Category: Non classé

ՃԱՃԱՆՉ Կամ՝Ճառագայթ փառաց,Ճանապարհ ինձ ցոյց,Ճեպել ի յերկինս…

…«Եւ ասաց Աստուած՝ «Եղիցի Լոյս և եղև Լոյս…Եւ ետես Աստուած զլոյսն զի բարի է»…
(Եվ տեսավ Աստված, որ Լույսը բարի է…):

Ու Լույսի հետ նաև՝ Աշխարհի արարման պատմությունն սկսվեց…

Վաղնջական ժամանակներից ի վեր, տաճարների համար նախատեսված և ծիսակատարությունների ժամանակ գործածվող ոսկյա, արծաթյա կամ այլ մետաղներից պատրաստված սպասքն իր որոշակի խորհուրդն ու իմաստն ունի:

Այսօր էլ, ի թիվս նմանատիպ բազմազան իրերի, որպես «Սուրբ Սեղանի» զարդ, կիրառվում է ճառագայթներով բոլորված, կլոր կենտրոնական մասով «Ճաճանչը»…

Նաև՝ երգվում 12-րդ դարից, Ներսես Շնորհալու գրչով ու Կիլիկյան հովերով մեզ հասած միջնադարյան լուսերգությունը՝

«Առաւօտ լուսոյ,
Արեգակն արդար,
Առ իս լոյս ծագեա»:

Ու փառաբանվում հոգիները դեպի Երկինք սլացնող Ճաճանչափայլ Ճառագայթը՝

«Ճառագայթ փառաց,
Ճանապարհ ինձ ցոյց,
Ճեպել ի յերկինս»:

«Ճառագայթը» Արեգակն էր (Արևի սկավառակին նմանվող անիվը «ճառագայթաձև» էր, անվաձև, ճախարակաձև (բացատրությունը՝ «Նոր բառգիրք Հայկազեան լեզուի»)…
Նաև՝ «Ճառագայթ փառաց հօր՝ որդիդ միածին» (նույն տեղում):

Ս.Մալխասյանի «Հայերէն բացատրական բառարանում»՝ «Ճաճանչ, նաև՝ Ճառագայթ փառաց Հօր՝ «Երրորդութեան երկրորդ անձը, Բանն Աստուած»…

Քրիստոնեության մեջ Աստված որպես Լույս է ներկայացվում՝ «Աստված լույս է» (Հովհ., 1.5.), «Ես եմ աշխարհի լույսը» (Հիսուսի խոսքերը, Հովհ. 8.12) …

Երկնային լուսատուի՝ Հուրի և Լույսի խորհրդանիշն էր Արեգակը, որը, վաղնջական ժամանակներից ի վեր, ընկալվում էր որպես «Տիեզերքի աչք»:

Քննարկվող հարցն առավել մանրամասն քննությամբ ներկայացրել է պատմաբան Անժելա Տերյանն իր՝ «Ար Աստծու պաշտամունքը Հայաստանում» (Երևան, 1995թ.), «Հայաստանը Արարչագործության և Քաղաքակրթության բնօրրան» (Երևան, 2002թ.) ուսումնասիրություններում:

Ներկայացնելով Արևագալի՝ Արևածագի կարևորությունն ու սրբազան պահի նշանակությունը ցարդ պահպանված ժողովրդական հավատալիքներում, հեղինակը նշում է՝

«…Բանանցում արևածագին, երբ երևում էին արեգակի առաջին ճառագայթները, կանայքծնկի էին գալիս ու աղոթում»…
«…Նոր Բայազետում առավոտյան աղոթելիս սրբերին դիմելուց հետո դառնում էին դեպի արեգակը և ասում.

«Ո՜վ մերը մեր արեգակ, դու հասնիս օգնության»… (Ա.Տերյան «Հայաստանը Արարչագործության և Քաղաքակրթության բնօրրան», էջ 53):

Հիշելով Արևի ճառագայթներից վառվող Գոհար վարդը՝ «Տաղ Վարդավառի» հայտնի տողերից՝

«Գոհար վարդն վառ առեալ
Ի վեհից վարսիցն արփենից»,

Ա.Տերյանը հղում է միջնադարյան մտածողների մեկնությունները՝

«Հայ պատմագրության մեջ փորձեր են արվել բացատրելու նաև արեգակ բառի իմաստը:
Սամուել Կամրջաձորեցին (10-րդ դար) իր “Տոնական բանից” աշխատության մեջ գրում է. “Արեգակն անուանեցաւ, այսինքն լուսոյ ակն”:
Վանական վարդապետը իր “Տարեմուտ” գրքում գրում է.
“Արեգակն, մեծ ակն ասի կամ տուընջեան աստղ, կամ լուսոյ ակն”:
Վարդան վարդապետ պատմիչը Սաղմոսաց մեկնության մեջ գրում է.
“Արեգակն, լուսոյ ակն զի լուսոյն սեռն և յստակ լույսն ի նմա է”:
Մխիթար Աբբահայրը արեգակը բացատրում է իբրև “արևու ակն”» (մեջբերումները՝ նշված աշխատությունից, էջ 55):

Արևի ու Երկնային Հուրի պաշտամունքի հետքերն ամենուր են Հին աշխարհում:

Անկարայից 170 կմ հեռավորության վրա գտնվող հնավայրում՝ Ալակահոյուկում հայտնաբերված, ն.թ.ա 3-րդ հազարամյակի դամբարաններից պեղվել են Արևը խորհրդանշող բազմաթիվ սկավառակներ, երբեմն՝ նույն տեղում՝ մի քանիսը:

Արևի պաշտամունքի՝ Հայկական Լեռնաշխարհից՝ Մայր Տունի թագավորությունից՝ Նաիրիից Եգիպտոս հասնելու փաստարկումներին անդրադարձել էինք Էլ-Ամառնայի արքունական դիվանի նամակների վերծանման առիթով:

Իրանում և Հնդկաստանում առկա համանման պաշտամունքների հետ զուգահեռների, ազդեցությունների երկար քննությունը շրջանցելով հավելենք, որ Արևի փառաբանման ակնբախ ապացույցներից են հայկական գորգարվեստի հրաշագեղ նմուշները՝ «Ջրաբերդ» տիպի գորգերն իրենց ճաճանչազարդ հորինվածքներով, հայտնի «Զարդ Աշխարհի» զարդամոտիվով…

Հիշյալ գորգերի ծագումնաբանության և տիպաբանական հարցերն ուսումնասիրել է գորգագետ Աշխունջ Պողոսյանը:

Հ.գ. Ստորև լուսանկարներում՝

Մեհյանները զարդարող, նաև՝ Դիցի ներկայությունը խորհրդանշող, որպես թաղման ծիսական «պահպանակ», Արևի Սկավառակի ոճավորված պատկեր՝ Ալակա Հոյուկից հայտնաբերված (մոտ ն.թ.ա 2.300թ.)

https://m.facebook.com/story.php?story_fbid=738824669964900&id=100015121213705

Եկեղեցական սպասքի մի նմուշ՝ «Ճաճանչ», որը եկեղեցականների կողմից ներկայացվում է նաև իբրև «Քշոց»՝ մեկնաբանվելով որպես գետնախորշերում հավաքվող առաջին քրիստոնյաների կողմից հավաքված ճանճերին քշելու նպատակով գործածվող իր (թեև «Սուրբ Սեղանի զարդերից է՝ երբեմն մասունքներ պարունակող)…

Վանում, 18-րդ դարում պատրաստված, Էջմիածնի տաճարի մանրակերտը՝ ճաճանչներով… (լուսանկարը՝ «Հուշամատյանի» էջից (Քարտէսներ, Վանի վիլայեթ)

Ցանցկեն նախշազարդերով «Քշոց»՝ Հաղպատի վանքից (1632թ.), Հայաստանի Պատմության Թանգարանի Ազգագրական հավաքածուից

«Աթոնը և իր ընտանիքը» — Եգիպտոսից՝ Ամառնայից հայտնաբերված բարձրաքանդակային սալիկ՝ իր Կենսատու ճառագայթներով Երկիրը լուսավորող Արեգակի Սկավառակի խորհրդանիշով (Կյանքի իմաստն ունեցող Խաչով (ankh) և Օձի պատկերով…

Աքենաթոնը Արևի պաշտամունքի ծիսակատարության պահին (ն.թ.ա 14-րդ դար,Եգիպտոս)

«ՊԱՏՄՈՒԹԻՒՆ ՀԱՄԱՍՓՅՈՒՌ ԾԱՂԿԻՆ» կամ «ՎԱՍՆ ԾԱՂԿԻՆ»

Ազգային մտածողության հրաշալի հայելի են հեքիաթները՝ հաճախ հին առասպելներից սերվող, սերնդեսերունդ բանավոր փոխանցված հրաշապատում (կախարդական) կամ իրապատում…

Խորհրդանիշներով ու այլաբանությամբ լի՝ հազարամյակներով ամբարված իմաստնության աղբյուր այդ պատումներում պահպանվել են նաև բազմաթիվ ծեսերի ու ավանդույթների հետքերը:

Վաղնջական ժամանակներից բերնեբերան փոխանցված հեքիաթներում մարդկության մտածողության պատկերավոր արտացոլումն է:

Նրանցում նաև ծիսական բազմաթիվ տեսարաններ ենք գտնում՝ մարգարտի ու մարջանի ծիսահմայական նշանակությամբ, զանազան քարերի ու ծաղիկների մոգական հատկությունների հիշատակմամբ ու նրանց նկարագրությամբ («Ուլունք Շամիրամայ ի ծով» գրառման մեջ ակնարկել էինք)…
Ի դեպ, մարդու օրգանիզմի վրա բնական որոշ քարերի բարենպաստ կամ բացասական ազդեցությունը հաստատվում է այսօրվա գիտական պրպտումների արդյունքում:

«Արևային կախարդանքով» կենսական ուժ հաղորդող՝ շփման միջոցով կրակ ստեղծող Կայծքարի և հայելու օգնությամբ Արեգակի ճառագայթներով ստացված Հուրի խորհուրդը՝ Երկնային ու Երկրային Հուրերի կապը հզոր իմաստ ուներ մեր նախնյաց ընկալումներում…

Եվ հեքիաթներում դրա արձագանքները ևս կան:

Մեր նախնյաց սիրած հրաշապատումներում «Համասփյուռ» անունով զարմանահրաշ մի ծաղկի մասին էլ է պատմվում:

Ս.Մալխասեանի «Հայերէն բացատրական բառարանում» այն ներկայացված է՝

«Տասներկու ճյուղ է արձակում և ամեն մի ճյուղը մի առանձին գույնի ծաղիկ ունի, կույր աչքերին լույս է տալիս, հոտը ույժ է տալիս»:

«Հայոց լեզվի բարբառային բառարանում» (Երևան, 2001 թ.) որպես նրա համարժեքը Վանի բարբառում ներկայացվում է «Խամբեկը»…

Երևանում, Մաշտոցի անվան Մատենադարանում, հազարավոր հին մատյանների շարքում, առանձնահատուկ ինը ձեռագրերում պահպանվել է հինավուրց մի զրույց՝ հրաշագործ Համասփյուռ ծաղկի մասին, վերնագրված՝ «Պատմութիւն Համասփիւռ ծաղկին» կամ «Վասն ծաղկին» («Ծաղկի մասին», որը հայտնի է նաև Համասպրան անունով)…

Հիշյալ ձեռագրերի ուսումնասիրությանն անդրադառնալով, տասնամյակներ առաջ Ս. Ավդալբեգյանը գրել է.

«Այս զրույցում թվարկված են այդ ծաղկին վերագրված հրաշագործություններ:

Զրույցի մեջ ասված է.

«Թէ ի ականջդ հասուցանես զվերնական ձայն և զբարբառ լսես և հասկանաս զամենայն լեզուս մարդկան և իմանաս զձայն անասնոց և գազանաց և թռչնոց. ապա թէ ի աչքտ հասուցանես, զամենայն արարած առաջի աչացդ տեսնես. իսկ թէ ի քիմքտ հասուցանես, զհոտ անուշ յերկնից առնում, ապա թէ ի լեզուդ հասուցանես, զամենայն լեզու զրուցեց և բարբառի, իմաստութիւն իմաստնոց և զվարդապետութիւն պատմես, ապա թէ ի մատունքդ հասուցանես զամենայն արհեստ (կամ արուեստ) առնես… Եւ բազում ինչ ասացին վասն ծաղկի զօրաւոր հրաշս մեծամեծ»:

Մոտավորապես՝

«Ականջիդ հասցնես (մոտեցնես)՝ վերին ձայն և բարբառ կլսես և կհասկանաս մարդկանց բոլոր լեզուները և կիմանաս անասունների, գազանների և թռչունների ձայները, քթիդ մոտեցնես՝ Երկնի անուշաբույրը կզգաս, լեզվիդ հասցնես՝ բոլոր լեզուներով ու բարբառներով կզրուցես, Իմաստությունների իմաստնությունն ու վարդապետությունները կպատմես (ամենագետ կլինես, Կ.Ա.), մատներիդ հասցնես՝ բոլոր արհեստներին (կամ արվեստներին) կտիրապետես:
Եվ բազում մեծամեծ այլ զորավոր հրաշքներ»…

Հեղինակի (Ս.Ավդալբեգյանի) մեջբերած մի այլ աղբյուրում՝ Մխիթար Գոշի 26-րդ առակում, բույսերի թագավորի ընտրության պատմությունում, հրաշագործ ծաղկին տրված նախորդ կարողությունները չշեշտվելով, նրան վերագրվող հավելյալ նոր հատկություններ են թվարկվում՝

