերի բարձրացման հետևանքով, համանուն նավահանգիստն էր՝ դեպի Խլաթ ու Բաղեշ (Բիթլիս) տանող ճանապարհի վրա:

Այսօր անմխիթար ու բարձիթողի վիճակում են պահպանված բերդապարիսպների ավերակները (գրեթե 70 տոկոսով ոչնչացված):

Ջրասույզ եղած այս բերդաքաղաքում է հայտնաբերվել Վանի հզոր Տիրակալներից՝ Բիայնայի և Նաիրիի արքա Ռուսա Բ-ի արձանագրություններից մեկը:

Ուսումնասիրողներից ոմանք Արծկեն նույնացնում են Ասորեստանի Սալմանասար Բ արքայի տարեգրության մեջ հիշվող Արզաշկուն (Arzashkun) քաղաքի հետ:

Արծկեից ոչ հեռու, Վանից մինչև Ծաղկանց լեռներ էր ձգվում Մեծ Հայքի Տուրուբերան Աշխարհի տարածքում ընդգրկված ջրառատ Արճեշը՝ հայտնի որպես հացահատիկի շտեմարան, նաև հարուստ՝ խաղողի ու պտղատու այգիներով…

Արճեշի անվան ստուգաբանությունը կապվում է Արգիշտի թագավորի անվան հետ (ֆրանսերենում ցարդ պահպանված է Գ (G) տառի՝ Ժ հնչողությունը՝ a, e, i ձայնավորներից առաջ (Արգիշ — Արճիշ)…

1838-1840 թվականներին, 3-4 մետրով լճի մակարդակի ավելացմամբ հարակից շրջաններն ավելի ընկղմվեցին ու, գրեթե երկու հարյուրամյակ հետո, (երեք տարի առաջ), երաշտի պատճառով ջրերի նվազմամբ, ցամաքի որոշ տարածքներ են նշմարվում վերստին՝ տեղանքը հնագիտական պեղումների համար մատչելի դարձնելով…

Մոտ երկու ամիս առաջ, Վանա լճի հյուսիս-արևմտյան առափնյա տարածքում գտնվող Արծկե հնագույն բերդաքաղաքի՝ ջրասույզ եղած փլատակների մոտ Հայ սուզորդները խաչքարեր ու հայերեն գրություններ հայտնաբերեցին:

Ի լրումն վերը շարադրվածի՝ հիշենք այսօրվա Հայաստանում գտնվող մի գողտրիկ բնակավայր՝ մինչև 1900 թիվն Արճեշ անունով (հետագայում՝ Արճիս), որի հիմնադիր — նահապետը ծնունդով Վանի ափերին թիկնած Արճեշից էր՝ հմուտ պղնձագործ՝ Արճեշցի Վարպետ Միսկարը…

Արճեշ անունով մի քաղաք կա նաև՝ մեր բնօրրանից հեռու՝ Ռումինիայում, Արճեշ գետի ափին, Արճեշ գավառում (ինչպես Վանի ափերին էր)՝ Արճեշի Իշխանական պալատ՝ Curtea de Argeş , ավելի վաղ՝ պարզապես Արճեշ, աղավաղված՝ Արճիշ, Արգհիշ, Արգհիշի…

Քաղաքի հիմնադիրները Վանա լճի ափամերձ Արճեշից 13-րդ դարում գաղթած հայերն են, որոնք իրենց ծննդավայրի անունով են կոչել նոր բնակավայրն ու մոտակա գետը (ինչպես հաճախ)։

Բիայնական շրջանի հնագույն անառիկ, անմատչելի բերդերից մնացած փլատակներից՝ Վանի հյուսիսում (Վանի Արարատյան թագավորություն)
Ամյուք (Ամիք, Համուկ, Քար- Ամկո… Amik)
Միջնադարում՝ Գնունիների, այնուհետև Արծրունիների տիրույթներից…

ԸՆՁԱԿ, ԸՆՁԵՆԻ, «ԸՆՁԵՆԱՎՈՐ», «ՇԱԳՐԵՆԻ ԿԱՇԻ» …

…«Փռյուգիական գդակներ և գոտիներ երկաթի,Եվ վիթխարի ուսերին վագրների վառ մորթի»…

(Մեր նախնյաց հանդերձի նկարագրությամբ մի հատված՝ Ավետիք Իսահակյանի՝ 1917 թվականին Ժնևում գրած՝ «Մեր նախնիները» ստեղծագործությունից…
Հոմերոսի «Իլիականում» (10-րդ Երգում), համանման ձևով, հերոսներն իրենց մորթով են պատում) …

