«ՀԱՅՈՑ ԱՆՁՆԱՆՈՒՆՆԵՐԸ» (Մաս Ա) (Հ. ԱՃԱՌՅԱՆ)
Անձնանուններում, ազգանուններում, տեղանուններում արտացոլված են տվյալ ազգի պատմությունն ու մշակույթը։
Հազարամյակների ընթացքում քաղաքական իրավիճակի թելադրմամբ տարբեր ազգերի հետ որոշ «ճանապարհ անցած» Հայերի անունների, ազգանունների ծագման ուսումնասիրությունը, լուսաբանումը ծագումնաբանական բազմաթիվ էջեր են բացահայտում՝ կրած ազդեցությունների շերտերով:
Հրաչյա Աճառյանի՝ «Հայոց անձնանունները» հոդվածից մի հատված՝ ստորև (Մաս Ա, շարունակությունը՝ հաջորդ հրապարակմամբ)…
«Անձնանունը այն գլխաւոր միջոցներից մէկն է, որով համայնքը կամ հասարակութիւնը զանազանում է իր անդամներից այս կամ այն անհատին՝ միւս անհատներից: Այդ միջոցը աւելի է բնորոշւում կամ զարգանում, երբ անձնանուան վրայ աւելանում է մի մականուն, կամ հայրանունը, կամ ազգանունը — և կամ այդ բոլորը միասին: Կարող ենք ասել պարզապէս Վահան, աւելի ճշտած՝ Գայլ Վահան, կամ Վահան որդի Հմայեակի և կամ Վահան Մամիկոնեան և այլն:
Մարդկային հասարակութեան մէջ չկայ թէկուզ ամենավայրենի մի ցեղ,
որի անդամները անձնանուն չունենան:
Անձնանունը համաշխարհային մի երեւոյթ է:
Շատերը կարծում են և կամ այնպէս են հաւատացած, թէ անձնանունները ծագում չունեն, այսինքն աննշանակ ձայներ են, և կամ աւելի գիտական ձեւով արտայայտուելով՝ արմատական բառեր են: Այս կարծիքը առաջացել է նրանց մէջ հասարակ անունների համեմատութեամբ: Ինչպէս որ՝ սեղան, ջուր, արեւ, փայտ, ծառ բառերը արմատ են և մենք միջոց չունենք վերածելու նրանք իրենց մասերին, նոյնպէս են համարւում նաեւ անձնանունները՝ Միքայէլ, Տիգրան, Երուանդ, Թադէոս, Յովսէփ և այլն:
Այս կարծիքը ճիշտ չէ: Հասարակ անունների մէջ կան և պէտք է որ լինեն արմատներ կամ արմատական բառեր, բայց անունների մէջ չկայ արմատական բառ: Բոլոր յատուկ անունները, լինեն նրանք մարդու, թէ տեղի (լերան, ծովի, լճի, գետի, քաղաքի, գիւղի և այլն), կազմուած են հասարակ գոյականներից, և են բարդ կամ ածանց բառեր: Ուրիշ խօսքով՝ ամէն յատուկ անուն մի բառ է, նշանակութեամբ տուած հասարակ անուն:
Մեր հասարակութեան մէջ այս սխալ կարծիքը առաջացած է յատկապէս ա՜յն պատճառով, որ մեր ամբողջ շրջապատը լցուած լինելով անթիւ, անհամար օտար անուններով, որոնց իմաստը անծանօթ է մեզ, ենթադրում ենք, թէ անունները առհասարակ անիմաստ ձայներ են:
Թէ ինչպէ՞ս կարելի է իմանալ, թէ այսինչ անունը հայկակա՞ն է, թէ օտար, պէտք է դիմել ստուգաբանութեան: Եթէ մի որեւէ անուն մեզ համար և մեր լեզուով որեւէ իմաստ տալիս է, ուրեմն հայկական է. իսկ եթէ ոչինչ չի նշանակում, ուրեմն օտար է: Այսպէս օրինակ՝ Աստուածատուր, Խաչատուր, Տիրատուր, Հրաչեայ, Վարդգէս, Նորայր, Ժիրայր, Հրայր, Մարգար՝ և այլն հայկական անուններ են, որովհետեւ հայերէն են և հայերէնով մի բան նշանակում են: Աստուածատուր նշանակում է Աստուծոյ տուածը, Խաչատուր՝ խաչի տուածը, Տիրատուր՝ Տիրոջ տուածը, Հրաչեայ՝ հրային աչքեր ունեցող, Վարդգէս՝ որի գէսը, այսինքն մազերը վարդի նման են, Նորայրը՝ նոր այր, նոր մարդ է, Ժիրայրը՝ ժիր այր, ժիր մարդ է, Հրայրը՝ հուր այր, այսինքն կրակէ մարդ է, Հրանդ՝ հուր է անդ, այնտեղ՝ սրտում կրակ կայ վառուած, Մարգարը — մի մարգարէ է, ապագայի գուշակ, և այլն:
Իսկ Պետրոս, Պօղոս, Լեւոն, Գուրգէն, Գրիգոր, Փիլիպոս, Արզուման, Ռուբէն, Ալավերդի, Սենեքերիմ և այլն հայերէնի մէջ ո՛չ մի իմաստ չունեն, հետեւաբար՝ հայկական անուն չեն:
Նրանք օտար անուններ են և իւրաքանչիւրը պատկանում է այն ազգին, որի լեզուով ստուգաբանւում է կամ որից որ առնուած է: Պետրոս յունարէն է և յունարէնում Petros նշանակում է «քար»… Պօղոս լատիներէն է և լատիներէն paulus կամ paullus նշանակում է «փոքրիկ», Լեւոն յունարէն և լատիներէն է. այս երկու լեզուով Leo, Leon նշանակում է «առիւծ»: Գուրգէն պահլաւերէն կամ պարսկերէն է և պարսկերէն կամ պահլավերէն gurg, gurgen նշանակում է «գայլ, փոքրիկ գայլ», Գրիգոր յունարէն է և յունարէն Grigorios նշանակում է «արթուն», Փիլիպոս յունարէն է, որովհետեւ ծագում է յունարէն ֆիլօ «սիրել» և իպպոս «ձի» բառերից և նշանակում է «ձիասէր, ձի սիրող»:
Արզուման պարսկերէն յատուկ անուն է, որովհետեւ ծագում է պարսկերէն արզումենդ «փափագող, ցանկացող» բառից, Ալավերդի տաճկական անուն է, որովհետեւ ծագում է Ալլահ «Աստուած» և վերդի «տուեց» բառերից, Ռուբէն ben եբրայեցերէն է և եբրայեցերէն rau նշանակում է «տես, որդի»… Սենեքերիմ ասորեստաներէն է և այս լեզուով sin ahhe eriba նշանակում է «Աստուած եղբայրներս շատացրեց»:
Իգական անունները արականներից այն առաւելութիւնն ունեն, որ նրանց մէջ հայկականները համեմատաբար աւելի շատ են: Այսպէս, օրինակ՝ հայկական ծագում ունեն Սիրանոյշ, Մաքրուհի, Տիրուհի, Թագուհի, Սրբուհի, Իսկուհի, Յասմիկ, Մանիշակ, Վարդուհի, Լուսնթագ, Մայրանոյշ, Համասփիւռ, Երջանիկ, Արմէնուհի, Արշալոյս, Արեւհատ, Արեգնազան, Նազենիկ, Վարսենիկ և այլն, և այլն:
Իգական անունների այս դրական կողմը, սակայն, մի բացասական երեւոյթի արդիւնք է — հին Հայոց մէջ կնոջ անունը տալը ամօթ էր համարւում, և փոխանակ կնոջ իր սեփական անունով կոչելու, ասում էին «այսինչի աղջիկը»: Սրանից են առաջացել Տիգրանուհի, Խոսրովիդուխտ, Սահականոյշ, Սմբատուհի, Սմբատանոյշ և այլն, որոնք ո՛չ թէ իրապէս անուն են, ինչպէս կարծում ենք սխալմամը, այլ նշանակում են «Տիգրանի աղջիկը, Խոսրովի աղջիկը, Սահակի աղջիկը» և այլն:
Տրդատի քոյրը կոչւում էր Խոսրովիդուխտ, որովհետեւ Մեծն Խոսրովի աղջիկն էր, Սմբատ Բագրատունու երկու աղջիկները կոչւում էին Սմբատանոյշ և Սմբատուհի: Մինչեւ այժմ էլ Ղարաբաղի կամ Զանգեզուրի գիւղերում կանայք և օրիորդները կոչւում են նոյն ձեւով. «Բալասանի աղջիկ», փոխանակ ասելու Արուսեակ և այլն:
Երեւոյթը շատ տարբեր չէ եւրոպական երկրների այն սովորութիւնից, որով ամէն մի օրիորդ իր հօր ազգանունով և ամէն մի կին իր ամուսնու ազգանունով է կոչւում, առանց իր ծննդական անուան յիշատակութեան: Ֆրանսիացոց մէջ կնոջ բուն անունը տալը ամենամեծ անարգանքն է. այդպէս են կոչւում միայն փողոցային կանայք: Այս պատճառով է ահա, որ մեր հին մատենագրութիւնն էլ չափազանց ժլատ է իգական անունների վերաբերմամբ:
Հայոց պատմութեան մէջ իգական անուն չկայ: Այս բացասական երեւոյթի դրական արդիւնքն այն եղաւ, որ երբ անցեալ դարի կէսին սկսեց հայկական ինքնագիտակցութեան զարթնումը, հայկական իգական անուններ չունենալու պատճառով ազատ ասպարէզ բացուեց բառակերտութեան և սկսեցին յօրինել ամէն տեսակի իգական նորանոր անուններ:
Հայոց մէջ բուն հայկական անունների զգալի մասը օտար է: Համարեայ նոյն դրութեան են նաեւ մեր շրջակայ ազգերը. այսպէս, ռուսների մէջ զուտ ռուսական կամ սլավական ծագում ունեցող Վսեվոլոդ, Վլադիմիր, Սվեատոսլավ, Եարոսլավ, Լուդմիլա և այլ անունների կողքին կան՝ Իվան, Սերգեյ, Նիկոլա, Դմիտրի, Ալեքսանդր, Պեոտր, Պավել, Սերաֆիմ, Եակով, Խրիստաֆոր և այլ օտար անունները:
Պարսիկների մէջ բնիկ իրանական անուններ այժմ շատ քիչ են, այսպէս՝ Խուսրեւ, Գուրգէն և այլն, իսկ Ահմէդ, Ալի, Հասան, Հիւսէին, Սուլէյման, Աբբաս և այլն օտար են: Այսպէս է նաեւ տաճիկների, վրացոց, քրդերի մէջ:
Այսպէս չեն սակայն արաբները, հնդիկները, չինացիք, եբրայեցիք, չէին նաեւ հին յոյները, լատինները և այլն:
Արաբական բոլոր անունները՝ Ալի, Օսման, Օմար, Հասան, Հիւսէին, Աբբաս և այլն զուտ արաբական են և արաբերէն լեզուով ունեն իրենց իմաստը. Ալի նշանակում է «բարձր«, Հասան նշանակում է «գեղեցիկ», Հիւսէին՝ «սիրունիկ» և այլն:
Հնդիկների բոլոր անունները հնդկերէն են, և նրանց մէջ օտար անուն չկայ:
Չինական անունները միշտ եռավանկ են, ինչպէս, օրինակ՝ Կոն Ֆու-Ցի, Լի Հունկ-Չանկ, Սուն Եան-Ցեն և այլն. սրանց մէջ առաջին վանկը ազգանունն է, միւս երկուսը անուն և հայրանուն:
Սեփական կամ օտար անուններ ունենալու երեւոյթը կապուած է սեփական կրօն ունենալու փաստի հետ: Եբրայեցին ունի իր սեփական կրօնը, որ է Մովսիսականութիւնը և պահում է իր սեփական անունները՝ Մովսէս, Աբրահամ, Իսահակ, Դաւիթ, Սողոմոն և այլն:
Արաբը ունի իր սեփական կրօնը, որ է մահմեդականութիւնը և պահում է իր արաբական անունները: Հնդիկը, չինացին ունեն իրենց սեփական կրօնները՝ բրահմանականութիւն, բուդդայականութիւն, կոնֆուցիականութիւն, լաոցեականութիւն և այլն, ուստի և պահում են իրենց սեփական անունները:
Իսկ այն ազգերը, որոնք ընդունել են մի ուրիշ ժողովրդի կրօնը, ընդունել են նաեւ նրանց անունները:
Տաճիկները, քրդերը, աֆղանները ընդունել են մահմեդականութիւնը, որ արաբների կրօնն է, ուստի սեփական անուն չունեն. նրանց անունները բոլոր արաբերէն են:
Պարսիկները, հին ժամանակ, երբ հետեւում էին իրենց սեփական զրադաշտական կամ մազդեզական կրօնին, ունէին զուտ պարսկական (իրանական) անուններ, իսկ այն օրից, երբ ընդունեցին մահմեդական կրօնը և մինչեւ այժմ, գործ են ածում միայն արաբական անուններ:
Այս կողմից հետաքրքիր օրինակ են տալիս փարսիները, այն է՝ Պարսկաստանի և Հնդկաստանի արդի կրակապաշտ պարսիկները, որ մինչեւ այսօր պահում են անաղարտ հին պարսկական (իրանեան) անունները:
Եւրոպան հնապէս երկու բաժին ունէր. հիւսիսը և արեւելքը բարբարոս էին, իսկ հարաւը և արեւմուտքը բռնում էին յոյներն ու հռոմէացիք, որոնք շատ հին և շատ առաջադէմ մշակոյթ էին ստեղծել: Այս երկուսն էլ ունէին իրենց սեփական անունները, յոյները՝ զուտ յունարէն և հռոմայեցիք՝ զուտ լատիներէն:
Մեզանից 1900 տարի առաջ, այս երկու աշխարհներում սկսեց քարոզուել քրիստոնէութիւնը, որ վերջապէս ընդհանուր կրօն դարձաւ ու տիրապետեց ամբողջ Եւրոպայում և Ասիայի արեւմտեան մասում, Սպանիայից մինչեւ Հայաստանի արեւելեան սահմանը:
Երբ յոյները և լատինները ընդունեցին քրիստոնէութիւնը, Աւետարանի հետ պիտի ընդունէին նաեւ Հին Կտակարանը, որ քրիստոնէութեան պատւանդանն էր կազմում և հրեաների սրբազան մատեանն էր: Այս պատճառով էլ հրէական այն անունները, որոնք սովորական էին Հին Կտակարանի մէջ, գործածական դարձան նաեւ յոյների և լատինների մէջ: Բայց յոյները և լատինները, ունենալով նաեւ սեփական մեծ քաղաքակրթութիւն, հարուստ լեզու և մեծահարուստ հին գրականութիւն, չկարողացան հրաժարուել այս բոլորից և նորի հետ պահեցին նաեւ հինը:
Այսպիսով, քրիստոնէութեան մէջ ընդունւեցին, մի կողմից՝ հրէական (եբրայական) և, միւս կողմից յունական ու լատինական անունները: Եւ այն բոլոր ազգերը (հայ, վրացի, ռուս, գերմանացի, հունգարացի, անգլիացի և այլն), որոնք ընդունեցին յունա-լատինական քրիստոնէութիւնը, ընդունեցին նաեւ հրէական, յունական և լատինական անունները: Ուր որ կային հին կեանքին սեփական անուններ, մեծագոյն չափով ջնջուեցին՝ իբրեւ կռապաշտութեան
մնացորդ, տեղի տալով նոր կրօնի՝ քրիստոնէութեան բերած յոյն լատին և եբրայական անուններին:
Այժմ մասնաւորենք մեր խօսքը Հայոց գործածած անունների մասին:
Ո՛չ մի բան այնքան հաւատարիմ կերպով չի ներկայացնում մեր պատմական կեանքի զանազան ելեւէջները, մեր կրած ազդեցութիւնները օտար ժողովուրդներից, ինչպէս և մեր ներքին ձգտումները, որչափ յատուկ անունները:
Մենք գիտենք, որ յատուկ անունները երկու տեսակ են՝ տեղանուններ և
անձնանուններ: Տեղանունները աւելի յարատեւ, հաստատուն և տեւական բնոյթ ունեն, քան անձնանունները:
Որեւէ լեռ, լիճ, ծով ու գետ մշտնջենական կեանք ունի. որեւէ քաղաք կամ գիւղ հարիւրաւոր ու հազարաւոր տարիների կեանք ունի. հետեւաբար և նրանց անունը ընդհանրապէս մնայուն և տեւական է: Բայց անձերի կեանքը առ առաւելն մի դարի տեւողութիւն ունի:
Անցնում է սերունդը, փոխւում են գաղափարները, փոխւում են ազդեցութիւնները և անուններն էլ նրանց հետ միասին անհետանում են՝ տեղի տալով նորանոր ձեւերի»…
Շարունակությունը՝ հաջորդիվ…