«Եւ եղև ոչ սակաւաթիւ յակառակութիւն, զի ոմանք ասէին շուշան լինել, և այլք զախրիզանն, և բազումք զհամասպրանն (նույնը՝ համասփյուռ-Ս.Ա.) և ամենեցուն հաճոյ թուեցաւ լինել զհամասպրանն… զի անենայն տիրիցէ աշխարհի և մանաւանդ զի մեծամեծ ունելով զօրութիւն բժշկութեան՝ զհիվանդս բժշկիցէ և քաջատես առնիցէ, և ի վերայ ծովու գնալ հաց է, և իմաստութեամբ զտգետս լցցէ»:

Մոտավորապես՝

«Համասպրանն է ամենից հաճոն ընտրվում, քանզի բժշկում է հիվանդներին և քաջատես դարձնում, ծովի վրայով քայլելու շնորհ տալիս և տգետներին իմաստությամբ լցնում»:

Շարունակելով, Ս.Ավդալբեգյանը հավելում է նաև 17-րդ դարի բանաստեղծ Դավիթ Սալաձորցու «Գովասանք ծաղկանց» տաղում պահպանված մի հնագույն ավանդություն՝ Համասփյուռ ծաղկի մասին՝
«Արքայիկ օձն թագաւոր, ինքն սպիտակ
որպէս զձիւն,
Համասփիւռին կու հետեվի և զօրութիւն
կառնու հոտոյն:

Արքայիկ օձը՝ օձերի թագավորը, իր զորությունը վերցնում է ծաղիկների թագավորից:
Իսկ արքայիկ օձի զորությունը նրա նայվածքի մեջ է, որն այրում, սպանում է:

Մի ավանդություն կա այն մասին, որ երբ Ալեքսանդր Մակեդոնացին պաշարել էր մի ասիական քաղաք, արքայիկ օձը պարսպի վրա գտնվող անցքից իր հայացքով 300 մարդ է սպանում Ալեքսանդրի զորքից», «Բազմավեպ», Վենետիկ, 1850)»:

Նախորդ գրառման մեջ արծարծված՝ պահապան-կենդանիների զորության դրսևորման մի դրվագ…

Համասփյուռի (Համասպրամի) մասին հիշատակել է նաև Ղ.Ալիշանն իր «Հին հավատք կամ հեթանոսական կրոնք Հայոց» գրքում:

Անդրադառնալով «12-րդ դարի առակախոս Մխիթար Գոշ վարդապետի»՝ ըստ հին ավանդույթների ներկայացրած՝ «անձը սրբասեր դարձնող Փեննա» բույսին, նա հիշատակում է միջնադարյան բժշկարաններում ու աղթարքներում հանդիպող, «Մաշտոց»-ի կատարած ծեսերի և աղոթքների նման մի կանոն՝ գրված փենուան հանելու եղանակի վերաբերյալ՝ աղոթասացությամբ, խաչով, ավետարանով, խունկով, մոմով և այլն։ Մեջբերենք՝

«Լոշտակի ու փենունայի հետ հայերս ունեցել ենք նաև երրորդ զարմանալի ու սրբազան ծաղիկը, որ քաջածանոթ չէ, բայց թվում է բնիկ հայկական․ դա համասփյուռ կամ համասպրամ կոչվածն է։

Ըստ վերոհիշյալ վարդապետի և ըստ նրա անվանակից ու գրեթե ժամանակակից մեծ բժիշկ Մխիթար Հերացու՝ համասփյուռը «մի արմատ ունի և արձակէ բազուկս 12, և ունի ամէն մէկ գոյն մի ծաղիկ այլեւայլ, կապուտ և ծիրանի, շուշան, և այլ ամէն գունից զարդարեալ է»։

Համասփյուռը ծաղկում է ամռանը, բայց գտնելու համար «պարտ է խնդրել զծաղիկն ի գիշեր, զի ի գիշերն պայծառագոյն երեւի ի յաչս խնդրողաց»։

Բուսաբանությանն ենք թողնում նկարագրել ծաղիկի գույներն ու այլ հատկությունները, գտնել տեղանքն ու ինչ ցեղի բույս լինելը, որ հավանորեն Lychnis և հատկապես Lych․ Orientalis կոչվածներից է, ինչը անցյալ դարի սկզբին տեսավ և նկարագրեց հռչակավոր ֆրանսիացի բուսաբան Տուռնֆորը (Tournefort)»:

Մեխակազգիների ընտանիքին պատկանող այս ծաղկի՝ Համասփյուռի (Համասպրամի) պատմությանը հանգամանորեն անդրադարձել է նաև Թամար Հայրապետյանն իր՝ «Արքետիպային հարակցումները հայկական հրաշապատում հեքիաթներում» հրաշալի ուսումնասիրության մեջ, որից մի հակիրճ մեջբերում՝ ահավասիկ (էջ79):

«Ձեռագրական տվյալների համաձայն՝ Անանիա Շիրակացին անձամբ մասնակցում էր դեղաբույսերի հազվագյուտ տեսակների, զորօրինակ՝ համասփյուռի որոնուﬓերին.

«Նշանք ծաղկին (համասփյուռի) այս են. ﬕ արմատ ունի. և արձակէ բազուկս 12. և ունի ամէնմէկ գոյն ﬕ ծաղկի այլևայլ, կապուտ և ծիրանի և շուշան, և այլ, որ ամէն գունից զարդարեալ է Համասփիւռն»:

Միջնադարյան զրույցը կիրառական բժշկության տեսանկյունից ևս շահեկան է:

Ըստ Ալիշանի՝ «Համասպրամ, Համասպրան. Համասփիւռ թէև տարբեր բառերով բարդեալ», բայց նույն համասփյուռ ծաղիկն է և չի կարելի շփոթել մյուս հոտավետ ծաղիկների հետ:…

Պլինիոս Ավագն իր «Բնական պատմության» ﬔջ վկայում է, որ Հայաստանն ու Մարաստանը հնում հայրենիքն էին ﬕ շարք արժեքավոր խեժաբեր բույսերի, այդ թվում՝ հռչակավոր ուպանի (Laserpitium), որի բուժիչ հատկությունները խիստ հարգի էին Հռոմում:

Ուպանը, ինչպես նաև համասփյուռը, որ դարեր շարունակ իբրև կենաց բույսեր անխղճորեն արտահանվում էին Հայաստանից, հետագայում իսպառ անհետացան հայկական բուսաշխարհից:

Կենաց հեղուկի բույսը կամ կենաց ծառը կոչվել է աշխարհի ծառ:Այդպիսին է համասփյուռը, ըստ Մ. Գոշի, որը մարդկանց ազատում է մահից, իմաստություն, ուժ, ծովի վրայով քայլելու ունակութուն պարգևում:

Սրբազան ծաղկի՝ համասփյուռի գեղեցկությունը գովերգել են հայ բանաստեղծներն
ու գուսանները (Դավիթ Սալաձորեցի, Մինաս Թոխաթցի).

Այն Համասփիւռ ծաղիկն որ կայ՝ ծաղկեր ծաղկոﬖ հազարագոյն.
Կուր աչերուն լոյս կու բերէ, թէ Տէրն տայ ադամորդուն.
Երկոտասան արմատ ունի, բուսնի երկոտասան տարուն.
Ամէն թըփին գուն ﬕ ծաղկի. հրեշտակք զմայլին անուշ հոտուն.
Այն արքայիկ օձն է թագաւոր, ինքն սպիտակ որպես ըզձիւն,
Համասփիւռին կու հետևի, և զօրութիւն կ’առնու հոտոյն…

Համասփյուռն աճում է անմատչելի բարձունքներում՝ Սիրո լեռան վրա (ի լեառըն սիրու),
Մախպութի աղբրի գլխի լեռ, ի լեառն Դարունից, ի Բարդոյ լեառն, ի Ձորն Մասեաց, Սուրմարուի և Ձողկերտ գյուղի լեռներ:

Թե՛ համասփյուռ «ﬔյլեﬕն» և թե՛ «նավրուզ» բալասանին հսկում է Շահմար օձը»( Արքայիկ օձի՝ համասփյուռ ծաղկից ստացած զորության մասին, ձեռ. №1495, թ. 152):

Նույնն են վկայում նաև Սալաձորեցու ձոնն (նույն տեղում) ու «Գովասանք ծաղկանցը» (Գ.Սրվանձտյան):

Բալասան ծաղիկ համասփյուռը հայոց պատկերացուﬓերում համադրվում է տիեզերական ծառին (հմմտ. տարվա ժամանակային ﬕավորները մարդու մարﬓի 12 մասերի, համաշխարհային ջրային քաոսը խորհրդանշող ծովից բարձրացող ծառը՝ ձորի կամ լեռան ﬔջ աճող համասփյուռի, ծառի բնի զոհաբերվող թռչունը կամ օձը՝ Շահմար օձի հետ): …

Ինչպես Աշխարհի, այնպես էլ մարդու ներքին ու արտաքին կառուցվածքի խախտման աﬔն ﬕ դեպք, ըստ առասպելաբանական աշխարհայացքի՝ արդյունք է տիեզերական կարգուկանոնին մշտապես սպառնացող քաոսային կործանարար ուժերի ներգործության, որի դեմ էլ ուղղված են ծիսական-հմայական արարողությունները»:

«Լոշտակի, Համասփյուռի, Փեննայի (paconia officinalis- խաչափայտ) բուժիչ հատկությունները, որ, ըստ էության, պայմանավորված էին բուսական հորմոնների առկայությամբ, հին Հայաստանում ձևավորել են ցավամոքիչ այս դեղաբույսերի պաշտամունքը, ինչի արձագանքները պահպանվել են հայ բանահյուսության և ազգագրության մեջ», — գրել է Թամար Հայրապետյանն իր՝ «Բուժման ծիսահմայական և կենսաֆիզիկական ցուցիչները հայ ժողովրդական հեքիաթներում» աշխատության մեջ:

Հանճարեղորեն՝ Թումանյանն այդ «հավիտենական սիմվոլներով» հեքիաթները համարում էր «անդունդներ՝ խորը, անծայր, անվերջ»… ինձ համար նաև՝ «Հոտավետ մի բուրաստան»…

Հ.գ. Ըստ «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարանի»՝ Հայկական Լեռնաշխարհում՝ Վերին Բասենում գտնվող Դրունք լեռների զարդն էր համարվում տասներկու տարին մեկ ծաղկող Համասփյուռ ծաղիկը, որն այնքա՜ն գովասանքով հիշատակել է Բիթլիսի վիլայեթի Մոտկանի գավառակի Սալնաձոր գյուղից՝ Դավիթ Սալնաձորցին իր՝ «Ծաղիկների գովասանության» մեջ («Բուսանի զարմանալի ծաղիկն Համասփյուռ ԺԲ (12) տարին մի անգամ», «Գովասանք ծաղկանց»):

Մեր օրերում, որպես կյանքը երիտասարդացնող «Կենաց ծաղիկ», խիստ սակավաթիվ «գիտակների» գործածող բույսն Աստրագալն է (դեղին և մանուշակագույն տեսակներով)…

Ծաղկաբույր օրերի մաղթանքով…

ԴԻՑԱՆՈՒՅՇ, ՀՈՒՇԿԱՊԱՐԻԿ, Պայն-Պայիկ-Պահակ

Վաղնջական ժամանակներից ցայսօր աշխարհիս տարբեր ծայրերում հանդիպում ենք երևակայական մի կերպարի՝ Սֆինքսի, որն իր անունն է փոխանցել նույնիսկ 1918 թվականին հայտնաբերված մի աստերոիդի:

Եգիպտական, միջագետքյան ու խեթական սֆինքսներից բացի մի այլ սֆինքս էլ էր հայտնի՝ Հունաստանի Թեբե քաղաքի մուտքն արգելողը, որն իր առաջադրած հանելուկի ճիշտ պատասխանը չգտնողներին ուղարկում էր Հադեսի թագավորություն (Մեռյալների աշխարհ):

Հիշենք, որ, հիշյալ Սֆինքսի պահանջով, անհրաժեշտ էր գտնել մի արարած, որն առավոտյան չորս ոտք ուներ, կեսօրին՝ երկու, երեկոյան՝ երեք:

Հին Հունաստանի ողբերգակների գրչով անմահացած այդ հանելուկի պատասխանը մեզ հայտնի է Էդիպի շնորհիվ:

Ու դա հենց Մարդն էր՝ ծնունդից հետո՝ չորեքթաթ, հասուն տարիքում՝ երկու ոտքերին, ծերության տարիներին՝ ձեռնափայտի ապավինությամբ…

Առեղծվածային, զանազան կենդանիների տարբեր մասերի համադրմամբ, երբեմն մարդու գլխով դիցաբանական կերպարների հայերեն անվանումներն են՝ Պայ (Պայն, Պան), Պայիկ կամ Պայակ, «որը նույնն է, ինչ՝ Պահակ՝ իբրև պահապան» (համաձայն Նոր բառգիրք Հայկազեան լեզուի):

Կան նաև՝ «Դիցանոյշ՝ իգական սեռի առասպելական էակ, որն իբր թե ունի գերբնական զօրութիւն, բարի ու չար դիցանույշներ (փերիներ), ( նաև իգական սեռի դիքի համար է կիրառվում՝ աստվածուհի իմաստով, ըստ Մալխասյանի «Հայերէն բացատրական բառարանի»), Անդրաշխարհի դռները հսկող եռագլուխ շունը՝ Սինկղը (հունական դիցաբանությունից հայտնի՝ Կերբերոսը), Մարդապան, իր սրինգով հայտնի Պանը, Մարդապայն քաղ (հունական դիցաբանությունից՝ առասպելական հրեշը՝ «Քիմերը») Եղջերվաքաղ, Ծովացուլ, Վիշապաքաղ…

Աշխարհը լուսավորելու համար ամեն օր «Խորունկ ու Մթին Երկվորյակ լեռան» ճանապարհով էր անցնում Արևը, ինչպես նկարագրվում է մարդկությանը ցարդ հայտնի հնագույն էպոսում՝ «Գիլգամեշում»:

Անմահության գաղտնիքն իմանալու հույսով, կյանքի ու մահվան մասին տեղեկություններ ստանալու նպատակով, «աստվածների մոտ եղած իր նախահոր»՝ Ջրհեղեղից փրկված Ութնապիշտիմին հանդիպելու համար ճամփորդող հերոսին՝ Գիլգամեշին այս լեռան ստորոտում են խոչընդոտում նրա պահապանները՝ զույգ Մարդ-Կարիճները (կես մարդ-կես կարիճ, կարիճապոչ մարդիկ), արգելելով մարդկանց այնտեղ ներթափանցել:
Ահավասիկ՝ հատվածներ.