Հին աշխարհում կենդանու մորթը խորհրդանշական մեծ իմաստ ուներ:
Կենդանու դեմ հաղթանակից հետո, նրա մշակված մորթու գործածումը զուտ որպես ցրտից պաշտպանվելու միջոց չէր, այն նաև այլաբանորեն էր ընկալվում:

Հերոսի քաջության մարմնացումը լինելուց բացի (հիշենք մեր էպոսի Մեծ Մհերին՝ Առյուծ, Առյուծաձև Մհերին, կամ՝ Առյուծի մորթով Հերակլեսին՝ հունական դիցաբանությունից), «Հրաշագործ» հատկություններ էին նաև վերագրվում մորթին, ինչպես «Ոսկեգեղմը», որի ձեռքբերման նպատակով ճամփորդեցին Արգոնավորդները (ամիսներ առաջվա մի գրառման մեջ անդրադարձել ենք վերջիններիս):

Jean Pierre Vernant-ը, քննելով հնագույն շրջանում կենդանու զոհաբերությունից հետո խորովված-այրված ոսկորները՝ դիցին, միսը՝ որպես «մատաղ», մարդկանց բաժանելուց հետո մորթի՝ քրմին հատկացնելու իմաստին, նշում է, որ այն (մորթին) կենդանու զոհաբերության վկայությունն էր, ծեսով հավերժանալու խորհրդանիշը: Այսպիսով, նաև՝ Վերածնունդի՝ մահից հետո Կյանքի շարունակության «Մոգական խորհուրդը» (Caroline Plichon, «Sous la peau de bête ») …

Ընձենին՝ ինձի (ընձառյուծի, հովազի, հովազառյուծի) մորթին, Հին Եգիպտոսում, մահվանից հետո կատարվող ծիսակարգում, «Բերանբացեքի» արարողության ժամանակ, քուրմի հագուստն էր, որը կրում էին նաև հազվադեպ այլ քրմեր ու դիցեր (Պարդալիդ, Pardalide), գցվում էր մեջքին՝ առջևի երկու թաթերով վզի մոտ կապով կամ՝ մի ուսին ձգված այնպես, որ գլուխը և մեկ կամ երկու թաթերը երկու կողմից կախվեն, ինչպես տեսնում ենք դամբարանային որմնանկարներում կամ բարձրաքանդակներում (խեթական հնագույն բարձրաքանդակներում և որոշ Վիշապ-քարակոթողների վրա գրեթե նույն ձևով է զոհաբերված կենդանու (ցուլի) մորթին դրված):

Ընձենու ընտրությունը, հավանաբար, պայմանավորված էր մորթի վրա համաչափ ցրված վարդանախշաձև սև բծերի և երկնքում սփռված աստղերի նմանության խորհրդի շնորհիվ:
Ասվածի ակնհայտ դրսևորումներից է Եգիպտոսի տաճարներից մեկի բարձրաքանդակում հենց վարդյակների տեսքով մորթի պատկերումը (ստորև՝ լուսանկարը):

Եգիպտոսում և, ընդհանրապես, Հին Աշխարհում, համարում էին, որ դիցերի կողմից էր ստեղծվել Երկիրն ու ներդաշնակություն հաստատվել՝ նպաստելով օրեցօր Կյանքի հրաշագործության իրականացմանը:

Երկնայինի և Երկրայինի, Աստվածների ու Մահկանացուների միջև կապն ապահովում էր Փարավոնը, Արքան:
Եվ քուրմի դերն առօրյա ծիսակատարության իրագործումն էր՝ հանուն համընդհանուր ներդաշնակության պահպանման: Քրմապետը՝ Գլխավոր քուրմը, հենց Փարավոնն էր, Արքան (վաղնջական շրջանում)…

Հայկական հնագույն անձնանունների ու տեղանունների ծագումնաբանության ուսումնասիրությունը հետաքրքիր դիտարկումների աղբյուր է:

Բնիկ հայկական անձնանունների քննությանն անդրադարձել են դեռևս Հ. Հյուբշմանը, Հ. Աճառյանն ու Գ. Ջահուկյանը՝ մատնանշելով հասարակ անուններից ծագած հատուկ անունները:

Հնագույն շրջանի հավատալիքներում առկա՝ դիցերի խորհրդանիշ-կենդանիների, պահապան-տոտեմների անուններով մարդկանց կոչելու հեռավոր արձագանքներն հարատևելով հասել են մինչև մեր օրերը:

Թեև քրիստոնեության տարածումից հետո բազմաթիվ նմանատիպ անուններ մոռացության մատնվեցին՝ փոխարինվելով նոր կրոնի գաղափարախուսությունը ջատագովող հատուկ անուններով, այնուամենայնիվ, Եզնիկ, Անգղ, Կորյուն, Ընձակ, Գայլ, Գառնիկ, Այծեմնիկ անվանումների շարքում այսօր էլ անձնագրում որպես երկրորդ անուն գրանցվում է Բազեն (հիշելով Լիբանանում ծնված մեր հայրենակից՝ լուսանկարիչ Հրայր Բազե Խաչերյանին):

Դիցաբանական պատկերացումների հետ առնչվող այլ՝ բնության ու տիեզերքի փառաբանման հուշերը պահպանած՝ Արփի, Արևիկ, Արեգ, Աստղիկ, Շողեր, Շողիկ, Լուսե, Ցողիկ, Շանթ, Փայլակ, Հրայր, Հրահատ, Հրանտ, Հրաչյա, Հրաչուհի, Հրանուշ, Հրատն և բազմաթիվ մյուս անունների ցանկում ուշագրավ է Ընձակը (առանձնահատուկ ողջույններս դարերի պատմությունն ամփոփող անուններով բոլոր ազգակիցներիս, հեռու ու մոտ ծանոթներիս, ֆեյսբուկյան համախոհներիս)…

Համաձայն Խորենացու հիշատակած Հայկազն նահապետների ցանկի՝ Ընձակ անունն էր կրում Հրանտի հաջորդը, ըստ Չամչյանի՝ թագավորած ն.թ.ա 1242 թվականին:

Ընձակ անունով էր Կորյունին ուղեկցող թարգմանիչը, նաև՝ 1234 թվականին արված՝ Կարսի պարսպի արևմտյան հատվածի արձանագրությունում հիշատակվող շինարարը՝ «Ձեռամբ Ընձկանն Գազնին»…

Ընձաք, Ընծակ, Ընծաք հնչյունափոխությանբ հանդիպող ձևերի «ուղղագույնը», համաձայն Հ. Աճառյանի, բուն հայկական՝ «Ինձ՝ «Վագր» բառի նվազականից է»: (Հ.Աճառյանի «Հայոց անձնանունների բառարան» (Երևան, 1942թ.), «Հայերէն արմատական բառարան»):

Հատկապես այս անվան ստուգաբանությունը կարևորելու նպատակը նույն անունով մի դիցի հիշատակումն է ավելի վաղ շրջանի շումերական արձանագրություններում՝ որպես Դրախտավայր Դիլմունի գլխավոր դից ու տիրակալ՝ Էնձակ, Ինձակ ձևերով («Ը» տառի բացակայությամբ՝ «Է»-ն է գործածվում, Enzak, Inzak, Enşag):

Նրան նվիրված մի տաճար կար Շուշան քաղաքում (ներկայիս Իրանում):
Ժամանակի սկզբնաղբյուրներում Դիլմունի առևտրականներին վերաբերող սեպագիր սալիկներում ևս Ինձակ անունով վաճառական է հիշվում…

Բուն հայկական արմատով անվամբ դիցի առկայությունը շումերական դիցաբանության մեջ («Էնկին և Նինհուրսագը») Էնկիի և իր կնոջ բնակավայրում՝ «անարատ ու անաղարտ, լուսավոր» Երկրում՝ Դիլմունում, վերջինիս տեղակայման ու նրա բնակչության ազգության շուրջ մտորումների տեղիք է տալիս:

Հիշենք, որ Jules Oppert-ի առաջարկով Դիլմունը ենթադրաբար տեղադրվում է Բահրեյն կղզում (հույներն անվանում են Թիլոս): Տեղակայման մի այլ տարբերակով մատնանշվում են Արաբական ափերը՝ հիմք ընդունելով «Դիլմունի Տիրակալ Ինձակի անվամբ» որոշ հնագիտական նյութերի առկայությունը:

Ընձենու՝ Ինձի մորթը կրող գլխավոր հերոսի անունով է Շոթա Ռուսթավելու՝ 12-13-րդ դարերում գրված էպիկական պոեմը՝ «Ընձենավորը»…

Ոչ վաղ անցյալում, 19-րդ դարում, Բալզակը, թերևս վերհիշելով ընձենու երբեմնի մոգական հատկությունները, գրեց իր արժեքավոր փիլիսոփայական վեպը՝ «Շագրենի կաշին», ուր իր տիրոջ ցանկություններն իրագործելու հատկությամբ օժտված «հրաշագործ մորթին» խորհրդանշում է իր տիրոջ կենսական ուժը, որը նվազում է ցանկությունների իրականացմանը զուգընթաց…