«Կարիճ-մարդը «Մաշու լեռան մուտքը բացեց՝ ասելով՝ «Այս լեռան մեջ զարհուրելի և մութ վիհեր կան»…
«Լեռներուն դուռը, որ մենք պահապան կեցած ենք, թող բացվի առջևդ»…
«Տասներկու ժամ երթալե ետք լույսը ծագեցավ և նշմարեց աստվածներու պարտեզը»…
(մեր պատմական նահանգի՝ Կորճայքի (Կորդուքի) անունը ևս այս արարածների հետ է թերևս առնչվում, համաձայն Մովսես Նաճարեանի ուսումնասիրության) …

Զուտ իրենց ահասարսուռ տեսքով հակառակորդին սարսափեցնելով, Արևի ուղեգիծը հսկող ու պաշտպանող երևակայական հիշյալ արարածների նմանությամբ բազմաթիվ կերպարներ են պահպանվել հնագույն գրական տեքստերում, դիցաբանության մեջ (ինչպես Մայրիների Սրբազան Անտառը հսկող սահմռկեցուցիչ Հումբաբան, Լեռնանցքները հսկող Առյուծները…):

Հին աշխարհից հայտնի, տարբեր կենդանիների զանազան մասերից հավաքված — կազմված, գերբնական զորություն ունեցող այդ կերպարները դիցանվեր անտառների, աղբյուրների, քաղաքների, Սրբազան վայրերի պահապաններն էին, նաև՝ մարդկանց հովանավոր, պաշտպան-ոգիները (Պայակ-Պահակները)…

Պատմիչի նշած՝ «քարապաշտ» Հայոց սովորույթները, կրոնի փոփոխությամբ, նոր «երանգներով» դրսևորվեցին ու քարապաշտը խաչապաշտ-խաչքարապաշտ դարձավ…

Ժողովրդական հավատալիքներում ցայսօր էլ պահպանվել է քարակերտ կոթողներին մոգական-պաշտպանական ուժ վերագրելը՝ ինչպես սիրահարներին «չար աչքից» անխոցելի դարձնող «Սբ.Սարգիս» խաչքարերը կամ՝ բնության տարերքը սանձահարող «Ցասման խաչեր» կոչվող կոթողները, որոնք անհիշելի ժամանակներից են հայտնի:

Հազարամյակները հոսում են, հավատալիքները՝ մնում՝ հարմարվելով ժամանակի հետ …
Եվ վաղնջական «Վիշապները» վերաիմաստավորվում են, դառնալով յուրատեսակ «Ցասման խաչեր»:

Բնակավայրերից հեռու, արտերին հարակա բլուրների վրա խոյացող քարակոթողները, որոնք, ազգային հավատալիքների համաձայն, պատվար էին աստծո բարկության առջև, «Ցասման Քարեր» էին կոչվում հնագույն շրջանում (խեթական արձանագրություններում նրանց հետ կապված ծիսակատարությունների նկարագրությունը կա, կանդրադառնանք հաջորդիվ):

«Թէ ինչո՞ւ համար ըսուած է ցասման խաչ.
վասն զի երբ տարաժամ ձիւն կամ կարկուտ տեղայ, բերքերուն ﬖաս է, երբ մարախ ու թրթուրը, բոյսն ու կանաչը գոսացնեն, երբ երաշտութիւն լինի, երբ երկրաշարժ լինի, և ինչ որ պատահի երկրիս, այն մարդոց ըրածը չէ,
աստուծոյ ցասումն կը համարին. և այդ ցասման դէմն առնելու համար Քրիստոսի
խաչին պատկերը կը բարձրացնեն այսպես երկնից առջև», որ պատուհասիչ հրեշտակը պատկառի խաչեն և աստված հաշտվի», — գրել է Գ.Սրվանձտյանը 1874 թվականին Կ.Պոլսում հրատարակված «Գրոց բրոց»-ում (էջ 117-118):

«Ցասման խաչի» վերածված «Վիշապներ» է հիշատակել Մ.Աբեղյանը՝ Աժդահա-յուրտ կոչվող վայրում, Ա.Շահինյանը՝ Վայոց ձորում…
Օրեր առաջ հուշարձանագետ Սամվել Կարապետյանն իր ֆեյսբուկյան էջում հրապարակել է Խլաթ գավառում պահպանված «Ցասման խաչերի» հիանալի լուսանկարներ (առանձնահատուկ շնորհակալություն հայտնելով՝ տեղադրենք ստորև)…

Արմեն Պետրոսյանի և Արսեն Բոբոխյանի խմբագրությամբ հրատարակված՝ «Վիշապ քարակոթողները» գրքում Համլետ Պետրոսյանի՝ «Մի քանի դիտողություն Վիշապ կոթողների վերաբերյալ» ուսումնասիրության մեջ կարդում ենք (ՀՀ ԳԱԱ Հնագիտության և Ազգագրության ինստիտուտ, «Վիշապ քարակոթողները», էջ 97, Երևան, 2015)՝

…«Սակայն պիտի նկատի ունենալ, որ խաչի՝ աստվածային ցասումը կանխելու գործառույթի մասին շատ ավելի վաղ վկայություններ կան:
Այսպես Դվինի 719թ. Եկեղեցական ժողովի որոշմամբ խաչը «մատակարարէ ի մարդիկ զպահպանութիւնս և զշնորհս բժշկութեան ախտից հոգւոց և մարﬓոց» (Կանոնագիրք 1964, 533):Իսկ Ներսես Շնորհալին խաչի հիﬓական սրբազան գործառույթներից ﬔկը համարում է հենց աստվածային զայրույթի ﬔղմումը. «որպէսզի զդևս հալածեսցէ, և զախտս ի մարդկանէ սրբեսցէ,
և զցասուﬓ, որ վասն ﬔղաց ﬔրոց իջանեն ի վերուստ, դադարեցուսցէ»
(Գանձակեցի 1961, 140)»:

Այսինքն, խաչին վերագրվում են նույն հատկությունները, ինչ քրիստոնեությունից առաջ՝ պահապան ոգիների քանդակներն ու հատուկ քարակոթողներն ունեին:

Այն է՝ մարդկանց (ու տեղանքը) պահպանելը, «մարմնի ու հոգու ախտի դեմ բժշկություն շնորհելը»…

Ն. Շնորհալու՝ խաչի զորությամբ աստվածային զայրույթը մեղմելու միտքը նրանից գրեթե երկու հազարամյակ առաջ գրված խեթական սեպագիր սալիկների տեքստերում կա՝ ծիսական արարողություններով, նվիրաբերություններով դիցերին բարեհաճ լինելու և, հարկ եղած դեպքում, նրանց բարկությունը մեղմելու…Եվ այս գաղափարը Հին աշխարհում գրեթե ամենուր է…

Իրանի Պերսեպոլիսում, նաև՝ աշխարհիս լավագույն թանգարաններում հանգրվանած, «Լամասու» անունով հայտնի պահապան-ոգիների՝ անգղի թևերով ցուլերին (Տավր-Անգղին՝ Տորք-Անգեղին) առանձին գրառմամբ ենք ներկայացրել ամիսներ առաջ:

Հավելենք միայն, որ հին աշխարհում այնքան տարածված ու փառաբանված այդ կերպարի սեպագիրը վերծանվում է «Ան Գալ» ձևով, «Անգել-Անգեղ»-ին շատ նման (լուսանկարը՝ ստորև):

«Ան»-ը գլխավոր դիցն էր (Անու սեռական հոլովով են հաճախ ընթերցվում վերծանումները):
«Գել» (գեղ) բնիկ հայերեն բառը, համաձայն Հ. Աճառյանի արմատական բառարանի՝ vel-տեսնել արմատից՝ «դեմք, կերպարանք, երևույթ», «արտաքին փայլ» իմաստներն ունի:Երկնքի բարձունքում ճախրող Անգղը աստվածային ոլորտի խորհրդանիշն էր (Ան-գել-ը (հրեշտակը), Ան-ի «տեսքով, երևույթով» իմաստն է ստանում:

Տորք-Տավրին հիշելու առիթով՝ ուշագրավ մի բառի մասին էլ խոսենք:

Հ.Աճառյանի «Հայերէն արմատական բառարանում» «Տավռոն»՝ որպես «աստղի անուն» մի հազվագյուտ բառ կա, որի բացատրությունը, թերևս, կապվում է Ցուլի աստեղատան ամենափայլուն աստղի՝ Ալդեբարանի հետ (այս համաստեղության հին անվանումը՝ «Եզն» էր):
Մովսես Նաճարեանի ստուգաբանությամբ՝ Ալդեբարանը «Ալ տավարան» է:

Գրավոր հնագույն աղբյուրներում պահպանվել են նաև պատումներ՝ մարդու՝ մասնակիորեն կենդանու վերածվելու ավանդույթների մասին (ինչպես ն.թ.ա 8-րդ դարի Փռյուգիայի արքա Միդասի՝ ավանակի նման երկար ականջներ ստանալը՝ Ապոլոնի և Պանի միջև երաժշտական մրցույթի սխալ դատավարության պատճառով (հաղթանակը Պանին էր շնորհել), կամ Տրդատ թագավորի՝ խոզագլուխ դառնալու պատմությունը…

Դրանք էլ՝ մի այլ առիթով…

Համբերատար ընթերցման և ցուցաբերած հետաքրքրության համար՝ խորին շնորհակալություն բոլորիդ…

Թռչնի մարմնով և կնոջ դեմքով առասպելական էակներից մեկը՝ Հուշկապարիկը, Դվինից հայտնաբերված ջնարակված խեցեղեն գավաթի վրա

Ան-կալ — Անգել —- Անգեղ 

ԲԱԶՄԱԴԱՐՅԱՆ ՈՂՋՈՒՅՆՆԵՐ՝ ՎԱՆԻՑ…

Մեր բազմաթիվ հազարամյակների պատմության ու մշակույթի վկաների՝ Վիշապ-քարակոթողների գտնվելու վայրն ու քանակը հավելվում է աստիճանաբար՝ ամբողջացնելով պատկերը:

Վանի մոտակայքում գտնվող նման մի կոթող՝ գրեթե հար և նման մեր Երևանյան Ծածանին, իր «Ողջույններն» է մեզ հղում, շնորհիվ այնտեղ բնակվող ֆեյսբուկյան մի օգտատերի, որը, տեսնելով գրառումներիցս մեկը, ուղարկեց լուսանկարը (հատուկ շնորհակալությունս)…

Հ.գ. Ստորև ներկայացված քարտեզը համալրվում է՝ մեր պատմական Հայրենիքի տարածքների համալրմանը սպասելով…

Ուշադրության արժանացած գրառումը՝ որպես հիշեցում…

«…ՍՐԲԱՀԵՏ ՍԱՆԴՈՒՂ ԵՐԿՆԱՉՈՒ…»(Նարեկացի)

«Դեպի Երկինք չվող, սուրբ հետքերը կրող Սանդուղը» վաղնջական ժամանակներից կարևորագույն խորհրդանիշներից էր…

Երկնքի ու Երկրի, նաև՝ Երկրի ու Անդրաշխարհի միջև կապի, մի «Աշխարհից մյուսն անցման» խորհրդանիշն էր Սանդուղը:

Երկրից Երկինք ձգվող աստիճանների խորհուրդը հնագույն բազմաթիվ քաղաքակրթություններից է հայտնի (Հինդուիզմում՝ Բրահմայի և յոթ աշխարհների, պարսիկների մոտ՝ Միթրայի՝ դեպի յոթ երկինքը տանող յոթ փուլերը…):
Ֆիզիկապես բարձրանալու հնարավորությունը նաև ուսմունքներում հոգևոր վերելքի իմաստն ուներ (անցումը՝ մութից՝ լույս, անգիտությունից՝ իմացություն…):

Միջնադարյան աստվածաբանները զանազան իմաստով են մեկնել Հին Կտակարանում հիշվող՝ երկրից դեպի երկինք ձգվող աստիճանները, դեպի «Բարձրյալի տունը»՝ «Երկնքի դուռը» տանող Հրեշտակների այդ ճանապարհը:

Յոթ Երկինքներց հետո (Յոթ Դռներ անցնելուց հետո) Աստծուն հասնելու պատումներն առկա են հնագույն բազմաթիվ տեքստերում, ուր «Երկնային թագավորություն» հասնելու տարբեր ուղիներ են նշվում՝ Անգղի (Արծվի) մեջքին (ինչպես Էթանան), Սանդուղով բարձրանալով (ինչպես Նամտարը՝ «Ներգալի և Էրեցկիգալի պատումում»)՝

«Նամտա՛ր, իմ Պատգամաբե՛ր, քեզ կուղարկեմ մեր Հոր՝ Անուի Երկինքը:
Նամտա՛ր, բարձրացի՛ր Երկնքի երկար աստիճաններով»…

Հին Միջագետքյան ավանդույթների համաձայն, Վերին և Ներքին Աշխարհների միջև հաղորդակցությունը պատգամաբերների միջոցով էր հնարավոր: (Պատգամաբերը» Հրեշտակն է):

Հնագույն շրջանում դիցերի բնակատեղին Լեռների վրա էր, նաև՝ Աղբյուրների, ջրերի ակունքին (ուր Ստորգետնյա թագավորության մուտքն էր):

Ուստի, մի Աշխարհից դեպի մյուսն անցումը խորհրդանշող Սանդուղները կառուցվում էին բարձրաբերձ լեռներում, գետաբերաններում…

Հին Միջագետքյան կառույցներում՝ յոթ հարկանի «Զիկուրատներում», ինչպես և մեր՝ աստիճանաձև յոթ հիմքի վրա բարձրացող հնագույն մեհյաններում, «Յոթ Երկինքների» իմաստն էր մարմնավորվում Յոթն աստիճանների խորհրդում:

Երերույքի տաճարի՝ յոթ աստիճանավոր հիմքի՝ ստիլոբատի առկայությունն ասվածի հավաստումներից է:
Յոթնաստիճան պատվանդանի վրա է խոյանում նաև Զվարթնոցի տաճարը:
Եկեղեցու վերածված նմանատիպ այլ մեհյաններ ևս կան:

Որոշ մեհյաններում, ծեսի ընթացքում քրմապետը խորհրդանշական «հարկն» է բարձրացել կլորավուն սանդուղով՝ Երևանի «Փակ շուկայի» սանդուղը դրա մի հեռավոր ակնարկն է …

Մեհյանի պատվանդանի յուրաքանչյուր հարկը հատուկ արարողությամբ, հանդիսավոր բարձրացող քուրմը մինչև «Յոթներորդ Երկինք» էր հասնում՝ նաև «հոգևոր վերելքով»…

Տիեզերածին առասպելներն Աներևույթը խորհրդանիշի միջոցով հասանելի դարձնելու փորձերն էին:

Խեթական սեպագիր տեքստերի որոշ պատառիկներում նկարագրվում է՝

«Եվ Երկնքում, ինն աստիճաններով Սանդուղով … նա հասավ Կամրուսեպայի առաջ» (Կամրուսեպան խեթական դիցարանում հիշվող՝ բժշկության, մոգության դիցուհին էր, Կ.Ա.)…

Եվ կամ՝ «Թող որ նա (մահկանացուն), գնա Երկինք Ինն աստիճաններով Սանդուղով»…

Խուզանի հին թագավորությունից (Գուզանա, Թել Հալաֆ)՝ պալատի պարիսպները հարդարող սալիկների (orthostate) բարձրաքանդակներից մեկում ոճավորված «Սյան» կամ «Տիեզերական Ծառի» կողքին Սանդուղի վրա բարձրացած-կանգնած կերպարն է (լուսանկարը՝ ստորև)…
(Մեջբերումները՝ Էմիլիա Մասոնի՝ «Իրականություն կամ այլաբանություն: Խեթերի գրավոր կամ պատկերավոր վավերագրերի խորամտությունից», աշխատությունից, «Réalité ou métaphore. De l’intelligence des documents écrits ou figurés des Hittites». E. Masson):

Խեթերի մայրաքաղաք Հատուշայից մոտ 25 կիլոմետր հեռավորությամբ՝ Չաթալ Հոյուկի սրբավայրից հայտնաբերված մի բարձրաքանդակում տոնախմբության տեսարանն է, ուր սանդուղի վրա բարձրացող կերպարն է՝ հավանաբար տանիքի վրա կատարվող խորհրդանշական արարողության նպատակով…(լուսանկարը՝ ստորև):

Երկինքն ու Երկիրը միացնող «պաշտամունքային կամուրջը»՝ սանդուղքն է հիշատակում Միջնադարում Նարեկա վանքի մեր վշտացած ճգնավորն իր աղոթքում՝ Երկնային Իմաստության լույսին հասնելու և Աստվածային «ամենայն գանձերը բանալու կարողության» համար, նաև՝ ի վերուստ օրհնություն ստանալու ակնկալիքով՝

«…Ի վերնաշավիղ բարձրաբերձ սրբահետ սանդուղ երկնաչու, առ Հայր քո օրհնաբան»…(Գ. Նարեկացի, Բան ՂԲ)

Հ.գ. Հույսով, որ Հայկական Լեռնաշխարհի տարբեր շրջաններում, ներառյալ այսօրվա Հայաստանում հանդիպող՝ հազարամյակներ առաջվա «առեղծվածային աստիճաններն» իրենց պատմությունը կպատմեն, հավելենք, որ Հ. Աճառյանի հեղինակած՝ «Հայերէն արմատական բառարանում» հայերեն «Սանդուղ» բառից է ստուգաբանվում «այժմ բոլոր եվրոպական լեզուներում «սկանդալ» դարձած բառը»…

Լուսանկարն արված է«Հայաստանի առեղծվածները»-«Առեղծվածային աստիճաններ» տեսանյութից
https://www.youtube.com/watch?v=gOp-x_wdB_8…

Տորք Անգեղի սրբավայրից մի հատված՝ Մեծ Հայքի Անգեղտուն գավառում (Էգիլ):
Տիգրիսի, Եփրատի ակունքներում, այլուր նման սրբավայրերում դեպի ջուրն իջնող աստիճաններ են պահպանվել (Ջրերի՝ Կյանքի, նաև՝ Անդրաշխարհի մուտքը խորհրդանշող)…

ՎԻՇԱՊԱՔԱՂՆաև՝ՋՐՏՈՒՆ, ԱՅԾԵՂՋՅՈՒՐ, ԱՂԵՂՆԱՎՈՐ, ՀԱԼԴԻ…

Միջագետքի և Իրանյան հարթավայրի միջև հնագույն շրջանի կարևորագույն խաչուղիներից մեկում, այսօրվա Իրանի ու Իրաքի՝ Էբրիլի նահանգի սահմանագծին, 2981 մետր բարձրության վրա հայտնաբերված «Քելեշինի քարակոթողն» առաջին անգամ նկարագրել է գերմանացի հնագետ Ֆ.Շուլցը (F. Sculz)՝ 1829-ին: Գիտնականն ու իր ուղեկիցներն սպանվել են չլուսաբանված հանգամանքներում (ենթադրաբար՝ մի քուրդ ցեղապետի պատվերով)…
Տարիներ անց, քարակոթողն ուսումնասիրող գերմանացի մի այլ գիտնական՝ R. Rosch-ը նույնպես սպանվեց՝ իր արշավախմբի 38 անդամների հետ (մի առանձին գրառման մեջ անդրադարձել ենք)…

Հետագայում, 1951, 1971 թվականներին, տարբեր հետազոտողների (G.Cameron, P.Salvini) ուսումնասիրությունից հետո, հրաբխային մուգ կապտականաչավուն դիորիտի վրա փորագրված երկլեզու այս արձանագրությունը վկայում է ն.թ.ա 810 թվականին Բիայնիի և Նաիրիի արքա Իշպուինիի ու իր որդու՝ Մենուայի կողմից Արդին՝ Մուսասիր քաղաքի ձեռքբերումը (գնմամբ), նաև՝ նրանց ուխտագնացությունն ու հարուստ նվիրաբերություններն այդ սրբազան քաղաքին՝ ի փառաբանումն գլխավոր դից հռչակված Հալդիի…

«Հինավուրց պարսկական արձանագրություններից մեկում որպես ազգային մակդիր գործածվում է «Հայը, որդին Խալդիի» բառակապակցությունը:
Խալդին Հայկական Բարձրավանդակում երկրպագվող աստված էր, որի անունը մատնանշվում է Վանի արձանագրություններում որպես Ուրարտուի հովանավոր աստվածություն:

Իրականում, բարձրավանդակի ժողովուրդն իր հարևանների կողմից անվանվում էր «խալդեր»:
Քսենոփոնը պատմում է Խալդիի պաշտամունքի մասին, և ընդհուպ մինչև միջին դարերը խոսվում էր բարձրավանդակում բնակվող խալդեր կոչվող ժողովրդի մասին:
Ուշագրավ է, որ Արգիշտի 1-ի (Ք.ա. 785-760թթ. արձանագրություններից մեկում … Խալդին կիրառվում է հայերեն «աստված» բառի հետ» (մեջբերումը՝ լեզվաբան Թովմաս Սամուէլեանի «Հայոց ծագումը. Հին ու նոր աղբյուրների և տեսությունների ակնարկ»-ից, էջ 18, Երևան, 2000 թ.):

«Խալդիի զորությամբ» հաղթանակող Վանի Տիրակալներն իրենց դիցարանն ու նրանց մատուցվող զոհաբերությունների՝ կենդանիների քանակի մանրամասն նկարագրությունը հավերժացրել են Վանի՝ «Մհերի Դուռ» անունով հայտնի ժայռին:

Համաձայն հիշյալ արձանագրությունների՝ դիցարանը գլխավորում էին՝ Թեշեբան, Խալդին (Հալդին) և Շիվինին:

Նրանց ծագումնաբանությանը ծանոթանալու համար վերադառնանք անհիշելի ժամանակներ, երբ
«Աստվածներից առաջիններն ահեղ էին և երևելի, և աշխարհի մեծամեծ բարիքների պատճառ, աշխարհի ու բազմամարդության սկիզբ:
Սրանցից առաջ եկավ հսկաների սերունդը…
Սրանցից մեկն էր և Հապետոսթյան Հայկը», ինչպես ավանդում է մեզ Խորենացին՝ վերարտադրելով պատմիչ Մար Աբաս Կատինայի մատյանի սկիզբը:

Ջրհեղեղից հետո Կյանքի Արարիչն ու մարդկությանը «մեծամեծ բարիքներ» պարգևող, գիտությանն ու արհեստների հնարքներին ծանոթացնողն, ինչպես վկայում է նաև Բերոսն իր «Քաղդեից պատմության» մեջ, շումերական դիցաբանությունից հայտնի Էնկին էր (Հայան):

Ն.թ.ա. 28-27-րդ դարերի աքադական սեպագիր արձանագրություններում հայերի՝ որպես Հայկական Բարձրավանդակի տարածքում պաշտվող «Հայա Աստծո Որդիների» հիշատակմանն է անդրադարձել պատմաբան Արտակ Մովսիսյանին իր «Հնագույն պետությունը Հայաստանում՝ Արատտա» աշխատության մեջ (Երևան, 1992, էջ 41):

Վերհիշենք հնագույն դիցերի խորհրդանիշներով՝ հին աշխարհում հաճախ հանդիպող երևակայական կենդանիների տեսքով ու կողքին իրենց անվանումներով, պատկերների բացատրությամբ ուղեկցվող Կուդուրու քարակոթողի վերին հատվածը՝ Լուվրի թանգարանի ցուցանմուշներից (մի առանձին գրառման մեջ անդրադարձել ենք, լուսանկարը՝ ստորև):
Այստեղ է և մեզ համար առանձնահատուկ կարևորություն ունեցող՝ Էան (Հայան)՝ Էնկին:

Աստվածներից ամենաիմաստունը, մարդկությանն իմաստնություն հաղորդողը, ինչպես նշվում է՝ «քաղցրահամ ու ստորգետնյա ջրերի տիրակալը», ավելի ճշգրիտ, ըստ իս, Գետերի՝ Տիգրիսի ու Եփրատի, Միջագետքի՝ հետևաբար և Նաիրիի), իր խորհրդանիշ կես-ձուկ-կես այծ կենդանու մեջքին բարձրացող խոյագլուխ գավազանով:

Այլ հուշարձանների վրա, որպես նրա խորհրդանիշ, խորանի պատկերն է՝ վրան եղջյուրները:

Այս կերպարի մարմնավորումներն են Ջրտուն (Ջրհոս), Այծեղջյուր և Խոյ Աստեղատները (տարբեր կրոններում՝ համաստեղությունների անվանումների ծագման այլ բացատրություն է հանդիպում):

Էլամի հինավուրց Շուշան քաղաքից (այսօրվա Իրանի տարածքում) հայտնաբերված, ն.թ.ա 2-րդ հազարամյակին վերագրվող ծիսական մի ավազանի բարձրաքանդակում աջ ու ձախ կողմերն ուղղված՝ Կիսաձուկ-կիսայծ պատկերն է, հայտնի «Սուխուրմաշու» անվամբ («Sukhurmashu»), հետագայի «Այծեղջյուրի» նախատիպը… (լուսանկարը՝ ստորև):

Համաձայն ասորագետների և հին միջագետքյան մշակույթի այլ մասնագետների, այն ստորգետնյա քաղցրահամ ջրերի, նաև՝ Անդնդոց ջրերի դիցի՝ Էնկիի (Հայայի) խորհրդանիշն է, «Պահապան-ոգի»:

Հիշենք, որ Էնկին սովորաբար պատկերվում էր մորուքավոր դեմքով, ուսերից երկու հոսող գետերի՝ Տիգրիսի ու Եփրատի շիթերով…

Ասորեստանում, Նինվեի գրադարանից հայտնաբերված գրավոր մի սկզբնաղբյուրում նշվում է, որ «Երկնակամարը պահող լեռներով շրջապատված Երկրի կլոր սկավառակը լողում էր աղբյուրների տեսքով ժայթքող ջրերի վրա:
Տիգրիսը և Եփրատը՝ «Քաղաքակրթության օրրանը»՝ Քաղդեի հարթավայրը ջրող երկու մեծ գետերը, բխում էին գիտելիքների և իմացության աղբյուր «Ձուկ-Այծի» տիրույթից» (Ֆ.Բոդե, Philippe E.Bodet «La Capricorne, symbole parlant sur les monnaies romaines», էջ 50):

Ուշադրություն դարձնենք կարևոր մի փաստի վրա՝ «Քաղդե» (Chaldée) անունով է նշվում գետերի ակունքների՝ «Քաղաքակրթության օրրանի» տարածքը, մեր նախնիների դրախտ-բնակավայրը՝ գիտելիքների և իմացության աղբյուր «Ձուկ-Այծի» տիրույթը:

Այսինքն, այստեղի բնակչությանն էին նաև «Քաղդեացիներ» անվանում (Բաբելոնի հայտնի քրմական դասից բացի) …

Ուստի՝ հարկ է մեկնել «Քաղ»-ի իմաստը, որը բացատրվում է հայերեն բառարաններում՝ Ս.Մալխասյանի՝ «Բացատրական բառարանում», Աղայանի «Արմատական բառարանում», «Նոր բառգիրք Հայկազեան լեզուի»՝ որպես «արու այծ», քոչ, նոխազ («քավության նոխազի» մասին՝ հետո):
«Ձուկ»-ը հասարակ ձուկ չէր, այլ՝ խոշոր, առասպելական:

Մեր լեզվի զանազան բառարաններում «ընդհանրապես շատ խոշոր ձուկը» Վիշապաձուկն է, որի բացատրության մեջ Ս.Մալխասյանի «Հայերենի բացատրական բառարանում» կարդում ենք՝

«Վիշապաձուկն՝ Դագոն՝ փղշտացիների կուռքը՝ ձկան մարմնով, մարդու գլխով ու ձեռներով, որին պաշտում էին ասուրա-բաբելոնացիք»:

Վերոհիշյալ «Սուխուրմաշուն»՝ Էնկիի խորհրդանիշը՝ «Կես Ձուկ — կես Այծ»՝ «Վիշապ-ա-Քաղ»-ն է՝ ՎԻՇԱՊԱՔԱՂԸ…

«Այծեղջյուր» համաստեղության խորհրդանիշը՝ Ֆրանսիայում՝ Շարտրի Մայր տաճարի վիտրաժներից

Փյունիկյան հնագույն ափերին՝ Ռաս Շամրայում (Ուգարիթում) Դագանի (Դագոնի) և նրա հարևանությամբ՝ Բահալի տաճարներն են հայտնաբերվել:
Նրանց մասին Ed. Dhorme-ն իր «Դագոն աստծու ավատարները» («Les avatars de dieu Dagon») ուսումնասիրության մեջ, ներկայացնում է այնտեղ գտնված քարակոթողների վերծանումը M.Dussaud-ի կողմից: « «Դագոնի որդի» անվանումը, որը տրվում է Բաալին, նույնացվում է Հադադ աստվածությանը, Փայլակի դիցը Հասկի դիցի հետ է կապվում»:

Հիշենք, որ տարբեր շրջաններում անունները տարբեր էին՝ Ադադը (Հադադը), Բաալը Հուրիական դիցաբանության գլխավոր դից Թեշուբի անվանումն էր՝ այսօրվա Սիրիայի որոշ հատվածի, Քանանի (Փյունիկիայի) տարածքում, ինչպես այլուր՝ հայտնի զանազան հնչողությամբ՝ խեթերի մոտ՝ Տարքու (Տորք), Թարհու, Բիայնայում՝ (Ուրարտու) Թեշեբաինի…

Դիցերի ծննդաբանական (ծագումնաբանական) շղթայում շումերական, հուրիական դիցաբանության գլխավոր դիցը կոչվում էր Ան (Անու) և հունական դիցաբանության Ուրանոսի, Զևսի համարժեքն էր (շումերականում՝ Էնկին Ան-ի որդին էր, հուրիականում՝ Անուի որդին Կումարբին էր, վերջինիս որդին՝ Թեշուբը):

Էնկիի խորհրդանիշ «Այծեղջյուր» աստեղատան համարժեքը հնդկական դիցաբանական պատկերացումներում Մակարան է՝ տեղական կենդանական աշխարհին համապատասխան՝ փղի կնճիթով, կոկորդիլոսի երախով՝ ձկնապոչ երևակայական կերպարը:

Զարմանալիորեն, անվան հեռավոր արձագանքով՝ Մակարավանքի բեմի զարթաքանդակների մոտիվները Էնկիի հետ են առնչվում…(Մի առանձին գրառման մեջ անդրադարձել ենք՝ Երևանի Փակ շուկայի դարպասի և Խոյի Դարվազաբազարի մոտիվներին համադրելով):

Հաբեթի սերունդներից՝ «վայելչակազմ, թիկնավետ ու գեղագանգուր մազերով, վառվռուն աչքերով ու հաստ բազուկներով» Հաբեթոսթեան Հայկը, ինչպես վկայում են պատմիչները (5-րդ դարում՝ Խորենացին, 11-րդ դարում՝ վրացի Լեոնտի Մրովելին), Թորգոմի որդին էր (Թորգոմը՝ Թարքուի՝ Թեշուբի հեռավոր արձագանքն է):

Չմոռանանք, որ քրիստոնեությունից հետո գրված պատմություններում դեպքերն ու անունները հարմարեցված են Աստվածաշնչյան տեքստերին (մեկնաբանություններին):

Նա նաև հնագույն շրջանից ամենաճանաչված Աղեղնավորն էր, որն իր երկաթե ծայրով եռաթև նետով տապալեց Բելին…

Ուգարիթյան հնագույն սալիկներից մեկում, տարբեր «մասնագիտություններ» ցույց տվող հատուկ անունների ցանկում, «Խալդի» անվանը համապատասխան վերծանված է՝ «Աղեղնաձիգ»…
Ինչպես Հարմայի անունով կոչվում էր Հարմայի երկրից արտահանվող «Երկձի մարտակառքը»…

Ըստ Ղ. Ալիշանի՝ Հին Հայկազանց (Հայկազունների) ազգային դրոշը կամ նշանը Վիշապն էր:
Վիշապաքաղի լուսանկարը՝ Ալիշանի «Հին հավատք կամ հեթանոսական կրոնք Հայոց» գրքից՝ ստորև:

Անդրադառնալով վերը հիշատակված մեր երբեմնի հզոր թագավորության՝ ինչպես նրա տիրակալներն էին կոչում՝ Բիայնիի և Նաիրի Երկրի արքաների դիցարանը գլխավորող դիցերին, Հուրի՝ Փայլակի, Շանթի դիցից՝ Թեշուբ- Թեշեբայից հետո գլխավորը հռչակվում էր Խալդին՝ հին աշխարհում Հոմերոսի և այլոց կողմից կրակի իմաստով գործածվող Հեփեստոսի անվան հետ առնչվող Հաբեթոսեան Հայկը՝ իր Թորգոմ-Թարքու-Թեշուբ-Թեշեբա պապին հետնորդելով…

Գուսանների երգերից մեջբերված պատառիկներով՝ Խորենացին մեզ է ավանդել առասպելական «Վիշապաքաղի»՝ «Վահագնի ծնունդը», որը Հովհաննես Հովհաննիսյանի գրչով մեզ Ավետում էր՝

Ցնծա՛, Բյուր Վիշապ Հայաստան աշխարհ, Փրկության արև Վահագնիդ տեսար։

Թևավոր Վիշապաքաղ (արծաթե անոթ՝ հայտնաբերված Արմավիրի պեղումներից, գտնվում է Էրմիտաժի թանգարանում):
Լուսանկարը՝ Սուրիկ Ասմարյանի հրապարակումից՝ շնորհակալությամբ…

Այծեղջյուրը՝ 10-րդ դարի պարսիկ աստղաբան ու ժամագետ Ալ Սուֆիի՝ «Աստղերի գրքի» («Livre des étoiles fixes») նկարազարդումներից (տպագրված 964 թվականին)
LE CAPRICORNE DANS L’ATLAS D’AL-SUFI (PUBLIÉ EN 964)

Ն.թ.ա 2-րդ հազարամյակին վերագրվող ծիսական ավազան Շուշան քաղաքից՝ Էնկիի խորհրդանիշ Վիշապաքաղի պատկերաքանդակով

ՎԻՐԱՊ, ԽՈ՜Ր ՎԻՐԱՊ…Կամ՝«…Ձայնք հնչեցին Սանդարամետք Անդնդոց»՝

Ինչպես Սահակ Ձորափորեցի կաթողիկոսի հեղինակած շարականում է երգվում…
Սանդարամետը (կամ՝ Սպանդարամետը), Հայոց և Պարսից մոտ «Աշխարհիս մաքուր և հնազանդ Ոգին» էր, քրիստոնեության մեջ՝ հակառակ իմաստն ստացավ՝ դառնալով «Դժոխային Անդնդոց թագավորության Ոգին»…

Երկրային կյանքից հետո գոյություն ունեցող մի այլ կյանքի, Հոգու անմահության հարցերը մարդուն հետաքրքրել են ի սկզբանէ:

Անմահությունը դիցերին էր շնորհված միայն, մահկանացուներին՝ գոյության բնական ավարտ էր նախատեսված:

Այնուամենայնիվ, ամենահին պատումներում արդեն անմահության որոնումների ուղիները Գիլգամեշին Վան էին բերել՝ կյանքը հավերժ վերանորոգող բույսը գտնելու…

Հին աշխարհում նախնիների պաշտամունքն էր, որը ենթադրում էր մահացածի հետ կապը պահպանելու հնարավորությունը նաև:

Հնագույն բազմաթիվ տեքստերում արծարծվում է հերոսացված — սրբացված նախնիների՝ ողջերի կյանքի վրա ունեցած բարերար ազդեցության պատկերացումների, հավատալիքների մասին ևնրանց միջոցով կարևոր իրադարձությունների ելքը կանխորոշելու նպատակով կատարվող գուշակությունների մասին ( «Symbolique de mort et de renaissance dans les cultes et les rites éblaïtes : dga-na-na, les ancêtres et la royauté», Jacopo Pasquali, Dans Revue d’assyriologie et d’archéologie orientale2013/1 (Vol. 107), pages 43 à 70):

Ստրաբոնի վկայությամբ (Strabo, xv νεκρομαντία)՝ Պարսկաստանի ժողովուրդների մոտ, նաև՝ Քաղդեում (Chaldée), Էտրուրիայում և Բաբելոնում, գուշակությունների ձևերից ամենակարևորը մահացածների ոգեկոչումով գուշակությունն էր (nécromancie):

«Ոդիսական»-ում Ուլիսը՝ Ոդիսևսը, ճամփորդում է Հադեսի մոտ՝ Ստորգետնյա աշխարհ (Մեռյալների թագավորություն) և ոգեկոչում մահացածների ոգիները՝ Սիրսեից սովորած հատուկ ձևակերպումների միջոցով…

Երկրային կյանքին հաջորդող Աշխարհի գոյության մտահոգությունից ծնված՝ Հանգուցյալի հոգու հանդեպ խնամքն ու հոգատար վերաբերմունքը կարևոր էին բոլոր քաղաքակրթություններում (հատկապես, որ ամենքն այնտեղով էին անցնելու)…

Մինչ օրս Ինդոնեզիայում, տեղաբնիկ մի ցեղ՝ Torajas անվամբ, ամեն տարի իրենց հանգուցյալներին հողից հանելով՝ խնամում են՝ դին լվանում, հանդերձները փոխում, իրենց հոգածության դիմաց նրանց բարեհաճությունն ստանալու ակնկալիքով, նաև՝ «վերևի մարդկանց» հովանավորությամբ բրնձի բերքի առատությունն ապահովելու նկատառումով (արևի տակ թողնելով՝ քայքայման հետևանքների վարակիչ վտանգից զերծ են մնում)…

Ներկայացնելով Գ. Նարեկացու և նրա ժամանակաշրջանի աշխարհայացքը տիեզերքի, մահվան ու «այն աշխարհի» առեղծվածի մասին, Մ.Աբեղյանը գրում է (Ընդհանուր երկեր, հ. 3. էջ 588)՝

«Նրա երկի մանրամասնությունների մեջ մենք տեսնում ենք ընդհանրապես հին քրիստոնյայի և մասնավորապես մենակյացի եղերերգական վիճակն իր ամրողջ պատկերով և աշխարհայեցությամբ։
Տիեզերքը չունի նրա, ինչպես և ուրիշների համար այն մեծությունը, ինչ որ հիմա մեզ համար։
Դա կազմում էր մի երեք հարկանի մեծ շենք՝ երկինք, երկիր և դժօխք կամ սանդարամետք անդնդոց, — աստուծու, հրեշտակների ու արդարների բնակարանը, մարդկանց ժամանակավոր կացարանը և սատանաների տանջարանը»:

Միջնադարյան այս պատկերացումների արմատները դեռևս վաղնջական ժամանակներում են:

Մանրամասն քննարկելով Հոմերոսի «Իլիական»-ով անմահացած Տրոյայի պաշտպանների ինքնության պարզաբանման հարցերը, R.Lebrun-ը մեջբերում է պատերազմն ավարտելու առիթով արտասանած՝ Ագամեմնոնի ուղերձը, նշելով մի այլ հեղինակի՝ J. Puhvel-ի դիտարկումը, համաձայն որի «հիշյալ կարճ աղոթքը խեթական-անատոլիական է» (հայկական է, Կ.Ա.), ոչ թե հունական, քանզի Փոքր Ասիայի դիցերն են հիշվում:

Երդման վկա դիցերը նույն հաջորդականությամբ են, ինչ խեթական-լուվիական (հայկական, Կ.Ա.) համաձայնագրերի ու երդումների տեքստերում որպես վկա-հովանավոր նշվող դիցերը՝ Ամպրոպի դից Զևսը Թարքուն է (Թեշուբը, Փայլակը), Ամենատես ու Ամենալուր (ամեն ինչ տեսնող ու ամեն ինչ լսող, Կ.Ա.) Արևը (Արեգակը, Կ.Ա.), բնության ուժերը և, ի վերջո, Ստորգետնյա թագավորության դիցը («L’identité des Troyens», René Lebrun, «Quaestiones Homericae», Acta Colloquii Namurcensis, 1998, էջ 158):

Հունական դիցաբանական սյուժեներում բավականին հաճախ է հանդիպում Էջքը՝ կատաբազը (catabase), երբ պատումի հերոսն իր փորձությունների շարքում իջնում է Անդրաշխարհ (դժոխք), ուր մահվանից հետո գնում են բոլոր հոգիները՝ իրենց «դատաստանի» համար:

Ի դեպ, Փարիզի հայտնի պողոտան՝ Շանզելիզեն՝ Champs Élysée-ն՝ թարգմանությամբ՝ «Եղիսեյան դաշտեր» անունով, հունական դիցաբանության մեջ Անդրաշխարհի մի հատվածն էր, «Հադեսի թագավորությունից» առաջ, ուր «հյուրընկալվում» էին մեծաբարո հոգիներն՝ իրենց Վերածնունդից առաջ:
Քրիստոնեության մեջ «քավարանը», պատժի վայրը՝ դժոխքը, այլ իմաստավորմամբ են:

Ղ.Ալիշանն իր «Հին հավատք կամ հեթանոսական կրոնք Հայոց» գրքում ներկայացնում է Հայոց ձեռագիր հին մատյաններում հանդիպող՝ «Տխուրք», «Թշվառ ոգւոց տխուր կապարան», «Խորափոր խավարային բանտ», «Հոգու համառոտ դատաստանի» մասին հիշատակությունները: Ագաթանգեղոսի մոտ՝ «Ձայնք հնչեցին ի ձորն դատաստանի»…

Վաղնջական ժամանակներից եկող՝ մեռյալների պաշտամունքի կարևորությունն ըմբռնելու համար հարկ է ծանոթանալ նրա հետ կապված հավատալիքների ակունքներին:

Նախկին մի գրառման առիթով արծարծվեց հին Եգիպտոսում երկրային կյանքի ավարտը խորհրդանշող մահը՝ որպես զուտ «աշխարհի փոփոխության» ընկալումը:

Ն.թ.ա 1963-1898 թվականներին վերագրվող եգիպտական մի դամբարանում, սարկոֆագի խորքում դրված քարտեզ է հայտնաբերվել՝ Հանդերձյալ աշխարհի մանրամասների նկարագրությամբ՝ Երկրային, Երկնային ու Ստորգետնյա աշխարհների հնարավոր ուղիներով…

Հին եգիպտական տեքստերից հայտնի է «Երկնքի դռներ» անվանումը, որը դիցի քանդակը պարփակող պահարանի դռներին էր վերաբերում:
Նրանց բացումով մարդկանց և դիցերի աշխարհների հաղորդակցությունն էր ապահովվում:
Նրանց փակումն ապագա Վերածննդի նախերգանքն էր:

2008թվականին Լուվրի թանգարանում մի ցուցադրության առիթով, ֆիզիկական իրականության և հոգևոր-մտային աշխարհների միջև անցումը խորհրդանշող նման դռներ էին ցուցադրվում (լուսանկարը՝ ստորև):

Համանման պատկերացումներ ունեին և մեր հեռավոր նախնիք՝ նավակով ստորգետնյա ճամփորդությամբ անդրաշխարհից դեպի Հավերժություն ու Լույս («Հայկական Արքայական հովիտի»՝ «Նավեր» անվանումը (Վերին և Ներքին Նավեր), փոխադրման իմաստից բացի, նաև՝ որպես մի Նոր կյանքի խորհրդանիշ է (Նաւ-Նօր -Նավասարդ) …
Հիշենք Հուրիական դիցաբանության մեջ՝ Թելիպինուի և նրա նման՝ «Սասնա Ծռեր» էպոսի՝ ժայռում փակված Փոքր Մհերի խորհրդանիշ ժայռափոր «Դուռը»՝ եգիպտական հիշյալ «Դռների» իմաստը հիշեցնող (Թելիպինուի համար ևս, հնագույն շրջանում, ժայռի վրա փորված, չբացվող խորհրդանշական «Դռներ» էին քանդակում) …

Ծագումով Հայերի հետ կապվող Էտրուսկյան մշակույթից հայտնի են նրանց կառուցած «մունդուսները»՝ կլորավուն փոսերը (վիրապները)՝ նախատեսված Ստորգետնյա աշխարհի դիցերին նվիրատվությունների համար:

Էմիլիա Մասոնի՝ «Խեթերի Մունդուսը» աշխատության մեջ կարդում ենք (Emilia Masson «Le Mundus des Hitittes»թ, dans «Le combat pour l’immortalité», 1991, էջ 279-296)՝

«Բոլոր հնագույն հասարակություններում գլխավոր մտահոգություններից է Ստորգետնյա Աշխարհի հետ հաղորդակցությունը:

Համաձայն հավատալիքների, այդ կապը հաստատվում է հատուկ վայրերում, հատուկ իրադրություններում և հատուկ առիթներով: Բայց ի՛նչ սկզբունքով էլ լինի, միշտ նույն հիմնական տարրն ենք գտնում՝ հողում փորված փոս (վիրապ, Կ.Ա.), որի միջոցով անմիջականորեն կհաստատվեր ցանկալի հաղորդակցությունը:

Հնդեվրոպական ավանդույթներում, գետերի ափերն ու, ընդհանրապես, ջրերի մերձակայքը, նման կապերի հաստատման համար նպաստավոր վայրեր էին, համաձայն հավատալիքների, այնտեղ են ստորգետնյա դիցերը կամ մեռյալների հոգիները բնակվում:
Փորում էին ըստ հնարավոր մուտքերի՝ նրանց աղոթքի (հայցման,Կ.Ա.) կամ նվիրաբերությունների համար»:

Անդրաշխարհ իջնելու և այնտեղի գտնվողների հետ հաղորդակցվելու առաջին պատումներն առկա են մարդկությանը ցարդ հայտնի հնագույն տեքստերում՝ շումերական դիցաբանության մեջ՝ «Ինանայի էջքը դժոխք»:

Ինչպես Գիլգամեշն իր ընկերոջ՝ Էնկիդուի համար իջավ Անդրաշխարհ, այնպես էլ, հունական դիցաբանության մեջ, Օրփեոսն իր մահացած կնոջը՝ Էվրիդիկեին հանդերձյալ աշխարհից ապրողների աշխարհ վերադարձնելու հույսով իջավ Ստորգետնյա թագավորություն:

Ցայսօր էլ, որպես «երկու աշխարհների միջև եղած կապի» մի հեռավոր արձագանք, Երուսաղեմում, Զատկի տոնի նախօրեին Քրիստոսի գերեզմանն իջնելով, հատուկ արարողությամբ, վառվող լապտերով գերեզմանից դուրս է բերվում Հարությունը խորհրդանշող կրակը՝ լույսն ու փոխանցվում ուխտավորներին, այլ եկեղեցիներին (Կրակի, Լույսի խորհուրդն էլ խորհրդածության մի այլ՝ հսկայական թեմա է) …

Հին Կտակարանում (Երկրորդ Օրինաց, գլ. ԻԼ (28):26), պատվիրազանցության դեպքում հնչող անեծքների թվարկման մեջ կարդում ենք՝

…«Եվ քո մարմինը երկնքի բոլոր թռչուններին և երկրի գազաններին կերակուր կլինի»…

Դեռևս Պորտասարից, Չատալ Հոյուկից հայտնի՝ թաղման մի սովորույթ էր հանգուցյալի դին Երկինքը (Աստվածայինը) խորհրդանշող Անգղերին թողնելը (գլուխն առանձնացվում-պահվում էր):

Փարիզում, Լուվրի թանգարանի ցուցանմուշներից մեկը՝ ն.թ.ա 2460 թվականին վերագրվող մի սալիկ, ներկայացնում է Լագաշ քաղաքի արքա Էանատումի հաղթանակը հարևան Ումմայի նկատմամբ՝ նշելով «մինչև երկինք բարձրացող 3.600 դիակների (ոսկորների, Կ.Ա.) թաղման համար 20 տումուլիի կառուցումը»:
(«Տումուլուսը», լատիներենով հոգնակին՝ «տումուլի», կլորավուն բլրի կամ այլ տեսքով, տարբեր չափերի արհեստական կառույց է՝ թաղման նպատակով:
Ստորև՝ Հունաստանում՝ Մարաթոնի հայտնի ճակատամարտում զոհված Աթենացիների տումուլուսի լուսանկարը՝ Դվինի «Բուրգն» հիշեցնող (ըստ Խորենացու՝ «Դվին» պարսկերենով «Բլուր» է նշանակում), հնարավոր է՝ նույն կիրառությամբ՝ մինչև պեղումներով որոշակիացումը):

Լուվրում պահվող վերոհիշյալ քարակոթողի վրա դիակները հոշոտող անգղներն են նաև պատկերված, որտեղից էլ նրան տրված՝ «Անգղների (Անգեղաց) կոթող» անվանումը:

Զրադաշտականության (մազդեականության) հետևորդների միջոցով ցարդ որոշ ցեղերի՝ հատկապես Իրանում կրոնական հեղափոխությունից հետո եղած արգելքի հետևանքով առավելապես Հնդկաստանում՝ Մումբայում (Բոմբեյում) ապրող պարսերի մոտ հարատևած այս ավանդույթի վկայություններից է այսօրվա Հայաստանի տարածքում՝ Աղավնատուն գյուղում պահպանված Աշտարակը, որը ներկայացրել է վաստակաշատ հնագետ, արևելագետ և պատմաբան Զոհրապ Մուղդուսյանն իր էջում:
Մե՜ծ շնորհակալություն հայտնելով մեր բազմավաստակ ուսումնասիրողին՝ Աղավնատան հիշյալ Աշտարակի երկու լուսանկար՝ իր «Աղավնատան Աշտարակի առեղծվածը» գրառումից՝ ստորև:

Ոչ մաքուր համարվող դիակի կազմալուծումից՝ փտումից բնության սրբազան տարրերը՝ հողը, ջուրը, կրակն անաղարտ պահելու նպատակով, «Լռության աշտարակ» (պարսկերենով՝ «Դախմա» կամ «Դախմե») կոչված շինությունների վրա անգղների բաժին էին այն դարձնում՝ մնացած ոսկորները նետելով աշտարակի կենտրոնում գտնվող խորը փոսի մեջ:

Աշտարակ («Լռության աշտարակ»)՝ Աղավնատուն գյուղում
Լուսանկարը՝ Զոհրաբ Մուղդուսյանի՝ «Աղավնատան Աշտարակի առեղծվածը» գրառումից

Նիկիտա Միխալկովի՝ 1991 թվականին նկարահանված «Ուրգա» ֆիլմում մի երկխոսության մեջ նշվում է նման ավանդույթի մասին (ռուս վարորդը սարսափած ահազանգում է մի մոնղոլի՝ անգղերի կողմից հոշոտվող դիակի մասին, վերջինս ասում է, որ իր ազգականն էր՝ լավ մարդ էր)…

Պարսկերենում «արքայական սուրհանդակ» իմաստը կրող «Անգղ» -ը հնագույն շրջանում Երկնքի դիցերի՝ «Աստվածների սուրհանդակն» էր համարվում (Տորք Անգեղի մասին՝ ծավալուն ուսումնասիրության թեմա, առավել ևս, որ Անգեղ-Ներգալը նաև որպես Անդրաշխարհի դից էր ներկայացվում …):

Հայաստանում քրիստոնեության տարածումից հետո այլ պատմությամբ հայտնի գետնափոր «Վիրապը»՝ Ստորգետնյա «Անդունդը», հավանաբար Անդրաշխարհի հետ հաղորդակցվելու մի վայր էր՝ ոչ հեռու, Մեծ Մասիսի հյուսիսային լանջին՝ «Փլած Մեծի Լերինն» անունով ընդարձակ խորխորատ «Վիհ Մասեաց»-ից, ուր, ըստ ավանդության, որսի ժամանակ գետնակուլ է եղել Արտավազդ Ա թագավորն ու շղթայվել Քաջքերի կողմից…

Աներևույթ աշխարհի, ստորգետնյա գետերի և Անդրաշխարհի հետ նրանց կապի, բազմաթիվ զանազան խորհուրդների լուսաբանումը՝ մի այլ առիթով…

Ազգագրության և հնագույն հավատալիքների ուսումնասիրության համար թաղումներն, իրավամբ, հարուստ աղբյուր են:

Անդրաշխարհից այսօր էլ մեզ «պատմություններ են պատմում» և հուսադրում՝ ավելի իմաստուն ապագայի համար…

Մեծ Հայքի Չորրորդ Հայք Աշխարհի Անգեղտան գավառի Անգեղի Սրբավայրից մի հատված

…«ԲԱՅՑ ՈՄԱՆՔ ԿՄԵՐԺԵՆ ԱՅԴՔԱՆ ԴԺԲԱԽՏՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ ԵՎ ՀՈՒՅՍԸ ԿՎԵՐԱԾՆՎԻ, ԵՐԲ ԿՎԵՐՀԻՇՎԵՆ ԻՐԱԿԱՆ ԱՐԺԵՔՆԵՐԸ… ԵՎ ԵՐՋԱՆԿՈՒԹՅԱՆ ԺԱՄԱՆԱԿԸ ԿՎԵՐԱԴԱՌՆԱ»…

( մոտ 4.000 տարվա վաղեմության եգիպտական մի տեքստից, որը, զարմանալիորեն, մեր օրերն է հիշեցնում…)

Հնագույն տեքստերի բազմաթիվ վկայություններ լույս են սփռում հազարամյակների հեռվից «առեղծվածային ձևով անհետացած» թվացող քաղաքակրթությունների վրա:

Թալանված, հրդեհներով ու ավերածություներով կործանված երբեմնի հզոր տերությունների, քաղաք-պետությունների՝ ճակատագրական իրավիճակների, անկումների, վախճանի վկայություններից են և Ուգարիթ քաղաքի ավերի նկարագրությունը, նաև՝ խեթական շրջանից մնացած բազմաթիվ սեպագիր սալիկներ…

Համաձայն եգիպտական տեքստերի՝ Հաթի Երկրի կործանման պատճառը «Ծովի ժողովուրդների» արշավանքների հետևանքով էր (Հասկի Երկիրը Խորենացու հիշած՝ Մշակի Երկիրն էր):

Էլ-Ամառնայից հայտնաբերված արքունական դիվանում, փյունիկյան քաղաք Բիբլոսի (այսօրվա Լիբանանում)՝ Ռիբ-Ադա անունով թագավորի գրած մոտ 60 նամակներն են նաև՝ հասցեագրված Եգիպտոսի փարավոն Աքենաթոնին (ն.թ.ա 14-րդ դար):

Որոշ նամակներում նա սարսափով ահազանգում է թափառաշրջիկ, աղքատ մի խավի՝ «Ապիրու» (Հաբիրու) կոչվող ավազակախմբերի՝ միավորված-համագործակցված թալանչիական հարձակումներն ու նրանց կողմից հերթով կատարված՝ իշխանների սպանությունները (այսօրվա Լիբանանի լեռնային շրջաններում, Փյունիկյան «Արքա» կոչվող քաղաքում ևս):
Խեթական թուլացած կայսրության վերջին էջը ն.թ.ա 8-րդ դարում Ասորեստանի հարձակումներով փակվեց…

Հոլանդիայում, Ռեմբրանդտի ծննդավայր Լեյդեն ( Leyde, Leyden) քաղաքի թանգարանում, 344 համարով թվագրված, Հին Եգիպտոսից այստեղ հասած մի կարևոր տեքստ կա, հայտնի որպես «Լեյդենի Պապիրուսից» հատված՝ «Իպու-Ուրի (կամ՝ Իպուվերի, Կ.Ա.) ողբ» անունով:

19-րդ դարի սկզբին Մեմֆիսից հայտնաբերված, վատ վիճակում պահպանված հիշյալ ձեռագիրը, գտնվելուց մոտ 80 տարի հետո թարգմանվելով, ներկայացնում է քաղաքական, տնտեսական ու բարոյական ճգնաժամի փուլում ավանդական արժեքներից կտրված մարդու՝ Իպուվեր անունով գրագրի մտահոգությունն ու ողբը (նրա որոշ հատվածներ մեջբերված են Զ.Կասիդովսկու «Երբ Արևը Աստված էր» գրքում՝ հայերեն հրատարակված 1985 թվականին, (էջ 136): Ահավասիկ՝

«…Տեսե՜ք, կատարվեցին գործեր, որ, թվում է, երբեք չպետք է կատարվեին…
Աղքատ մարդիկ բռնել են թագավորին…
Հիրավի, դատական գեղեցիկ պալատ:
Թալանված են նրա վավերագրերը, գաղտնարանները զրկվել են իրենց պարունակությունից…
Հիրավի, բացվել են արխիվները:
Թալանվել են դրանց հարկային հրովարտակները:
Ստրուկները դարձել են ստրկատերեր:
Հիրավի, աստիճանավորները սպանված են:
Նրանց փաստաթղթերը վերցված են:
Հիրավի, բերքը հաշվառող գրագիրները, ցուցակները ոչնչացված են:
Եգիպտոսի հացահատիկը ընդհանուր սեփականություն է դարձել…
Դատական պալատի օրենքների փաթեթները դուրս են նետված, դրանց վրայով քայլում են խաչմերուկներում:
Աղքատ մարդիկ փողոցներում ջարդում են դրանց կնիքները…
Աղքատ մարդիկ ելումուտ են անում Մեծ Պալատները»…

Իրադարձությունների մի այլ նկարագրություն՝

«…Ոչ մի տեղ չկա երեկվա մարդը…
Հիրավի, երկիրը շուռ է եկել բրուտի դուրգի նման…
Նա, ով չէր կարողանում իր համար սարկոֆագ շինել, հիմա դամբարանի տեր է դարձել:
Տեսե՜ք, դամբարանատերերին շպրտել են բլուրների կատարը…Նա, ով նույնիսկ պատի մոտ չէր քնում, հիմա օթյակի սեփականատեր է դարձել…
Տեսե՜ք, շքեղ հանդերձների տերերը հիմա քրջերի (ցնցոտիների, Կ.Ա.) մեջ են:
Նա, ով երբեք իր համար ոչինչ չէր գործել, հիմա նուրբ կտավի տեր է…
Նա, ով իր համար երբեք մակույկ իսկ չէր շինել, հիմա նավերի տեր է դարձել:
Մինչդեռ նավերի իսկական սեփականատերը նայում է դրանց, բայց դրանք արդեն չեն պատկանում իրեն…
Տեսե՜ք, երկրի ռամիկները հարստացել են:
Հարստությունների տերերը չունևոր են դարձել»:

Մի այլ հատվածում՝

…«Նա, ով տեղյակ չէր քնարից, տավիղ ունի:
Տեսե՜ք, կինը, որ իր դեմքը ջրում էր դիտում, բրոնզե հայելի ունի:
Ամեն լավ բան անհետացավ…»:

Անցած պայծառ օրերի կարոտով շարունակում է՝

«…Լավ է, երբ մարդու ձեռքերը բուրգեր են հառնում, լճեր են փորում և ծառեր տնկում դիցերի համար»:

Մոռացության մատնված պաշտամունքը ողբալով, ավելացնում է՝

«Հիշի՛ր կաթի պես ճերմակակավ տաճարը, հորիզոնի նուրբ բույրը, հարուստ նվիրատվությունները…
Հիշի՛ր այնտեղի խունկը, արշալույսին սափորներից հեղված ջուրը:
Հիշի՛ր յուղալի թռչուները, սագերն ու բադերը, և նվիրաբերությունները, որոնք դրվում էին դիցերի համար…»:

Կանխագուշակելով «Ոսկե Դարի» մոռացության բերած չարիքը, հավելում է՝

«Կթագավորեն բռնությունը, հանցագործություններն ու գողությունը…
Բարձրաշխարհիկները կոչնչացվեն, բոլոր արժեքները կշրջվեն:
Ծեսերն այլևս չեն մատուցվի, դիցերին այլևս նվիրաբերություն չի արվի:
Թագավորական պալատը կթալանվի, Փարավոնի մումիան կպղծվի…
Օրենքները կոտնահարվեն և գաղտնիքները դավաճանաբար կմատնվեն»…

«…Բայց ոմանք կմերժեն այդքան դժբախտությունները և հույսը կվերածնվի, երբ կվերհիշվեն իրական արժեքները:

Եթե Փարավոնը գիտակից է իր պարտականություններին և փառաբանում է Մաատին (Արդարության և Ճշմարտության, Խաղաղության, Աշխարհի կարգուկանոնի ու հավասարակշռության եգիպտական դիցը, Կ.Ա.), Երջանկության ժամանակը կվերադառնա»…

Այս իրադարձություններից անմիջապես հետո են հայտնվում Հիքսոսները Եգիպտոսում՝ հավանաբար, կարգուկանոնի վերականգնման նպատակով …

Մեր հինավուրց Հայրենիքի այսօրվա մի բուռ Հողում Արդարության հաղթանակի Հույսով, Հավատով ու անհամբեր Սպասումով…

ՄԻ ԱՆՀԱՅՏ ԴՐՎԱԳ՝ ՀԱՅՏՆԻ ԱՆՑՅԱԼԻՑ…

Փարիզի Լուվրի թանգարանի Արևելքի Հնագիտության բաժնի սրահներից մեկում ցուցադրվող առանձնահատուկ կարևորության մի նմուշի՝ Ասորեստանի Սարգոն Բ արքայի ( թագավորել է ն.թ.ա 722-705 թվականներին)՝ մեր սրբազան Արդինի (Մուսասիրի) Հալդիի տաճարից կողոպտված ահռելի քանակությամբ ավարի թվարկումը պարունակող արձանագրությանն անդրադարձել էինք ամիսներ առաջ:

Որպես հիշեցում նշենք, որ «Սարգոն Բ-ի 8-րդ արշավանքի» սեպագիր սալիկը վերծանել ու հրապարակել էր François Thureau- Dangin-ը 1912 թվականին, ներածականում գրելով՝ «…Սարգոնի թագավորության սկզբում, Ուրարտուի թագավորությունը, որը սփռվում էր այն տարածաշրջանում, որն հետագայում կոչվում էր Հայաստան (բնագրում՝ «Arménie», Կ.Ա.), Ասորեստանի ահեղ հակառակորդն էր»:

Նույն բաժնի 21-րդ սրահի նմուշներից մեկը՝ ներկայացված որպես «Մի ցրիվ բեկոր Խորսաբադից», 1960 թվականին գրավել է Jean Nougayrol-ի ուշադրությունը:

«Բավական է ուշադիր քննել՝ նույնացնելու համար հայտնի «Մուսասիրի տաճարի կողոպուտի» տեսարանի վերին ձախ անկյան հետ», — գրել է նա՝ շարունակելով.

«Եթե կերպարները, դժբախտաբար, բավականին վնասված են, սեպագիր մի քանի նշանները վերացնում են կասկածներն այդ առումով (URU MU-ŞA- ŞIR):

Այսպիսով, նախկինում որպես «նվիրաբերության տեսարան» ներկայացվող այս հատվածը «Ավարը գրանցող (հաշվող) գրագրի «դասական» խումբն է…» (մեջբերումը՝ «Մի անծանոթ դրվագ «Մուսասիրի կողոպուտից» հոդվածից, «Un fragment méconnu du «Pillage de Muṣaṣir» », Jean NOUGAYROL, Revue d’assyriologie et d’archéologie orientale, Vol. 54, n ° 4 (1960), pages 203-206):

Հավելենք, որ այսօրվա Իրաքի հյուսիսում՝ Խորսաբադի՝ երբեմնի Դուռ-Շարուկենի (Սարգոնի ապարանքի)՝ Չիկագոյի Արևելյան թանգարանում պահվող հիմնադրեքի արձանագրության համաձայն, շինարարությունն սկսվել էր ն.թ.ա 717 թվականին:

Դրանից երեք տարի հետո՝ ն.թ.ա 714 թվականին Արդինի տաճարի կողոպուտով ֆինանսավորվեց ու համալրվեց այն (Սարգոն Բ-ի որդին էր «Սասնա Ծռեր» էպոսում հիշվող «Բաղդադի խալիֆը»՝ Սենեքերիմը):

1842 թվականին Մոսուլում որպես հյուպատոս նշանակված ֆրանսիացի դիվանագետ ու հնագետ Պոլ Էմիլ Բոտան (Paul-Emile Botta), 1843-1844 թվականներին Խորսաբադում կատարված պեղումներով հայտնաբերել էր Սարգոնի պալատի մի անկյունը:

Լուսանկարչության բացակայության պատճառով՝ 19-րդ դարի «արևելքի նկարիչ» Eugène Flandin -ի նկարած՝ հետագա տարիների պեղումներով հայտնաբերված ողջ պալատի բարձրաքանդակների կրկնօրինակների շնորհիվ է, որ Արդինի տաճարի մասին մոտավոր պատկերացում ենք կազմում (քանզի բարձրաքանդակներում Մուսասիրի տաճարի կողոպուտի և այլ տեսարաններ էին):

Այն այսօր համարվում է որպես ցարդ հայտնի ամենահին՝ եռանկյուն ճակտոնով սյունազարդ տաճարը, որը հետագայում լայնորեն տարածված էր Հայկական Լեռնաշխարհում, այնուհետև Հունաստանում ու ողջ աշխարհում:

Գլխավոր տաճարից բացի, Բոտտայի աշխատանքների՝ ընդօրինակումների 114-րդ սալաքարի (սալիկի) վրա պատկերված «Հայկական տաղավար» անվանումով նշված կառույցի մասին (ըստ իս, թերևս՝ Գանձարանն էր՝ տաճարից ոչ հեռու) հիշատակել է Մարկ Ա.Գալուստյանն իր «Հայաստանի՝ Մուսասիրի Մեծ Տաճարը» հոդվածում:

Հիշելով, որ Արդինի տաճարի աներևակայելի հարստության կողքին 1920 թվականին հայտնաբերված Թութանհամոնի գանձերն աննշան էին (այստեղ էր հզոր Բիայնայի ու Նաիրիի (Արարատյան թագավորության՝ Ուրարտուի)՝ ն.թ.ա 735-714 թվականներին թագավորած Ռուսա Ա արքան կենտրոնացրել Պետական գանձարանի մի ստվար մասը՝ տոննաներով ոսկի և արծաթ, ինչպես լսել եմ պապիցս և ինչը հաստատում է թալանի նկարագրությամբ Սարգոնի թողած մանրամասներով թվարկված ցանկը՝ Լուվրում պահվող սալիկի վրա), հեղինակը մատնանշում է նրա սյուների համակարգի խիստ նմանությունը հունական ճարտարապետությունից հայտնի հոնիական սյունաշարի հետ:

Այդպիսով նաև ակնհայտ դարձնում «Մուսասիրի Տաճարը որպես հունական դասական տաճարի նախատիպ» (Մ. Գալուստյանի խոսքերով):
Ասվածը հաստատված է բազմաթիվ այլ ուսումնասիրողների կողմից:

Ի դեպ, տասնամյակներ առաջ լսել եմ, որ Երևանում, երբեմնի հայտնի «Գաստրոնոմի շենքի» հարևանությամբ սյունազարդ շենքը 1930-ականներին կառուցվել էր որպես Արդինի այս տաղավարի հեռավոր արձագանք (ճարտարապետ՝ Սամսոն Սիմոնյան, լուսանկարները՝ ստորև)…

«ԽՈՒՆԿԸ ՃԱՄԲԱ ԿՈՒԶԵ ԴԵՊԻ ԱՆՑՔԻՆ ԱՆԴՐԱՇԽԱՐՀ…»

(Միսաք Մեծարենցի՝ 1907 թվականին գրված «Հոգեհանգիստ» բանաստեղծությունից)

Երկրային Կյանքից հետո գոյություն ունեցող իրականության անորոշությունը որոշակիացնելու հույսով ծնված գիտական, փիլիսոփայական, կրոնական, նախապաշարմունքային պատկերացումներն անհիշելի ժամանակներից ցայսօր հետաքրքրում են մարդկությանը՝ զանազան մեկնաբանությունների տեղիք տալով:

Հոգու անմահության մտահոգությունն էր հույն իմաստասերների խորհրդածության առիթը:
Նրանց պատկերացմամբ՝ հանգուցյալների հոգիները Ստիքս գետով փոխադրվում էին մեռյալների հոգիների ստորգետնյա թագավորություն՝ Անդրաշխարհ:

Ցարդ հայտնի հնագույն տեքստերում արդեն՝ «Գիլգամեշ»-ի հերոսը դեպի Հավերժություն և Անմահություն տանող ուղիներն էր փնտրում («Գիլգամե՛շ, ու՞ր ես գնում, Հավերժ կյանքը, որ փնտրում ես, երբեք չես գտնի»)…

Անդրաշխարհին վերաբերող նախնական հավատալիքների մասին պատկերացում են տալիս թաղման կառույցներում՝ դամբարաններում հայտնաբերված հնագիտական հարուստ նյութերը, որոնցից յուրաքանչյուրն իր նշանակությունն ու խորհուրդն ուներ:

Իրական կյանքից Հանդերձյալ Աշխարհ մարդու տեղափոխումը նշվում էր դամբարանադաշտի տարածքի զատմամբ, ուղենշմամբ, հետագայում՝ կոթողների տեղադրմամբ:

Նախնիների պաշտամունքի և հանդերձյալ կյանքի գոյության հավատով՝ ապրողները մշտապես «հաղորդակցության» մեջ էին «մահացածների» հետ:

Հոգու անմահության մասին պատկերացումներն էին հանգուցյալի դամբարանում կերակուր և «անհրաժեշտ իրեր» դնելու պատճառը:

Թաղման ծեսի ժամանակ գործածվող՝ հացահատիկային բույսերի, գինու հեղման ծիսակարգը համանմանություններ ուներ ողջ Հայկական Լեռնաշխարհում ու հին աշխարհի տարբեր շրջաններում (խեթական, եգիպտական, հունա-հռոմեական սովորույթներում):

Հայ միջնադարյան պատմիչներն իրենց երկերում, պատմական իրադարձությունների նկարագրության առիթով, որոշ տեղեկություններ են հաղորդում նաև Հայաստանում թաղման, Անդրաշխարհի կյանքին առնչվող պատկերացումների մասին (Մ.Խորենացին՝ Արտաշես արքայի մահվան կապակցությամբ, մահվան ողբերգերը, ողբի պարերն ու հատուկ նվագարանները՝ Փ.Բուզանդի հիշատակած լարային փանդիռն ու վինը և շնչական փողը…):

Ննջեցյալների, մեռյալների աշխարհի, ստորերկրյա բնակչության մասին հավատալիքների արձագանքն է «Սանդարամետք Անդնդոցը» («Ձայնք հնչեցին Սանդարամետք անդնդոց»)…, ինչպես նաև՝ Խոր Վիրապի վիհը (մի այլ անգամ՝ մանրամասնորեն):

Հանդերձյալ կյանքի գոյության հավատով էին Հին Եգիպտոսում պապիրուսի վրա ձևակերպում մոգական տեքստերը, որոնց օգնությամբ հանգուցյալը կհաջողեր «Լույսի մեջ իր Ելքը», «Լույսին միացումը»(Կ.Ա.)…

1888 թվականին Լոնդոնի Բրիտանական թանգարանի հնագիտության բաժնի գիտաշխատող Wallis Budge-ը գնում է (ձեռք է բերում) Հին Եգիպտոսի՝ Անի անունով արքայական գրագրի կողմից գրված «Լույսի մեջ դուրս գալու Գրքի» («Le livre de sortir au jour») մի հրաշալի օրինակ:

Բրիտանական թանգարանում պահվող, բացառիկ՝ 23 մետր երկարությամբ այս պապիրուսը Անդրաշխարհի տիրակալի՝ Օսիրիսի առջև դատաստանի ժամանակ հաջողելու և լավագույն պայմաններում մեռյալների աշխարհ մուտք գործելու համար գրված յուրօրինակ տեքստերի հավաքածու է, որը, հնագետների տված անունով՝ «Մեռյալների գիրք» է կոչվում նաև (թեև, ավելի ստույգ, գիրքը հետագայի կյանքի՛ մասին է…):

Ն.թ.ա 16-րդ դարից հայտնի հիշյալ ձևակերպումները Անդրաշխարհում հանգուցյալի Վերածնունդն ապահովելու նպատակին անհրաժեշտ մոգական բանաձևերն էին:

Սարկոֆագի մեջ տեղադրվող՝ աղոթքներից ու փառաբանման — գոհաբանական տողերից բացի, մահվան դեմ հաղթանակելու և Արևի դից Ռա-ի նման Վերանորոգվելուն-Վերածնվելուն նպաստող, նկարազարդումներով ուղեկցվող, «հոգեհանգստյան» յուրահատուկ արարողակարգի տեքստերի կողքին, լրացուցիչ, պահպանական ամուլետներ (փոքրիկ քանդակներ) էին դրվում:

Եգիպտական հուղարկավորության արարողակարգի կարևորագույն ծեսն էր «Բերանբացեքի արարողությունը», որի նպատակն էր քրմի կողմից արտասանվող մոգական ձևակերպումների (բանաձևերի) միջոցով, խնկարկումով ու սարկոֆագի վրա տարբեր անուշաբույր խեժերի ցողումով, խորհրդանշական ձևով հանգուցյալի՝ սարկոֆագի պատկերի (նաև՝ քանդակի) դեմքին՝ քթին, բերանին, ականջներին ու աչքերին հպումով նպաստել հետագայում, հոգին վերագտնելուց հետո, նրա շնչելու, խոսելու, լսելու և տեսնելու կարողությունը վերականգնելուն:

Հին եգիպտական տեքստերի համաձայն՝ հանգուցյալի սիրտը՝ նրա խղճի խորհրդանիշը, կշռվում էր՝ նժարի մյուս կողմում դնելով Ճշմարտության ու Արդարության դիցուհու խորհրդանիշ փետուրը, որից թեթև լինելու պայմանով միայն անմահություն կբաշխվեր (մաքուր ու մեղքերից զուրկ՝ թեթև խղճի դեպքում)…

Այսօրվա Հայաստանի տարածքում, Երևանից 30 կիլոմետր արևմուտք, հնագետ Հ.Սիմոնյանի խոսքերով՝ «Հայոց երեք սրբազան լեռների՝ Արարատի, Արայի և Արագածի միջակայքում, ծովի մակերևույթից 1.100 մետր բարձրությամբ հրվանդանի վրա», Արագածոտնի մարզի Վերին և Ներքին Նավեր կոչվող հնավայրում, դեռևս 1976 թվականից սկսված-ընդհատված, տարբեր տարիների պեղումները վերստին շարունակվելով (2002-ին), 2010 թվականին ևս երեք դամբարան էին հայտնաբերվել:

Ողջ համայնքի համար կարևորություն ունեցող թաղման ծեսերի, արարողությունների ժամանակ բազմամարդ «հոգեհանգստի» կազմակերպման նպատակով խմիչքի և կերակուրի պահպանման համար անհրաժեշտ կահ-կարասիներ կան հաճախ կարևորագույն դամբարաններում (կից շինություններում):

Հայկական Լեռնաշխարհի տարբեր շրջաններում և նրա հարակից տարածքներում պեղված դամբարաններում կոտրված խեցեղենի բեկորների առկայությունը, հավանաբար, ծիսական մի գործողության հետ է կապված՝ «հանգուցյալի գերեզմանին մի սպասք կոտրելու սովորույթը»:

Համաձայն խեթական տեքստերի մասնագետ Ա.Մուտոնի (Alice Mouton), խեթերի մայրաքաղաք Հատուշայից հայտնաբերված սեպագիր սալիկներում բավականին արծարծված է այդ թեման:

Վշտի արտահայտման խորհուրդով խեցեղեն կոտրելու ծեսն առկա է նաև Եգիպտոսի Փարավոն Արմայիսի՝ Հորեմհեբի (ն.թ.ա.1323-1295թթ.) դամբարանի պատկերագրությունում (պատմիչներ Մանեթոնի և Հ.Փլավիուսի մոտ Հարմայիս, Եվսեբիոսի մոտ՝ Արմայիս անունով հիշվող այս փարավոնի մասին առանձին գրառում կա՝ ամիսներ առաջ):

Սասունցիների ավանդույթներից է հիվանդի՝ ձեռքերը լվանալուց հետո ջրամանը գերեզմանի մոտ կոտրելու սովորութը՝ հիվանդությունից ազատվելու նպատակով:

Վերին և Ներքին Նավերի ավելի քան 30 դամբարաններից բաղկացած դամբարանադաշտի պեղումներից ի հայտ եկած զանազան անձնական իրերը, բարձրաշխարհիկ դասին պատկանող կնոջ զարդերը, զանազան քարերից ու գունավոր ապակիներից պատրաստված ուլունքները, կարմրափայլ ու սև փայլեցրած կավանոթները՝ վիշապօձի, կայծակի պատկերներով… ն.թ.ա 3-րդ հազարամյակի երկրորդ կեսին Հայաստանում բարձրարվեստ մշակույթի գոյության ապացույցն են (ընդհանուրն ավելի քան 500 դամբարան ու դամբանաբլուր են):

Վերջերս, 2019 թվականի ապրիլին կատարված պեղումների արդյունքում, հնագետ Հակոբ Սիմոնյանի ղեկավարած արշավախումբը յոթ այլ դամբարան է հայտնաբերել:

Հնագետների կողմից Հայոց «Արքայական հովիտ» անվանված հսկայական այս դամբարանադաշտի գտածոներից ենթադրվում է, որ այստեղ արքայական տոհմի ներկայացուցիչներ են թաղված:

Ցարդ ամենամեծը համարվող՝ «Զորավարի դամբարանը», նրանում պեղված նյութերը՝ ն.թ.ա 27-25-րդ դարերին վերագրվող թուրը՝ համանման Սիրիայում, Պաղեստինում, Միջագետքում, այսինքն՝ Հուրիների Երկիրն ընդգրկող տարածքներում ու Եգիպտոսում գործածվողներին, խոսուն վկայությունն են հիշյալ շրջաններում եղած երբեմնի ընդհանուր կապերի:

Ավելի քան 4.000 տարվա ընթացքում Վերին և Ներքին Նավերի բնակչությունն անփոփոխ պահպանել է բնակավայրի անունը:

Քանզի անունն իր մեջ սրբազնացած ողջ պատմությունն է խտացնում:

«Նավ» բառը, փոխադրամիջոց իմաստից բացի, ունի նաև մի կյանքից մյուսը տեղափոխելու միջոցի գաղափարը, նույն իմաստով էր ընկալվում և «դամբարանը»:

Հիշենք, որ Եգիպտոսում, ինչպես և Հունաստանում, Անդրաշխարհի ճամփորդությունը, համաձայն հավատալիքների, նավի վրա էր կատարվում (մեր նախնյաց հնագույն պատկերացումներում՝ նույնպես (Ստորգետնյա ջրերի դիցի, Անդրաշխարհի հետ կապված՝ Սանդարամետի հետ առնչվող)…

Հանգուցյալն Արևի դից Ռա-ի նավով ճամփորդելով պիտի անցներ Օսիրիսի թագավորությունը (Օսիրիսը Ցերեկային Լուսավոր Արեգակի Գիշերվա՝ վերականգնման փուլում գտնվող դիցն էր)՝ Լույսի մեջ իր Ելքի համար…

Բարեհամբավ ննջեցյալների հասցեին որպես բարի խոսք ասված՝ «Աստված հոգին լուսավորի», «Լույս դառնա իր հոգին», «Լույս իջնի հոգուն» դարձվածքները, որոնք հարազատներին մխիթարանքի հույս են բերում, վաղնջական ժամանակներից են գալիս…

«Ամենուր տեսանելի է
հավիտենական լույսի արտացոլանքը,
որպեսզի, լույսի մեջ,
մարդը բացահայտի պայծառ փայլը
և ինքն էլ ամբողջովին լույս դառնա»:

Հետագայում՝ 4-րդ դարում, գրել է աստվածաբան Գրիգոր Նազիանզանցին…

«Լույս կաթի» մեր Լուսահոգիների շիրիմներին…

Հ.գ. Շնորհակալություն «Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոնի» akunq.net-ին՝ Հայաստանի բրոնզեդարյան մշակույթին վերաբերող հոդվածից վերցրած՝ Վերին և Ներքին Նավեր հնավայրի որոշ լուսանկարների համար…

Եգիպտական «Մեռյալների գրքից»՝ պապիրուսի նկարազարդում՝ «անդրաշխարհյան նավարկության» դրվագով…

Այ (Հայ) փարավոնը՝ Օսիրիս-Թութանհամոնի մումիայի վրա հատուկ փոքրիկ «Ուրագով» կատարվող՝ «Բերանբացեքի» արարողության պահին… («Herminette»- է կոչվում, հավանաբար, ինչպես «Հարմա» մարտակառքը, սա էլ է մեր երկրից ներկրվել՝ անվան մեջ պահպանելով հետքերը, ինչպես՝ Hermine-ը՝ Մշկամուկը (Կնգուղը) ):